ايقىنداما سٶز
قۇداي ۋە تەبەرەكا تاعالا قاسيەتتٸ قۇراني كەرٸمنٸڭ «قۇجرا» سٷرەسٸندە: «بٸر-بٸرٸڭدٸ تانۋ ٷشٸن سەندەردٸ جەر بەتٸندە تٷرلٸ ۇلتتار مەن ۇلىستارعا بٶلٸپ جاراتتىم», – دەيدٸ. قازاق – ەلٸمساقتان مۇسىلمان جۇرت. ەندەشە, بۇل – تٷپ سەنٸمنٸڭ انىق سٶزٸ. انىق سٶزدٸڭ مٶلدٸرەپ كٶرٸنٸپ جاتقان استارىنان تٷيەتٸنٸمٸز مىناۋ – اسا راقىمدى اللا تاعالا ادامدى ۇلتتار مەن ۇلىستارعا بٶلٸپ جاراتقاندىقتان, ەر ادام قاي ۇلتتىڭ قاتارىنان جاراتىلسا, سول ۇلتتى سٷيۋٸ, انا تٸلٸندە سٶيلەپ, اتا دەستٷرٸن ۇستانۋى, قۇندىلىقتارىن قۇپ الىپ نىعايتۋى, قاجەت كەزدە ۇلتقا تيەسٸلٸ جەردٸ قورعاۋى, ۇلت جولىندا قىزمەت ەتۋٸ – جاراتقانعا جاق ٸس. ياعني ۇلتشىل بولۋ – سٷننەت.
زامانا ٶزگەرٸسٸنە, ۋاقىتتىڭ تالابىنا, قيلى كەزەڭدەردەگٸ ۇلت تاعدىرىنا قاراي ۇلتشىلدىقتىڭ فورمۋلاسى, قىزمەتٸ, باعىتى قۇبىلىپ وتىرادى. بٸراق تٷپ نەگٸزٸ, يدەيالىق تۇعىرى ەش ٶزگەرمەيدٸ. ول يدەيالىق تۇعىر – ۇلتتىڭ ٶمٸر ٶزەگٸ. ٶزەكتٸڭ جۇلىنى – ۇلتشىلدىق.
تاريحشىلار ۇلتشىلدىقتى الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ تاريح ساحناسىنا شىعۋىمەن, دەلٸرەك ايتقاندا, 1905 جىلعى «قارقارا قۇزىرحاتىنىڭ» جازىلۋىنان باستايدى. ياعني الاش يدەياسىمەن جاڭا تۇرپاتتاعى مەملەكەت قۇرۋ ٸسٸن تۋ ەتكەن الاش ارداگەرلەرٸ قازاقتى جاڭا زامان تالابىنا قاراي بٸرتۇتاس مەملەكەتقۇراۋشى ۇلت رەتٸندە ۇيىستىرا وتىرىپ, ساياسي ۇلتشىلدىقتى كٷرەس باعىتى ەسەپتٸ ايقىنداپ, وسى جولدا رۋحاني-اعارتۋشىلىق جۇمىستىڭ دا كٶرٸگٸن قىزدىردى. بۇل ساياسي ھەم رۋحاني باعىت ٶزٸنٸڭ نەتيجەسٸن بەردٸ. الاش ۇلتتىق سانامىزدا زور تٶڭكەرٸس جاسادى. ەرٸ جاڭا سيپاتتى ۇلتتىق ساياسي-رۋحاني مەكتەپ قالىپتاستىردى.
ۇلت تاريحىنىڭ قويناۋىنا ٷڭٸلسەك, ۇلتشىلدىق ۇلتتىڭ دامۋىنىڭ, كٷرەسكەرلٸگٸنٸڭ قوزعاۋشى كٷشٸ بولعان. مەسەلەن, سوڭعى حان – كەنەسارى قاسىمۇلى باس بولعان ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸستٸڭ دە تٷپ تامىرىندا ۇلتشىلدىق جاتىر. باسقىنشىلاردان ۇلتتى قۇتقارۋ, ونىڭ جەر بەتٸندەگٸ جالعىز ۇياسى – جەردٸ قورعاۋ جەنە تەۋەلسٸز حاندىق مەملەكەتتٸ ساقتاپ قالۋ. تۇنىپ تۇرعان ۇلتشىلدىق. وسى قاتارعا قازاق حاندىعى قۇرىلعاننان بەرمەن قاراي حاندىق مەملەكەتتٸڭ قالىپتاسۋى مەن نىعايۋىنا ٶمٸرٸن ارناعان اسىل تەكتٸ حاندار مەن باتىرلاردىڭ, قاراشا حالىقتىڭ كٷرەسكە تولى جولىن دا جاتقىزامىز. بەرٸ دە ۇلت ٷشٸن, ۇلت ٶمٸرٸن ۇزارتۋدىڭ قاسيەتتٸ قامى ەدٸ.
مٸنە, وسىلاي ەرٸدەن جالعاسىپ كەلە جاتقان ۇلتشىلدىق رەسەي پاتشالىعىنىڭ وتارلاۋىنان كەيٸن سوۆەت ٶكٸمەتٸنٸڭ تۇسىندا باسقا رەڭك الدى. قىزىل ٶكٸمەت ۇلتشىلدىقتى تۇنشىقتىرۋدى باستى نىساناسىنا الدى. الاش قايراتكەرلەرٸ ۇلتشىل دەپ ەسەپتەلٸپ سوتتالدى, اتىلدى. قىزىل قىسپاق ۇلت جانىنا قاتتى باتتى. سونىڭ كەسٸرٸنەن حالىق ۇلت, ۇلتشىل سٶزٸنەن بەزٸنٸپ كەتتٸ.
سەبەبٸ – انىق. جاننان قورىقتى. جازالاۋدان جاسقاندى. سٶگٸس جوق. كٸنەلاۋدان اۋلاقپىز. دەسە دە, ۇلتشىلدىق تٷبٸرٸمەن جويىلىپ كەتكەن جوق. قازاق تٸرٸ ەدٸ. ۇلتشىلدىقتىڭ كٷرەسكەرلٸك, ساياسي جاعى ەلسٸرەپ, بٸرجولا ٶشۋگە اينالعانىمەن, رۋحاني سالاداعى ٸشكٸ اعىسى توقتاۋسىز جٷرٸپ جاتتى. مۇنى بٸز سوۆەت كەزٸندە دەۋٸرلەگەن قازاق ەدەبيەتٸنەن كٶرە الامىز. سول تۇستاعى شوقتىقتى تاريحي شىعارمالاردىڭ دەنٸ ٸشكٸ رۋحاني ۇلتشىلدىقتىڭ وتىن ٶشٸرمەي, ٶرٸستەتە تٷستٸ. ساياسي كٷرەستەگٸ ۇلتشىلدىق ورنىنا مەدەني-رۋحاني ۇلتشىلدىق كەلدٸ. سول جاۋىنگەر, ۇلتشىل ەدەبيەتتٸڭ وقىرمانى بولىپ, ىقپالىنا ورانىپ ٶسكەن ۇرپاق 1986 جىلى جەلتوقسان ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸندە ۇلتشىلدىقتىڭ ساياسي قاناتىنا جان بٸتٸردٸ.
قازٸر شە? قاراپ تۇرساق, ەكٸ تاراپتا مىلتىقسىز ەرٸ كٶزگە كٶرٸنبەس مايدان جٷرٸپ جاتىر. ۇلتشىلدىق جەنە وعان قارسى تاراپ. بٸراق قازاقستان – تەۋەلسٸز مەملەكەت. بۇل – ساياسي ۇلتشىلدىق كٷرەستٸڭ باستى جەڭٸسٸ. سوندا ەندٸگٸ جەردە ۇلتشىلدىقتىڭ كەرەگٸ جوق پا? كەرەك بولسا, ول قانداي مازمۇندا ٶرٸستەيدٸ? مۇنداي ساۋالعا جازۋشى, الاشتانۋشى عالىم تۇرسىن جۇرتباي بٷي دەيدٸ: «بٸزدٸڭ جاعدايىمىزدا, قازاق رەسپۋبليكاسىندا ساياسي ۇلتشىلدىق جٷرمەيدٸ. ساياسي ۇلتشىلدىق – ەگەر ەلدٸڭ تٸزگٸنٸ ٶزگەنٸڭ قولىندا بولسا, سوعان قارسى بٸرٸگٸپ كٷرەسۋ. بٸز ٶز ەلٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز باسقارىپ, تەۋەلسٸز ەل بولىپ وتىرىپ, كٸمگە قارسى ساياسي ۇلتشىلدىق ۇستانىم بولامىز? سوندىقتان ۇلتشىلدىق بٸزدە ۇلتىن سٷيۋ, پاتريوتيزم سٶزٸنٸڭ بالاماسى رەتٸندە قولدانىلۋى كەرەك. قازٸر ساياسي ماقساتى بولماسا دا, ۇلتشىلدىق كەرەك».
راس, ۇلتشىلدىق ەركەز قاجەت. بٷگٸنگە قوعامدىق سيپاتى باسىم ۇلتشىلدىق قاجەت-اق. نەگە? ٶيتكەنٸ قوعامدىق-ساياسي جٷيەدە قازاق مەسەلەسٸ تٷبەگەيلٸ شەشٸلٸپ كەتكەن جوق. ال قانداي فورمادا, قانداي مازمۇندا بولسىن ۇلت مەسەلەسٸ بار جەردە ۇلتشىلدىق وياۋ بولادى.
ەندەشە, قازٸرگٸ ۇلتشىلدىقتىڭ سيپاتى قانداي? بٷگٸنگٸنٸڭ ۇلتشىلى كٸم? ونىڭ ۇستانىمى قانداي? ول ۇلتقا قىزمەت ەتۋدٸ قالاي تٷسٸنەدٸ? ەندٸگٸ ۇلتشىل قانداي بولۋى كەرەك? ۇلتشىلدىق نەندەي ٸستەن كٶرٸنٸس تابادى? جالعان ۇلتشىلدىق پەن ۇلتشىلدىقتى توپتىق, جەكە مٷددەگە پايدالانۋدى قالاي اجىراتىپ, باعاسىن بەرەمٸز? قاراپايىم ادامنىڭ ۇلتشىلدىعى نەدەن كٶرٸنەدٸ? مٸنە, وسى قاتارلى سان ساۋالعا جاۋاپ تاۋىپ, بٸزدٸڭ زامانىمىزداعى ۇلتشىلدىققا جان-جاقتى تالداۋ جاساۋدى ماقسات تۇتىپ وتىرمىز. بٷگٸنگٸ سٶز – سول ماقساتتىڭ انىقتاما-ايقىنداۋشى سٶزٸ.
ٶمٸرجان ەبدٸحالىقۇلى
