قازاق تٸلٸنٸڭ ورفوگرافييالىق سٶزدٸگٸ: مەجەلەر, جاڭارتۋلار مەن ٶزگەرٸستەر

ا. بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىندا لاتىنگرافيكالى جاڭا ەلٸپبي نەگٸزٸندە قازاق جازۋىن جاڭعىرتۋدىڭ نورماتيۆتٸك-لەكسيكوگرافييالىق جەنە لينگۆيستيكالىق بازاسىن ەزٸرلەۋگە بايلانىستى باعدارلامالىق-نىسانالى زەرتتەۋلەر جوسپارلى تٷردە جٷزەگە اسىرىلىپ كەلەدٸ. جوسپارلى جۇمىستاردىڭ ماڭىزدىلارىنىڭ بٸرٸ – قازاق تٸلٸنٸڭ ورفوگرافييالىق سٶزدٸگٸنٸڭ جاڭارتىلعان نۇسقاسىن ەزٸرلەۋ.

ەملە سٶزدٸكتەرٸن تٷزۋدٸڭ نەگٸزگٸ ٷلگٸلەرٸ مەن پرينتسيپتەرٸ قازاق تٸلتانىمىنىڭ ٸرگەتاسىن قالاعان ا. بايتۇرسىنۇلى مەن ق. جۇبانوۆتىڭ زەرتتەۋلەرٸنەن باستاۋ الادى. ٶتكەن عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا قازاق تٸل بٸلٸمٸنٸڭ قالانعان ٸرگەتاسىن ودان ەرٸ نىعايتا, بەكٸتە تٷسكەن عالىمداردىڭ نورماتيۆتٸك-لەكسيكوگرافييالىق بازانى قالىپتاستىرۋداعى, سٶزدٸكتٸڭ سان تٷرلٸ تيپتەرٸن جاساۋداعى اتقارعان ەڭبەكتەرٸ وراسان. وسى كەزەڭدە جارىق كٶرگەن ورفوگرافييالىق, تٷسٸندٸرمە, ەكٸتٸلدٸ, سالالىق, تەرمينولوگييالىق, اسپەكتٸلٸك, جيٸلٸك, مەكتەپكە ارنالعان سٶزدٸكتەر, انىقتاعىشتار جالپىۇلتتىق تٸلدٸڭ, اباي مەن م. ەۋەزوۆتٸڭ بارشا سٶز بايلىعىن, قازاق ەدەبي تٸلٸنٸڭ قولدانىستاعى لەكسيكالىق-گرامماتيكالىق قۇرىلىمىنىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن جيناقتاۋ ارقىلى قازاق تٸلٸنٸڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸنٸڭ ساقتالۋىنا ەلۋلٸ ٷلەس قوستى.

قازاق تٸلٸ ورفوگرافييالىق سٶزدٸگٸنٸڭ قازٸرگٸ قوعامعا تانىس نۇسقالارىنىڭ باستاپقىسى – 1988 جىلى اكادەميك ر. سىزدىقتىڭ باسشىلىعىمەن جارييالانعان ەڭبەك. بۇدان كەيٸن ەملە سٶزدٸگٸ 2005, 2007, 2013 جىلدارى جارىق كٶردٸ. ەملە سٶزدٸگٸنٸڭ ەر باسىلىمى سايىن سٶزتٸزبە قۇرامى تولىقتىرىلىپ, سۇرىپتالىپ, بەلگٸلٸ بٸر جٷيەگە تٷسٸرٸلگەن. قازاق تٸلٸنە قاتىستى ساياسي, ەلەۋمەتتٸك, ۇلتتىق سانانىڭ ويانۋى سيياقتى تٷرتكٸجايتتار ەسەر ەتكەندٸكتەن  سٶزدٸكتەردٸڭ قۇرامىنا قازاق تٸلٸنٸڭ بار بايلىعىن ەنگٸزۋگە ەپتەپ باسىمدىق بەرٸلگەن. سوندىقتان ەسٸرەسە سوڭعى باسىلىمدا سٶز سانى مەن تٸركەستەر مولايا تٷسكەن. قازاق تٸلٸنٸڭ مەملەكەتتٸك مەرتەبە الۋىنا وراي قازاق تٸلٸنٸڭ عىلىم مەن تەحنيكا تٸلٸ بولا الاتىندىعىن, تەرميندٸك ۇعىمداردى بەرە الاتىندىعىن, ٶمٸرشەڭدٸگٸن دەلەلدەۋ مٷددەسٸندە تٸلدٸڭ بارلىق دەرلٸك ەلەۋەتٸن قامتۋى جاعىنان ولاردىڭ ٶز قۇندىلىعى بار.

