Qazaq tiliniń orfografiialyq sózdigi: mejeler, jańartýlar men ózgerister

A. Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýtynda latyngrafikaly jańa álipbi negizinde qazaq jazýyn jańǵyrtýdyń normativtik-leksikografiialyq jáne lingvistikalyq bazasyn ázirleýge bailanysty baǵdarlamalyq-nysanaly zertteýler josparly túrde júzege asyrylyp keledi. Josparly jumystardyń mańyzdylarynyń biri – Qazaq tiliniń orfografiialyq sózdiginiń jańartylǵan nusqasyn ázirleý.

Emle sózdikterin túzýdiń negizgi úlgileri men printsipteri qazaq tiltanymynyń irgetasyn qalaǵan A. Baitursynuly men Q. Jubanovtyń zertteýlerinen bastaý alady. Ótken ǵasyrdyń orta tusynda qazaq til biliminiń qalanǵan irgetasyn odan ári nyǵaita, bekite túsken ǵalymdardyń normativtik-leksikografiialyq bazany qalyptastyrýdaǵy, sózdiktiń san túrli tipterin jasaýdaǵy atqarǵan eńbekteri orasan. Osy kezeńde jaryq kórgen orfografiialyq, túsindirme, ekitildi, salalyq, terminologiialyq, aspektilik, jiilik, mektepke arnalǵan sózdikter, anyqtaǵyshtar jalpyulttyq tildiń, Abai men M. Áýezovtiń barsha sóz bailyǵyn, qazaq ádebi tiliniń qoldanystaǵy leksikalyq-grammatikalyq qurylymynyń erekshelikterin jinaqtaý arqyly qazaq tiliniń ómirsheńdiginiń saqtalýyna elýli úles qosty.

Qazaq tili orfografiialyq sózdiginiń qazirgi qoǵamǵa tanys nusqalarynyń bastapqysy – 1988 jyly akademik R. Syzdyqtyń basshylyǵymen jariialanǵan eńbek. Budan keiin emle sózdigi 2005, 2007, 2013 jyldary jaryq kórdi. Emle sózdiginiń ár basylymy saiyn sóztizbe quramy tolyqtyrylyp, suryptalyp, belgili bir júiege túsirilgen. Qazaq tiline qatysty saiasi, áleýmettik, ulttyq sananyń oianýy siiaqty túrtkijaittar áser etkendikten  sózdikterdiń quramyna qazaq tiliniń bar bailyǵyn engizýge eptep basymdyq berilgen. Sondyqtan ásirese sońǵy basylymda sóz sany men tirkester molaia túsken. Qazaq tiliniń memlekettik mártebe alýyna orai qazaq tiliniń ǵylym men tehnika tili bola alatyndyǵyn, termindik uǵymdardy bere alatyndyǵyn, ómirsheńdigin dáleldeý múddesinde tildiń barlyq derlik áleýetin qamtýy jaǵynan olardyń óz qundylyǵy bar.

Orfografiialyq sózdik – ádebi til normalarynyń basty kórsetkishi. Osy sebepti biylǵy jyly ázirlenetin Qazaq tili orfografiialyq sózdiginiń kezekti basylymynyń mańyzdylyǵy men ózektiligi bar. Bul, eń aldymen Sózdiktiń latyn grafikaly álipbige negizdeletinine bailanysty. Sózdik sonymen qatar salalyq, orta bilim berý júiesine baǵyttalǵan sózdikter men anyqtaǵyshtardy, ózge de aspektilik-terminologiialyq sózdikterdi túzýde, sondai-aq oqý-aǵartý, ǵylymi ádebietti jasaýda basshylyqqa alynatyn basty normativtik qural retinde usynylady.

Orfografiialyq sózdiktiń jańa nusqasyn túzýge Til bilimi institýtynyń orfografiia, fonetika jáne fonologiia, leksikologiia jáne leksikografiia, til tarihy jáne morfologiia, qoldanbaly lingvistika salalary boiynsha bilikti mamandary qatystyrylǵan. Mamandar tarapynan Sózdiktiń nusqaýlyǵy jasaldy; orfografiialyq sózdiktiń ózindik erekshelikterin tanytatyn, ári sózdikke túziletin tildik birlikterdiń júiesin birizdendirý múddesinde leksikografiialyq mejeler aiqyndaldy.

