لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن جاڭا قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ ەرەكشەلٸگٸ نەدە?
بۇل ساۋال ەركٸمنٸڭ دە كٶكەيٸندە تۇراتىن باستى سۇراق قوي دەپ ويلايمىن. بۇرىنعى اكۋتپەن بەرٸلگەن ەلٸپبيگە قاراعاندا ەبدەن جەتٸلدٸرٸلٸپ, پٸسكەن, كٶپشٸلٸك ماماندار تالقىسىنان ٶتكەن ەلٸپبي بولىپ وتىر. ونى ناقتى دەرەكتەرمەن سالىستىرا دەيەكتەسەك.
- اكۋت ەلٸپبيٸمەن بەرٸلگەن ەلٸپبيدە 32 ەرٸپ بولاتىن جەنە اكۋت دياكريتيكالىق بەلگٸلەرٸ قازاق تٸلٸنە عانا تەن ە, ٶ, ٷ, ع, ڭ, ۋ دىبىستارىن بەلگٸلەۋ ٷشٸن قولدانىلدى. سونىمەن قاتار, وندا ش, چ دىبىستارىن تاڭبالاۋعا قولدانىلعان ەكٸ ديگراف (قوس ەرٸپ) تاڭبا دا بار ەدٸ. ٶزدەرٸڭٸز بٸلەتٸندەي بۇل ەلٸپبيگە ماماندار تاراپىنان دا, قوعام تاراپىنان سىن ايتىلدى. وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق كوميسسييا جانىنداعى ورفوگرافييالىق جۇمىس توبىنا, عالىمدارعا ەلٸپبيدٸ جەتٸلدٸرۋ بويىنشا مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان تاپسىرما بەرٸلگەن بولاتىن. نەتيجەسٸندە قولدانىسقا ىڭعايلى جەتٸلدٸرٸلگەن ەلٸپبي نۇسقاسى دايارلاندى. ونىڭ باستى ەرەكشەلٸكتەرٸ مىنادا:
- بٸرٸنشٸدەن, «بٸر دىبىس – بٸر ەرٸپ ۇستانىمىنا» ساي كەلەدٸ;
- ەكٸنشٸدەن, مامانداردىڭ ۇزاق تا تىڭعىلىقتى تالقىلاپ, ساراپتاۋىنان كەيٸن, ديگرافتار مەن اكۋت دياكريتيكاسى ەلٸپبي قۇرامىنان مٷلدە الىنىپ تاستالدى دا, ونىڭ ورنىنا ۋملاۋت, برەۆيس, سەديل جەنە ماكرون ديكريتيكالىق بەلگٸلەرٸ الىندى.
- ٷشٸنشٸدەن, اتالعان ەربٸر دياكريتيكالىق بەلگٸنٸڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ جالپى قابىلدانعان ورتاق فونەتيكالىق مەنٸ بولعاندىقتان دىبىس مازمۇنىن دەلمە-دەل بەرە الادى, ياعني حالىقتار اراسىندا تٸلدٸ تٷسٸنبەسە دە, بٸردەي تاڭبالىق مەن نەگٸزٸندە قابىلداۋدا ورتاق تٷسٸنٸك تۋدىرادى;
- تٶرتٸنشٸدە, قازاق تٸلٸندەگٸ دىبىستاردى بەلگٸلەۋ ٷشٸن پايدالانىلعان ەرٸپ تاڭبالارى حالىقارالىق فونەتيكالىق ەلٸپبي بازاسىنداعى تاڭبالارمەن تولىق سەيكەس;
- بەسٸنشٸدەن, بٸزدٸڭ قوعامعا وسى ەلٸپبي قۇرامىنداعى ەرٸپتەر ٶزدەرٸنە تانىس اعىلشىن, نەمٸس, تٷرٸك, ەزەربايجان ت.ب. تٸلدەرٸ ەلٸپبيلەرٸندە دە كەزدەسەتٸندٸكتەن قابىلداۋعا ىڭعايلى, مەڭگەرٸپ شىعۋدا دا ەش پسيحولوگييالىق كەدەرگٸ تۋدىرا قويمايدى;
- التىنشىدان, ەلٸپبي نۇسقاسىن دايىنداۋدا وتاندىق تٸل عالىمدارى تەرەڭ زەرتتەۋلەر جٷرگٸزدٸ, نەجيجەسٸندە عانا بٸرەگەي ەلٸپبي نۇسقاسى جاسالدى, حالىقارالىق تەجٸريبەلەر, اتاپ ايتقاندا تٷركيە, ەزەربايجان, ٶزبەكستاننىڭ, سەكٸلدٸ ەلدەردەگٸ ەلٸپبي تٷزۋ بويىنشا ەلەمدٸك تەجٸريبەلەر ەسكەرٸلدٸ.
سوندىقتان دا قازٸرگٸ ۇسىنىلىپ وتىرعان 31 ەرٸپتەن تۇراتىن جاڭا ەلٸپبي قۇرامى مەيٸلٸنشە الىق كٶڭٸلٸنەن شىعادى دەپ ويلايمىز.