ورفوگرافييالىق سٶزدٸك – ەدەبي تٸل نورمالارىنىڭ باستى كٶرسەتكٸشٸ. وسى سەبەپتٸ بيىلعى جىلى ەزٸرلەنەتٸن قازاق تٸلٸ ورفوگرافييالىق سٶزدٸگٸنٸڭ كەزەكتٸ باسىلىمىنىڭ ماڭىزدىلىعى مەن ٶزەكتٸلٸگٸ بار. بۇل, ەڭ الدىمەن سٶزدٸكتٸڭ لاتىن گرافيكالى ەلٸپبيگە نەگٸزدەلەتٸنٸنە بايلانىستى. سٶزدٸك سونىمەن قاتار سالالىق, ورتا بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە باعىتتالعان سٶزدٸكتەر مەن انىقتاعىشتاردى, ٶزگە دە اسپەكتٸلٸك-تەرمينولوگييالىق سٶزدٸكتەردٸ تٷزۋدە, سونداي-اق وقۋ-اعارتۋ, عىلىمي ەدەبيەتتٸ جاساۋدا باسشىلىققا الىناتىن باستى نورماتيۆتٸك قۇرال رەتٸندە ۇسىنىلادى.

ورفوگرافييالىق سٶزدٸكتٸڭ جاڭا نۇسقاسىن تٷزۋگە تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ ورفوگرافييا, فونەتيكا جەنە فونولوگييا, لەكسيكولوگييا جەنە لەكسيكوگرافييا, تٸل تاريحى جەنە مورفولوگييا, قولدانبالى لينگۆيستيكا سالالارى بويىنشا بٸلٸكتٸ ماماندارى قاتىستىرىلعان. ماماندار تاراپىنان سٶزدٸكتٸڭ نۇسقاۋلىعى جاسالدى; ورفوگرافييالىق سٶزدٸكتٸڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸن تانىتاتىن, ەرٸ سٶزدٸككە تٷزٸلەتٸن تٸلدٸك بٸرلٸكتەردٸڭ جٷيەسٸن بٸرٸزدەندٸرۋ مٷددەسٸندە لەكسيكوگرافييالىق مەجەلەر ايقىندالدى.

سٶزدٸكتٸڭ سٶزتٸزبەسٸنە ەنگٸزٸلەتٸن تٸلدٸك بٸرلٸكتەر ٷشٸن الدىمەن قولدانىس مەجەسٸ ناقتىلاندى. بۇل ٷشٸن نەگٸزگە الىنعان 2013 جىلعى ورفوگرافييالىق سٶزدٸكتٸڭ سٶزتٸزبە قۇرامى قازاق تٸلٸ تٷسٸندٸرمە سٶزدٸگٸنٸڭ سوڭعى باسىلىمىنىڭ ماتەريالدارىمەن سالىستىرىلدى; «قازاقتىڭ ەتنوگرافييالىق كاتەگورييالار, ۇعىمدار مەن اتاۋلارىنىڭ دەستٷرلٸ جٷيەسٸ» (بەس تومدىق) ەنتسيكلوپەديياسىنىڭ, 30 تومدىق ەكٸتٸلدٸ تەرمينولوگييالىق سٶزدٸكتٸڭ ماتەريالدارى ٸرٸكتەلدٸ; قازٸرگٸ جازبا كوممۋنيكاتسيياداعى تٸلدٸك بٸرلٸكتەردٸڭ ورفوگرامماسىنا نازار اۋدارىلدى. وسىنىڭ نەتيجەسٸندە: ا) نەگٸزگە الىنعان دەرەككٶزدەردە كەم دەگەندە ٷش رەت قولدانىلعان; ە) كلاسسيك جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىنان الىنعان; ب) ەدەبي نورما تالاپتارىن قاداعالايتىن مەرزٸمدٸ باسپاسٶز ٷلگٸلەرٸنەن, عىلىمي, رەسمي-ٸسكەري ستيلدەر فاكتٸلەرٸ ساراپتاۋدان ٶتٸپ, ٸرٸكتەلدٸ.

قاجەت بولعان جاعدايلاردا 1988 جىلعى سٶزدٸكتٸڭ قۇرىلىم-جٷيەسٸمەن جەنە «جالپى بٸلٸم بەرۋدەگٸ قازاق تٸلٸنٸڭ جيٸلٸك سٶزدٸگٸندەگٸ» (الماتى, 2016) ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەرمەن سالىستىرىلدى.

نورماتيۆتٸك مەجە ايرىقشا قاداعالاندى.

ەملە سٶزدٸگٸنٸڭ نورماتيۆتٸك مەجەسٸ تٸلدٸڭ لەكسيكا, فونەتيكا, مورفولوگييا, سٶزجاسام سالالارىمەن تىعىز بايلانىستى.

ەملە سٶزدٸگٸندە ەدەبي تٸلدەگٸ سٶزدەردٸڭ فونەتيكالىق ەرەكشەلٸكتەرٸ, بٸرگە جەنە بٶلەك جازىلاتىن سٶزدەر, ەملەسٸ قيىندىق تۋدىراتىن تٸلدٸك بٸرلٸكتەر, ۆاريانتتار, سينونيمدٸك قاتارلار, پارونيمدەر, گرامماتيكالىق جەنە سٶزجاسام تٷرلەنٸمدەرٸ نورما رەتٸندە بەكٸتٸلٸپ ۇسىنىلادى. وسىعان بايلانىستى تٸلدٸڭ دىبىستىق جٷيەسٸنٸڭ, تٷبٸر سٶزدەردٸڭ, بٸرگە جەنە بٶلەك جازىلاتىن سٶزدەردٸڭ, قوس سٶزدەر مەن كٸرمە سٶزدەردٸڭ, ونيمدەر مەن توپونيمدەردٸڭ, كٷردەلٸ اتاۋلاردىڭ ەملەسٸنە قاتىستى وسى سالالاردىڭ ماماندارى عىلىمي نەگٸزدەمەلەردٸ انىقتادى. مەسەلەن, تٸل دامۋىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا سٶز بٸرٸكتٸرۋ امالى قارقىندى سيپات العان. ماماندار 12 مىڭعا جۋىق بٸرٸككەن جەنە بٶلەك جازىلاتىن سٶزدەردٸڭ عىلىمي نەگٸزدەرٸن دەلەلدەدٸ, سٶيتٸپ, ولاردىڭ ورفوگرامماسىنىڭ – دۇرىس جازىلۋىنىڭ مودەلدەرٸ سٶزدٸككە ەنگٸزٸلدٸ. سٶز رەتٸندە ايتا كەتەلٸك, قازٸر بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى قۇرال-جابدىقتاردىڭ 57 تٷرٸ شىعارىلادى ەكەن. استىق ورعىش / استىقورعىش, جيناعىش-شٶمەلەگٸش, سابان جيناعىش, دەن تازارتقىش, كەپتٸرگٸش, استىق تيەگٸش // سابانجيناعىش, دەنتازارتقىش, استىقتيەگٸش, قارىق جاساعىش, جاپىراقجيناعىش سٸلكۋٸش, مايا سالعىش / ماياسالعىش سيياقتى ەرتٷرلٸ ورفوگراممالار سٶزدٸكتەردٸڭ باسقا تٷرلەرٸندە, جازبا نۇسقالاردا كەزدەسٸپ قالادى. «اتامەكەن» ۇلتتىق كەسٸپكەرلەر پالاتاسىنىڭ يدەيا-باستاماسىمەن بيىلعى جىلدان باستاپ ورتا بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە «كەسٸپكەرلٸك نەگٸزدەرٸ» اتتى ەلەكتيۆتٸ كۋرس ەنگٸزٸلە باستادى. كەسٸپكەرلٸككە, شاعىن بيزنەسكە, اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى تٸلدٸك بٸرلٸكتەر ەملەسٸنٸڭ باستى ورفوگرافييالىق قۇرالدا بٸرٸزدەنۋٸ ەرٸ قاراي سالالىق, مەكتەپتەرگە ارنالعان سٶزدٸكتەرگە سٷيەنٸش بولادى.

سول سيياقتى قازٸرگٸ جازبا كوممۋنيكاتسييادا دەفيس ارقىلى جازىلاتىن سٶزدەردٸڭ (نەمەسە دەفيس قويىلماي بٶلەك جازىلاتىن سٶزدەردٸڭ) قاتارى اناعۇرلىم كٶبەيە تٷسكەن. قازاق تٸلٸنٸڭ تٶل سٶزدەرٸنٸڭ دەفيس ارقىلى ( نەمەسە بٶلەك, ياكي بٸرگە) جازىلاتىندارىنىڭ سان تٷرلٸ ەكەندٸگٸن ايتپاعاننىڭ ٶزٸندە, مەدەنيەتارالىق كوممۋنيكاتسييا ىقپالىمەن تۇرپاتى دا, قۇرىلىمى دا سٶزبە-سٶز قايتالانعان وبەر-ماستەر, لەيب-مەديك, شتاب-پەتەر, ۆيتسە-پرەزيدەنت, ەكس-چەمپيون, ۆەب-ينتەرفەيس تيپتەستەردٸڭ تٷگەلدەي دەرلٸك ٷلگٸلەرٸ جيناقتالىپ, ەملەسٸ رەتتەلدٸ. بۇل رەتتە وسى سالا زەرتتەۋشٸلەرٸنٸڭ ەڭبەگٸ مول.

ورفوگرافييالىق سٶزدٸك سيرەك قولدانىستاعى سٶزدەردٸڭ, كٶنەرگەن سٶزدەردٸڭ, جاڭا سٶزدەردٸڭ, عىلىم مەن تەحنيكا اتاۋلارىنىڭ, باسقا دا اكتۋالدانعان تٸلدٸك بٸرلٸكتەردٸڭ ەملەسٸن كٶرسەتە وتىرىپ, اقپارات كٶزٸ بولىپ سانالادى. بۇل اقپاراتتىق-ستيلدٸك مەجە ارقىلى انىقتالادى.  

وسىنداي نەگٸزگٸ پرينتسيپ-مەجەلەردٸڭ ناقتىلانۋى ارقىلى ورفوگرافييالىق سٶزدٸكتٸڭ جاڭا نۇسقاسىنا نورمالانعان, قالىپتانعان, كەڭ قولدانىستاعى قازاق ەدەبي تٸلٸنٸڭ لەكسيكاسى, قازٸرگٸ كٶركەم ەدەبيەتتە, مەرزٸمدٸ باسپاسٶزدە, رەسمي-ٸسكەري ستيلدە, عىلىم تٸلٸندە قولدانىلا باستاعان, نورمالانۋعا بەيٸمدەلە تٷسكەن جەرگٸلٸكتٸ تٸل ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن كەسٸبي لەكسيكا, عىلىم تٸلٸ مەن پراكتيكالىق قىزمەتكە قاتىستى ارناۋلى تەرمينولوگييا, ەسٸرەسە وقۋ-اعارتۋ, نارىق, بيزنەس, كەسٸپكەرلٸك, بانك ٸسٸ, اقپاراتتىق تەحنولوگييا تەرميندەرٸ, جاڭا سٶزدەر, قازٸرگٸ قوعام ٶمٸرٸندە اكتۋالدى سيپاتقا يە دٸني لەكسيكا ەنگٸزٸلدٸ.

1988 جىلعى سٶزدٸكتٸڭ العى سٶزٸندە اكادەميك رەبيعا سىزدىق سٶزتٸزبەنٸڭ, نەگٸزگٸ رەەستر مەن ٸشكٸ رەەستردٸڭ قۇرامى مەن قۇرىلىمىن ەردايىم سۇرىپتاپ, جٷيەلەپ وتىرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەندٸگٸن اتاعان بولاتىن. ەملە سٶزدٸگٸ, جوعارىداعى مەجەلەردٸ جيناقتاي كەلە, قايتالاپ ايتساق, تٸلدٸڭ بايلىعىن تانىتاتىن, ەر الۋان ستيلدٸك قاباتتاعى سٶزدەردٸڭ قولدانىلۋ ەرەكشەلٸكتەرٸن, سيرەك قولدانىستاعى, كٶنەرگەن سٶزدەردٸ, تٸلگە ەنگەن جاڭا سٶزدەردٸ ۇسىنىپ, نورمالانۋىن بەلگٸلەيتٸن, بٸر جاعىنان, كونسەرۆاتيۆتٸ, ەكٸنشٸدەن, ديناميكالىق ورتولوگييالىق قۇرال. وسى سەبەپتٸ كٶپتەگەن تٸلدەردە ەملە سٶزدٸگٸ ٶزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ارقىلى جيٸ جارىق كٶرەدٸ.

بيىلعى جىلى ەزٸرلەنٸپ جاتقان ورفوگرافييالىق سٶزدٸكتٸ جاڭارتۋ, سۇرىپتاۋ, جٷيەلەۋ بويىنشا جٷرگٸزٸلگەن جۇمىستاردىڭ نەگٸزگٸلەرٸن اتاپ ٶتەمٸز.

بٸرٸنشٸدەن, سٶزدٸك مەملەكەتتٸك تاپسىرىس بويىنشا كيريلشە-لاتىنشا پاراللەل سٶزدٸك تٷرٸندە ۇسىنىلعالى وتىر. ونىڭ قۇرىلىمىنىڭ جوباسىن شاعىن كەستەدەن كٶرۋگە بولادى.

سٶزدٸك قۇرىلىمىنىڭ وسىلايشا ورنالاسۋى بايىرعىدان سانادا قالىپتاسقان ەلٸپبيدٸ كٶزشالىممەن شاپشاڭ تاني وتىرىپ, لاتىن گرافيكالى ەلٸپبيدٸ مەڭگەرۋدٸ وڭتايلاندىرادى; جاڭا ەلٸپبيمەن بەرٸلگەن بٶلٸگٸ الداعى جىلدارداعى سٶزدٸك باسىلىمدارىنا تٸرەك بولادى.

ەكٸنشٸدەن, سٶزدٸكتٸڭ قۇرامى تولىقتىرىلدى جەنە بٸرقاتار تٸلدٸك بٸرلٸكتەردٸڭ ورفوگرامماسى قازٸرگٸ جازبا كوممۋنيكاتسيياداعى قولدانىلۋ جيٸلٸگٸ ەسكەرٸلە وتىرىپ, ٶزگەرتٸلدٸ. مەسەلەن, اقجارىلقاپ, اقجارىلقاپ زامان, رامازان, رامازان ايى, الاشبەگٸ, اۋدارماتانۋ, اقپار كەسە (جەرگ.), سٶيتٸپ, دەي تۇرساق تا, قۇتقارۋشى, قۇستاڭداي (ويۋ) تەرٸزدٸ تٸلدٸك بٸرلٸكتەر قوسىلدى. قازٸرگٸ ەدەبي تٸلدەگٸ ەرمەكساز, كەپپەشٶپ, گٷلكٸندٸك, جايماسٶرە, گازتۇمشا, قاناتبەلگٸ,  قارۋباۋ, جابدىقتالىم, دٷمتابان, ىقتييارحات, تٸنتۋٸر, پەرنەتاقتا, فەيسبۋك, ينستاگرام, حەشتەگ, لايك, رەپوست, رەسپەكت, چەلەندج, ۆاتساپ, سمايل, ەمەيل, فلەشموب,  العىتٶلەم, جەردەمقاراجات, ىقپالشارا,  دەمەۋقارجى, ٶتەلٸمدٸلٸك, ايىرباستالىمدىلىق سيياقتى جاڭا سٶزدەرمەن قاتار اراپا, مٷفتي, پٸرەدار, مٷمٸن, راببىم, يمام, تاۋاريح, حيدجاب, مۇحتاسيب, قازٸرەت, حالال, حارام, پوپ, سۆياششەننيك, دياكون تيپتەس دٸني ديسكۋرسقا قاتىستى تٸلدٸك بٸرلٸكتەر تٸركەلدٸ. ەسكەرتە كەتەتٸن جايت – ەرمەكساز, كەپپەشٶپ, جايماسٶرە, دەمەۋقارجى, ىقپالشارا تەرٸزدٸ جاڭا قولدانىستاردىڭ پلاستيلين, گەرباريي, ۆيترينا, سۋبسيدييا, سانكتسييا  سيياقتى بالامالارى دا بەرٸلەدٸ, ٶيتكەنٸ جاڭا سٶزدەر مەكتەپ وقۋلىقتارىندا, ٶزگە دە جازبا نۇسقالارىندا ەزٸرشە بالامالارىمەن  قاتار قولدانىلادى.

ٷشٸنشٸدەن, سوڭعى بۋىنىندا قىساڭ ى,ٸ داۋىستىلارى بار,  ەسٸرەسە ەكٸ بۋىندى سٶزدەردٸڭ ورفوگرامماسىندا ايىرماشىلىقتار بار بولعاندىقتان وسىنداي سٶزدەردٸڭ گرامماتيكالىق تٷرلەنٸمٸ ناقتى كٶرسەتٸلدٸ. ناقتى ايتساق, كٶرٸك – كٶركٸ; كٶرٸگٸ; نارىق – نارىعى; نارقى; قالىپ – قالپى; قالىبى تەرٸزدٸ پاراللەلدەردەن باسقا قىساڭ داۋىستىلار ساقتالاتىن اڭىز, سەرٸك, دارىن, سەرپٸن, پٸشٸن, تٷيٸن, تٷيٸر سٶزدەرٸنٸڭ ٸشكٸ رەەسترٸ اڭىز, اڭىزى; سەرٸك, سەرٸگٸ; دارىن, دارىنى; سەرپٸن, سەرپٸنٸ; پٸشٸن, پٸشٸنٸ; تٷيٸن, تٷيٸنٸ; تٷيٸر, تٷيٸرٸ تٷرٸندە رەتتەلدٸ.

تٶرتٸنشٸدەن, الدىڭعى باسىلىمداردا جەكە ورفوگرامماسى كٶرسەتٸلگەن سانالى, ساناسىز, ايلى, اقىلى, ارىستانداي, مارالدى, مۇرتتاي, قۇستاي, قانجارداي, سٷتتەي, تەبٸنگٸدەي, ماساشا تەرٸزدٸ لەكسەمالاردىڭ ٸشكٸ رەەسترٸ اقپاراتتىق-ستيلدٸك مەجە نەگٸزٸندە ايلى, ايلى تٷن; اقىلى, اقىلى وقۋ; ارىستانداي, ارىستانداي اقىرۋ; مارالدى, مارالدى ٶلكە; مۇرتتاي, مۇرتتاي ۇشۋ; قۇستاي, قۇستاي ۇشۋ; قانجارداي, قانجارداي قادالۋ; سٷتتەي, سٷتتەي جارىق; تەبٸنگٸدەي, تەبٸنگٸدەي جەر; ماساشا, ماساشا تالاۋ سيياقتى تۇراقتى نەمەسە تۇراقتالا باستاعان  تٸركەستەرمەن ناقتىلاندى:

سونداي-اق الدىڭعى باسىلىمداردا 1983 جىلى بەكٸتٸلگەن ەرەجەگە سەيكەس پەداگوگ-كە, پەداگوگ-تەر, بيولوگ-كە, بيولوگ-تەر, كارديولوگ-كە, كارديولوگ-تەر تٷرٸندە بولعان سٶزدەردٸڭ ورفوگرامماسى قازٸرگٸ جازبا كوممۋنيكاتسيياداعى قولدانىس جيٸلٸگٸ ەسكەرٸلٸپ, پەداگوگ-قا, پەداگوگ-تار, بيولوگ-قا, بيولوگ -تار, كارديولوگ-قا, كارديولوگ -تار بولىپ, امەريكاندىق, يتالياندىق سٶزدەرٸ امەريكالىق, يتالييالىق نىسانىنا اۋىستىرىلدى.

بەسٸنشٸدەن, الدىڭعى باسىلىمدارداعى كٸرمە سٶزدەردٸڭ بٸرقاتارى (مەسەلەن, اببەراتسييا, گەليوتسەنترلٸك, گيدراتتانۋ, فەتيشتەندٸرۋ جەنە ت.ب.) سٶزتٸزبە قۇرامىنان شىعارىلدى; جوعارىداي اتالعانىنداي, نارىق, بيزنەس, اقپاراتتىق تەحنولوگيياعا بايلانىستى كٸرمە سٶزدەر ەنگٸزٸلدٸ.