Sózdiktiń sóztizbesine engiziletin tildik birlikter úshin aldymen qoldanys mejesi naqtylandy. Bul úshin negizge alynǵan 2013 jylǵy Orfografiialyq sózdiktiń sóztizbe quramy Qazaq tili túsindirme sózdiginiń sońǵy basylymynyń materialdarymen salystyryldy; «Qazaqtyń etnografiialyq kategoriialar, uǵymdar men ataýlarynyń dástúrli júiesi» (bes tomdyq) entsiklopediiasynyń, 30 tomdyq ekitildi terminologiialyq sózdiktiń materialdary irikteldi; qazirgi jazba kommýnikatsiiadaǵy tildik birlikterdiń orfogrammasyna nazar aýdaryldy. Osynyń nátijesinde: a) negizge alynǵan derekkózderde kem degende úsh ret qoldanylǵan; á) klassik jazýshylardyń shyǵarmalarynan alynǵan; b) ádebi norma talaptaryn qadaǵalaityn merzimdi baspasóz úlgilerinen, ǵylymi, resmi-iskeri stilder faktileri saraptaýdan ótip, irikteldi.

Qajet bolǵan jaǵdailarda 1988 jylǵy sózdiktiń qurylym-júiesimen jáne «Jalpy bilim berýdegi qazaq tiliniń jiilik sózdigindegi» (Almaty, 2016) statistikalyq málimettermen salystyryldy.

Normativtik meje airyqsha qadaǵalandy.

Emle sózdiginiń normativtik mejesi tildiń leksika, fonetika, morfologiia, sózjasam salalarymen tyǵyz bailanysty.

Emle sózdiginde ádebi tildegi sózderdiń fonetikalyq erekshelikteri, birge jáne bólek jazylatyn sózder, emlesi qiyndyq týdyratyn tildik birlikter, varianttar, sinonimdik qatarlar, paronimder, grammatikalyq jáne sózjasam túrlenimderi norma retinde bekitilip usynylady. Osyǵan bailanysty tildiń dybystyq júiesiniń, túbir sózderdiń, birge jáne bólek jazylatyn sózderdiń, qos sózder men kirme sózderdiń, onimder men toponimderdiń, kúrdeli ataýlardyń emlesine qatysty osy salalardyń mamandary ǵylymi negizdemelerdi anyqtady. Máselen, til damýynyń sońǵy jyldarynda sóz biriktirý amaly qarqyndy sipat alǵan. Mamandar 12 myńǵa jýyq birikken jáne bólek jazylatyn sózderdiń ǵylymi negizderin dáleldedi, sóitip, olardyń orfogrammasynyń – durys jazylýynyń modelderi Sózdikke engizildi. Sóz retinde aita ketelik, qazir bizdiń elimizde aýyl sharýashylyǵyna qatysty qural-jabdyqtardyń 57 túri shyǵarylady eken. Astyq orǵysh / astyqorǵysh, jinaǵysh-shómelegish, saban jinaǵysh, dán tazartqysh, keptirgish, astyq tiegish // sabanjinaǵysh, dántazartqysh, astyqtiegish, qaryq jasaǵysh, japyraqjinaǵysh silkýish, maia salǵysh / maiasalǵysh siiaqty ártúrli orfogrammalar sózdikterdiń basqa túrlerinde, jazba nusqalarda kezdesip qalady. «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń ideia-bastamasymen biylǵy jyldan bastap orta bilim berý júiesine «Kásipkerlik negizderi» atty elektivti kýrs engizile bastady. Kásipkerlikke, shaǵyn bizneske, aýyl sharýashylyǵyna qatysty tildik birlikter emlesiniń basty orfografiialyq quralda birizdenýi ári qarai salalyq, mektepterge arnalǵan sózdikterge súienish bolady.

Sol siiaqty qazirgi jazba kommýnikatsiiada defis arqyly jazylatyn sózderdiń (nemese defis qoiylmai bólek jazylatyn sózderdiń) qatary anaǵurlym kóbeie túsken. Qazaq tiliniń tól sózderiniń defis arqyly ( nemese bólek, iaki birge) jazylatyndarynyń san túrli ekendigin aitpaǵannyń ózinde, mádenietaralyq kommýnikatsiia yqpalymen turpaty da, qurylymy da sózbe-sóz qaitalanǵan ober-master, leib-medik, shtab-páter, vitse-prezident, eks-chempion, veb-interfeis tiptesterdiń túgeldei derlik úlgileri jinaqtalyp, emlesi retteldi. Bul rette osy sala zertteýshileriniń eńbegi mol.

Orfografiialyq sózdik sirek qoldanystaǵy sózderdiń, kónergen sózderdiń, jańa sózderdiń, ǵylym men tehnika ataýlarynyń, basqa da aktýaldanǵan tildik birlikterdiń emlesin kórsete otyryp, aqparat kózi bolyp sanalady. Bul aqparattyq-stildik meje arqyly anyqtalady.  

Osyndai negizgi printsip-mejelerdiń naqtylanýy arqyly Orfografiialyq sózdiktiń jańa nusqasyna normalanǵan, qalyptanǵan, keń qoldanystaǵy qazaq ádebi tiliniń leksikasy, qazirgi kórkem ádebiette, merzimdi baspasózde, resmi-iskeri stilde, ǵylym tilinde qoldanyla bastaǵan, normalanýǵa beiimdele túsken jergilikti til erekshelikteri men kásibi leksika, ǵylym tili men praktikalyq qyzmetke qatysty arnaýly terminologiia, ásirese oqý-aǵartý, naryq, biznes, kásipkerlik, bank isi, aqparattyq tehnologiia terminderi, jańa sózder, qazirgi qoǵam ómirinde aktýaldy sipatqa ie dini leksika engizildi.

1988 jylǵy sózdiktiń Alǵy sózinde akademik Rábiǵa Syzdyq sóztizbeniń, negizgi reestr men ishki reestrdiń quramy men qurylymyn árdaiym suryptap, júielep otyrýdyń mańyzdy ekendigin ataǵan bolatyn. Emle sózdigi, joǵarydaǵy mejelerdi jinaqtai kele, qaitalap aitsaq, tildiń bailyǵyn tanytatyn, ár alýan stildik qabattaǵy sózderdiń qoldanylý erekshelikterin, sirek qoldanystaǵy, kónergen sózderdi, tilge engen jańa sózderdi usynyp, normalanýyn belgileitin, bir jaǵynan, konservativti, ekinshiden, dinamikalyq ortologiialyq qural. Osy sebepti kóptegen tilderde emle sózdigi ózgertýler men tolyqtyrýlar arqyly jii jaryq kóredi.

Biylǵy jyly ázirlenip jatqan Orfografiialyq sózdikti jańartý, suryptaý, júieleý boiynsha júrgizilgen jumystardyń negizgilerin atap ótemiz.

Birinshiden, Sózdik memlekettik tapsyrys boiynsha kirilshe-latynsha parallel sózdik túrinde usynylǵaly otyr. Onyń qurylymynyń jobasyn shaǵyn kesteden kórýge bolady.

Sózdik qurylymynyń osylaisha ornalasýy baiyrǵydan sanada qalyptasqan álipbidi kózshalymmen shapshań tani otyryp, latyn grafikaly álipbidi meńgerýdi ońtailandyrady; jańa álipbimen berilgen bóligi aldaǵy jyldardaǵy sózdik basylymdaryna tirek bolady.

Ekinshiden, Sózdiktiń quramy tolyqtyryldy jáne birqatar tildik birlikterdiń orfogrammasy qazirgi jazba kommýnikatsiiadaǵy qoldanylý jiiligi eskerile otyryp, ózgertildi. Máselen, aqjarylqap, aqjarylqap zaman, ramazan, ramazan aiy, alashbegi, aýdarmataný, aqpar kese (jerg.), sóitip, dei tursaq ta, qutqarýshy, qustańdai (oiý) tárizdi tildik birlikter qosyldy. Qazirgi ádebi tildegi ermeksaz, keppeshóp, gúlkindik, jaimasóre, gaztumsha, qanatbelgi,  qarýbaý, jabdyqtalym, dúmtaban, yqtiiarhat, tintýir, pernetaqta, feisbýk, instagram, heshteg, laik, repost, respekt, chelendj, vatsap, smail, emeil, fleshmob,  alǵytólem, járdemqarajat, yqpalshara,  demeýqarjy, ótelimdilik, aiyrbastalymdylyq siiaqty jańa sózdermen qatar arapa, múfti, pirádar, múmin, rabbym, imam, taýarih, hidjab, muhtasib, qaziret, halal, haram, pop, sviashennik, diakon tiptes dini diskýrsqa qatysty tildik birlikter tirkeldi. Eskerte ketetin jait – ermeksaz, keppeshóp, jaimasóre, demeýqarjy, yqpalshara tárizdi jańa qoldanystardyń plastilin, gerbarii, vitrina, sýbsidiia, sanktsiia  siiaqty balamalary da beriledi, óitkeni jańa sózder mektep oqýlyqtarynda, ózge de jazba nusqalarynda ázirshe balamalarymen  qatar qoldanylady.

