Latyn grafikasyna negizdelgen jańa qazaq álipbiiniń ereksheligi nede?
Bul saýal árkimniń de kókeiinde turatyn basty suraq qoi dep oilaimyn. Burynǵy akýtpen berilgen álipbige qaraǵanda ábden jetildirilip, pisken, kópshilik mamandar talqysynan ótken álipbi bolyp otyr. Ony naqty derektermen salystyra dáiektesek.
- akýt álipbiimen berilgen álipbide 32 árip bolatyn jáne akýt diakritikalyq belgileri qazaq tiline ǵana tán á, ó, ú, ǵ, ń, ý dybystaryn belgileý úshin qoldanyldy. Sonymen qatar, onda sh, ch dybystaryn tańbalaýǵa qoldanylǵan eki digraf (qos árip) tańba da bar edi. Ózderińiz biletindei bul álipbige mamandar tarapynan da, qoǵam tarapynan syn aityldy. Osyǵan bailanysty Ulttyq komissiia janyndaǵy Orfografiialyq jumys tobyna, ǵalymdarǵa álipbidi jetildirý boiynsha Memleket basshysy tarapynan tapsyrma berilgen bolatyn. Nátijesinde qoldanysqa yńǵaily jetildirilgen álipbi nusqasy daiarlandy. Onyń basty erekshelikteri mynada:
- birinshiden, «bir dybys – bir árip ustanymyna» sai keledi;
- ekinshiden, mamandardyń uzaq ta tyńǵylyqty talqylap, saraptaýynan keiin, digraftar men akýt diakritikasy álipbi quramynan múlde alynyp tastaldy da, onyń ornyna ýmlaýt, brevis, sedil jáne makron dikritikalyq belgileri alyndy.
- úshinshiden, atalǵan árbir diakritikalyq belginiń halyqaralyq deńgeidegi jalpy qabyldanǵan ortaq fonetikalyq máni bolǵandyqtan dybys mazmunyn dálme-dál bere alady, iaǵni halyqtar arasynda tildi túsinbese de, birdei tańbalyq mán negizinde qabyldaýda ortaq túsinik týdyrady;
- tórtinshide, qazaq tilindegi dybystardy belgileý úshin paidalanylǵan árip tańbalary halyqaralyq fonetikalyq álipbi bazasyndaǵy tańbalarmen tolyq sáikes;
- besinshiden, bizdiń qoǵamǵa osy álipbi quramyndaǵy áripter ózderine tanys aǵylshyn, nemis, túrik, ázerbaijan t.b. tilderi álipbilerinde de kezdesetindikten qabyldaýǵa yńǵaily, meńgerip shyǵýda da esh psihologiialyq kedergi týdyra qoimaidy;
- altynshydan, álipbi nusqasyn daiyndaýda otandyq til ǵalymdary tereń zertteýler júrgizdi, nájijesinde ǵana biregei álipbi nusqasy jasaldy, halyqaralyq tájiribeler, atap aitqanda Túrkiá, Ázerbaijan, Ózbekstannyń, sekildi elderdegi álipbi túzý boiynsha álemdik tájiribeler eskerildi.
Sondyqtan da qazirgi usynylyp otyrǵan 31 áripten turatyn jańa álipbi quramy meiilinshe alyq kóńilinen shyǵady dep oilaimyz.
Álipbi jańarǵan soń, ony jazýdyń emlesi de jańaratyny – zańdylyq. Bul rettegi jańalyqtar da kópti tolǵandyratyn, ásirese ony oqytýǵa tikelei qatysatyn muǵalimder úshin, kúndelikti ómiri jazýmen tyǵyz bailanysty jazarman halyq úshin kókeikesti másele bolmaq. Sondyqtan osy tóńirigende de túsindire ketý jón dep sanaimyz.
Osy kúnge deiin tutynyp kelgen emle erejeleri resmi túrde 1983 jyly bekitilgen eken. Odan beri qoǵamdyq-rýhani ómirimizde talai ózgeris boldy. Elimiz Táýelsizdik alǵannan bergi ekonomikalyq, tehnikalyq damý barysyndaǵy, gýmanitarlyq ǵylymdardaǵy jańǵyrýlarǵa qatysty tilge engen jańalyqtar men ózgerister, árine, arasyna 4-5 jyl salyp shyǵyp otyratyn Orfografiialyq sózdikter, anyqtaǵyshtar arqyly igerilip otyrǵan bolatyn. Sóz joq, joqtan bar jasap, múldem basqa emle erejeleri jasalýy múmkin de emes. Burynǵy emledegi tilimizdiń tabiǵatyn sipattaityn negizgi erejeler ózgere qoiǵan joq. Al endi osy jańa álipbige engen ózgeris óz aldyna bólek bir dúnie ǵoi. Sondyqtan da jańa emle erejeleriniń aldyńǵy erejelerden ereksheligi bolary sózsiz.
Aldyńǵy erejeler qazaq tiliniń tabiǵatyna qaishy, orys tiliniń zańdylyqtaryn da qosa mazmundaityn shatys bop keldi. Iaǵni, orys tiliniń dybystary sol qalpynda saqtalyp jazyldy, sol arqyly engen kirme sózderdi orys tiliniń orfoepiiasyna sáikestendirip aitatyn edik. Ózimizdiń dybystaý tabiǵatymyzǵa jat áripterdi de igerýge májúbirlengendikten tildiń júieliligine de nuqsan kelgenin bilesizder. Al jańa emle barynsha qazaq tiliniń tól dybystaryna negizdelip jasaldy, iaǵni endi orystyń 9 árpi (iu, ia, , , ts, ch, sh, e, io) kezdesetin dybystardy qazaq tiliniń dybystyq ereksheligine ikemdep aitatyn bolamyz.
Máselen, element – element, tsirk – sirk, chempion – şempion t.b. Sondai-aq, osy kezge deiin keibir sózderdiń jazylýynda ala-qulalyq boldy, iaǵni bir modeldegi sózder ártúrli jazylyp júrdi. Endi sol olqylyqtardyń bári jańa emlede birizdenip, óz sheshimin birshama tapty. Sonymen qatar aldyńǵy erejeler 10-12 taraýdan, 129 paragraftan tursa, jańa emle 9 taraýdan, 107 paragraftan turady. Jańa emle jazý normalaryn turaqtandyratyn, jurtshylyqtyń jazý mádenietin kóteretin birden-bir kómekshi nusqaýlyq bolady dep senemiz. Árine, bárine ýaqyt óz baǵasyn bere jatar. Qalai bolǵanda da kópshilikti tolǵandyratyn jáne ǵalymdarǵa iek artyp, senim bildiretin máselelerde jaýapkershilikpen, yjdaǵattylyqpen áreket etken durys.
Nurlyhan Nurýllaqyzy,
Sh.Shaiahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna»
ulttyq ǵylymi-praktikalyq
ortalyǵynyń ǵalym hatshysy,
filologiia ǵylymdarynyń kandidaty, dotsent