التىنشىدان, سٶزدٸكتٸڭ جاڭا باسىلىمىندا لەكسيكوگرافييالىق مەجەلەر تولىق ساقتالدى. باسقاشا ايتقاندا, زات ەسٸمنٸڭ سىن ەسٸمنٸڭ, ومونيمدەر مەن جارىسپالى نۇسقالاردىڭ, ەسٸمدٸكتەر مەن ەتٸستٸكتەردٸڭ, باسقا دا سٶز تاپتارىنىڭ ورنالاسۋى قاتاڭ جٷيەلەندٸ. ايتالىق, سىن ەسٸمنٸڭ, سان ەسٸمنٸڭ بارلىق فورمالارىنىڭ (سارى, سارعىلت, سارعىلتىم, سارعىش, سارىلاۋ, سارىراق, ساپ-سارى; ون, ون بٸر, ون بٸرٸنشٸ, ونىنشى) جازىلۋى ناقتىلاندى. ەتٸستٸك نىساندارىن جٷيەلەۋ ولاردىڭ جازىلۋى مەن ايتىلۋ زاڭدىلىقتارىنىڭ ايىرماشىلىعىن بەلگٸلەۋ (قۋانۋ, قۋانباۋ, قۋانعان; ايتىلۋى – قۋانۋ, قۋامباۋ, قۋاڭعان; شاتتانۋ, شاتتانباۋ, شاتتانعان; ايتىلۋى – شاتتانۋ, شاتتامباۋ, شاتتاڭعان) ماقساتىندا, سونداي-اق قاتار قايتالاناتىن دىبىستاردىڭ جازۋدا ساقتالاتىندىعىن كٶرسەتۋ ٷشٸن ( سٶيلەتۋ, سٶيلەتتٸ; سٶيلەسۋ, سٶيلەسسە, سٶيلەسشٸ); ەتٸستٸكتٸڭ  گرامماتيكالىق تٷرلەرٸ مەن تٷبٸر ورفوگرامماسىن ناقتى كٶرسەتۋ ٷشٸن (وقۋ, وقى, وقيدى; جىلجۋ, جىلجى, جىلجيدى; نىعايۋ, نىعاي, نىعايادى; ۇلعايۋ, ۇلعاي, ۇلعايادى) تۇرعىسىنان جٷزەگە اسىرىلدى.

جەتٸنشٸدەن, جالقى ەسٸمدەر, جەر-سۋ اتاۋلارى, كٷردەلٸ اتاۋلار ەملەسٸ ورفوگرافييالىق سٶزدٸكتٸڭ سوڭىندا جەكە تٸزبە ارقىلى بەرٸلەدٸ. دەگەنمەن تٸل قولدانىسى ٷشٸن مەيلٸنشە اكتۋالدى اتا زاڭ, مەڭگٸلٸك ەل, اقوردا, ەلباسى, ناۋرىز مەيرامى, قامبار اتا, زەڭگٸ بابا, شوپان اتا, شەكشەك اتا تيپتەس تٸلدٸك بٸرلٸكتەر سٶزتٸزبە قاتارىنان ورىن الادى.

لاتىن گرافيكاسى نەگٸزٸندەگٸ ەلٸپبي بويىنشا كيريلشە-لاتىنشا پاراللەل ورفوگرافييالىق سٶزدٸكتٸڭ بەلگٸلٸ بٸر لەكسيكوگرافييالىق مەجەلەردٸ باسشىلىققا الا وتىرىپ, تولىقتىرىلعان, سۇرىپتالعان, جٷيەلەنگەن, جاڭارتىلعان نۇسقاسى قازاق سٶزٸنٸڭ كوديفيكاتسيياسى مەن نورمالانۋىنىڭ  ٷلگٸسٸ رەتٸندە قازاق تٸلٸ قولدانىلاتىن بارلىق سالالارعا قاجەتتٸ قۇرال بولىپ تابىلادى.

فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ا. الداش