Úshinshiden, sońǵy býynynda qysań y,i daýystylary bar,  ásirese eki býyndy sózderdiń orfogrammasynda aiyrmashylyqtar bar bolǵandyqtan osyndai sózderdiń grammatikalyq túrlenimi naqty kórsetildi. Naqty aitsaq, kórik – kórki; kórigi; naryq – naryǵy; narqy; qalyp – qalpy; qalyby tárizdi parallelderden basqa qysań daýystylar saqtalatyn ańyz, serik, daryn, serpin, pishin, túiin, túiir sózderiniń ishki reestri ańyz, ańyzy; serik, serigi; daryn, daryny; serpin, serpini; pishin, pishini; túiin, túiini; túiir, túiiri túrinde retteldi.

Tórtinshiden, aldyńǵy basylymdarda jeke orfogrammasy kórsetilgen sanaly, sanasyz, aily, aqyly, arystandai, maraldy, murttai, qustai, qanjardai, súttei, tebingidei, masasha tárizdi leksemalardyń ishki reestri aqparattyq-stildik meje negizinde aily, aily tún; aqyly, aqyly oqý; arystandai, arystandai aqyrý; maraldy, maraldy ólke; murttai, murttai ushý; qustai, qustai ushý; qanjardai, qanjardai qadalý; súttei, súttei jaryq; tebingidei, tebingidei jer; masasha, masasha talaý siiaqty turaqty nemese turaqtala bastaǵan  tirkestermen naqtylandy:

Sondai-aq aldyńǵy basylymdarda 1983 jyly bekitilgen erejege sáikes pedagog-ke, pedagog-ter, biolog-ke, biolog-ter, kardiolog-ke, kardiolog-ter túrinde bolǵan sózderdiń orfogrammasy qazirgi jazba kommýnikatsiiadaǵy qoldanys jiiligi eskerilip, pedagog-qa, pedagog-tar, biolog-qa, biolog -tar, kardiolog-qa, kardiolog -tar bolyp, amerikandyq, italiandyq sózderi amerikalyq, italiialyq nysanyna aýystyryldy.

Besinshiden, aldyńǵy basylymdardaǵy kirme sózderdiń birqatary (máselen, abberatsiia, geliotsentrlik, gidrattaný, fetishtendirý jáne t.b.) sóztizbe quramynan shyǵaryldy; joǵarydai atalǵanyndai, naryq, biznes, aqparattyq tehnologiiaǵa bailanysty kirme sózder engizildi.

Altynshydan, Sózdiktiń jańa basylymynda leksikografiialyq mejeler tolyq saqtaldy. Basqasha aitqanda, zat esimniń syn esimniń, omonimder men jaryspaly nusqalardyń, esimdikter men etistikterdiń, basqa da sóz taptarynyń ornalasýy qatań júielendi. Aitalyq, syn esimniń, san esimniń barlyq formalarynyń (sary, sarǵylt, sarǵyltym, sarǵysh, sarylaý, saryraq, sap-sary; on, on bir, on birinshi, onynshy) jazylýy naqtylandy. Etistik nysandaryn júieleý olardyń jazylýy men aitylý zańdylyqtarynyń aiyrmashylyǵyn belgileý (qýaný, qýanbaý, qýanǵan; aitylýy – qýaný, qýambaý, qýańǵan; shattaný, shattanbaý, shattanǵan; aitylýy – shattaný, shattambaý, shattańǵan) maqsatynda, sondai-aq qatar qaitalanatyn dybystardyń jazýda saqtalatyndyǵyn kórsetý úshin ( sóiletý, sóiletti; sóilesý, sóilesse, sóilesshi); etistiktiń  grammatikalyq túrleri men túbir orfogrammasyn naqty kórsetý úshin (oqý, oqy, oqidy; jyljý, jyljy, jyljidy; nyǵaiý, nyǵai, nyǵaiady; ulǵaiý, ulǵai, ulǵaiady) turǵysynan júzege asyryldy.

Jetinshiden, jalqy esimder, jer-sý ataýlary, kúrdeli ataýlar emlesi Orfografiialyq sózdiktiń sońynda jeke tizbe arqyly beriledi. Degenmen til qoldanysy úshin meilinshe aktýaldy Ata zań, Máńgilik el, Aqorda, Elbasy, Naýryz meiramy, Qambar ata, Zeńgi baba, Shopan ata, Shekshek ata tiptes tildik birlikter sóztizbe qatarynan oryn alady.

Latyn grafikasy negizindegi álipbi boiynsha kirilshe-latynsha parallel orfografiialyq sózdiktiń belgili bir leksikografiialyq mejelerdi basshylyqqa ala otyryp, tolyqtyrylǵan, suryptalǵan, júielengen, jańartylǵan nusqasy qazaq sóziniń kodifikatsiiasy men normalanýynyń  úlgisi retinde qazaq tili qoldanylatyn barlyq salalarǵa qajetti qural bolyp tabylady.

Filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor A. Aldash