ەلٸپبي جاڭارعان سوڭ, ونى جازۋدىڭ ەملەسٸ دە جاڭاراتىنى – زاڭدىلىق. بۇل رەتتەگٸ جاڭالىقتار دا كٶپتٸ تولعاندىراتىن, ەسٸرەسە ونى وقىتۋعا تٸكەلەي قاتىساتىن مۇعالٸمدەر ٷشٸن, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸ جازۋمەن تىعىز بايلانىستى جازارمان حالىق ٷشٸن كٶكەيكەستٸ مەسەلە بولماق. سوندىقتان وسى تٶڭٸرٸگەندە دە تٷسٸندٸرە كەتۋ جٶن دەپ سانايمىز.
وسى كٷنگە دەيٸن تۇتىنىپ كەلگەن ەملە ەرەجەلەرٸ رەسمي تٷردە 1983 جىلى بەكٸتٸلگەن ەكەن. ودان بەرٸ قوعامدىق-رۋحاني ٶمٸرٸمٸزدە تالاي ٶزگەرٸس بولدى. ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرگٸ ەكونوميكالىق, تەحنيكالىق دامۋ بارىسىنداعى, گۋمانيتارلىق عىلىمدارداعى جاڭعىرۋلارعا قاتىستى تٸلگە ەنگەن جاڭالىقتار مەن ٶزگەرٸستەر, ەرينە, اراسىنا 4-5 جىل سالىپ شىعىپ وتىراتىن ورفوگرافييالىق سٶزدٸكتەر, انىقتاعىشتار ارقىلى يگەرٸلٸپ وتىرعان بولاتىن. سٶز جوق, جوقتان بار جاساپ, مٷلدەم باسقا ەملە ەرەجەلەرٸ جاسالۋى مٷمكٸن دە ەمەس. بۇرىنعى ەملەدەگٸ تٸلٸمٸزدٸڭ تابيعاتىن سيپاتتايتىن نەگٸزگٸ ەرەجەلەر ٶزگەرە قويعان جوق. ال ەندٸ وسى جاڭا ەلٸپبيگە ەنگەن ٶزگەرٸس ٶز الدىنا بٶلەك بٸر دٷنيە عوي. سوندىقتان دا جاڭا ەملە ەرەجەلەرٸنٸڭ الدىڭعى ەرەجەلەردەن ەرەكشەلٸگٸ بولارى سٶزسٸز.
الدىڭعى ەرەجەلەر قازاق تٸلٸنٸڭ تابيعاتىنا قايشى, ورىس تٸلٸنٸڭ زاڭدىلىقتارىن دا قوسا مازمۇندايتىن شاتىس بوپ كەلدٸ. ياعني, ورىس تٸلٸنٸڭ دىبىستارى سول قالپىندا ساقتالىپ جازىلدى, سول ارقىلى ەنگەن كٸرمە سٶزدەردٸ ورىس تٸلٸنٸڭ ورفوەپيياسىنا سەيكەستەندٸرٸپ ايتاتىن ەدٸك. ٶزٸمٸزدٸڭ دىبىستاۋ تابيعاتىمىزعا جات ەرٸپتەردٸ دە يگەرۋگە مەجٷبٸرلەنگەندٸكتەن تٸلدٸڭ جٷيەلٸلٸگٸنە دە نۇقسان كەلگەنٸن بٸلەسٸزدەر. ال جاڭا ەملە بارىنشا قازاق تٸلٸنٸڭ تٶل دىبىستارىنا نەگٸزدەلٸپ جاسالدى, ياعني ەندٸ ورىستىڭ 9 ەرپٸ (يۋ, يا, , , تس, چ, شش, ە, يو) كەزدەسەتٸن دىبىستاردى قازاق تٸلٸنٸڭ دىبىستىق ەرەكشەلٸگٸنە يكەمدەپ ايتاتىن بولامىز.
مەسەلەن, ەلەمەنت – element, تسيرك – sirk, چەمپيون – şempion ت.ب. سونداي-اق, وسى كەزگە دەيٸن كەيبٸر سٶزدەردٸڭ جازىلۋىندا الا-قۇلالىق بولدى, ياعني بٸر مودەلدەگٸ سٶزدەر ەرتٷرلٸ جازىلىپ جٷردٸ. ەندٸ سول ولقىلىقتاردىڭ بەرٸ جاڭا ەملەدە بٸرٸزدەنٸپ, ٶز شەشٸمٸن بٸرشاما تاپتى. سونىمەن قاتار الدىڭعى ەرەجەلەر 10-12 تاراۋدان, 129 پاراگرافتان تۇرسا, جاڭا ەملە 9 تاراۋدان, 107 پاراگرافتان تۇرادى. جاڭا ەملە جازۋ نورمالارىن تۇراقتاندىراتىن, جۇرتشىلىقتىڭ جازۋ مەدەنيەتٸن كٶتەرەتٸن بٸردەن-بٸر كٶمەكشٸ نۇسقاۋلىق بولادى دەپ سەنەمٸز. ەرينە, بەرٸنە ۋاقىت ٶز باعاسىن بەرە جاتار. قالاي بولعاندا دا كٶپشٸلٸكتٸ تولعاندىراتىن جەنە عالىمدارعا يەك ارتىپ, سەنٸم بٸلدٸرەتٸن مەسەلەلەردە جاۋاپكەرشٸلٸكپەن, ىجداعاتتىلىقپەن ەرەكەت ەتكەن دۇرىس.
نۇرلىحان نۇرۋللاقىزى,
ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى «تٸل-قازىنا»
ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق
ورتالىعىنىڭ عالىم حاتشىسى,
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت
