Árbir tildiń damýy ondaǵy sózderdi ornymen, maǵynasyn túsine qoldaný, kózkórimge, oqyp, jazýǵa yńǵaily, uǵymdy dál beretin jańa sózder, terminder jasaýǵa da bailanysty. Al jalpy terminjasam, sózdik qurý máselesinde sala mamandary men til mamandary birlesip jumys jasaǵanda qalyń jurtshylyq muqtajyn óteitin eńbekter shyǵatyny belgili. Sondyqtan da árkim óz isimen shuǵyldanǵany abzal.
Elimiz óz táýelsizdigin alǵannan keiin etek-jeńimizdi jinap, bar-joǵymyzdy túgendei bastadyq. Bul jaǵdaida eń basty másele ana tilin damytý, qazaq tilin qainar bulaqtyń sýyndai taza ustaý bolatyny sózsiz. Osyndai jaýapty kezeńde sóz qoldanystaryna, til mádenietine, terminjasam men aýdarmaǵa óte muqiiat kóńil bólip otyrý qajet siiaqty. Endi osylar jaiynda birer sóz qozǵasaq.
Qazirgi tańda qaǵidat (printsip), aiqyndama (pozitsiia), tuǵyrnama (platforma), tujyrymdama (kontseptsiia), úderis (protsess), úrdis (tendentsiia), informatsiia (aqpar), (ývedomlenie) habarlama sózderiniń qazaqsha nusqalarynyń biriniń ornyna birin qoldaný úrdisi baiqalady. Aýdarma barysynda, baspasóz betterinde, mysaly, protsesti úrdis, tendentsiiany úderis túrinde aýystyryp jazyp jiberetinimiz jasyryn emes. Printsipti birde qaǵidat, birde ustanym dep qoldanamyz. Jaqynda Terminkom tendentsiia (úrdis) sóziniń oryssha nusqasyn qaita bekitti. Habarlama sózi keide informatsiianyń, keide ývedomlenieniń ornyna júredi. Terminkom ssýda sózin nesie, kredit sózin kredit dep bekitse de sońǵy kezderi kreditti de nesie dep aityp ta, jazyp ta júrmiz, iaǵni ssýda da – nesie, kredit te – nesie.
Endi jańadan jasalǵan biraz sózderdiń qoldanylý aiasyn, olarmen túbirles, iaǵni, sol sózderden jasalǵan týyndy, uialas sózderdiń, sóz tirkesteriniń sózdikterde berilýin sóz etip kórelik.
Bárimizge belgili pravo sózin quqyq dep aýdardyq. Bul sózdiń qanshalyqty sátsiz jasalǵan aýdarma ekendigin ony dybystap aitqan adamnyń kez kelgeni ańǵaratyny anyq. Quqyqtyq, quqyqtaný, quqyqtandyrý sózderin bylai qoiǵanda, quqyq sózin aitqanda óz basym eki ret «qaqalǵandai» bolamyn. Osy sózge bailanysty teledidardan ózim kórgen bir túsirilimdi aitqym kelip otyr. Aýyldaǵy mektepte qazaq balalaryna aǵylshyn tilinen sabaq beretin, al ózi sol balalardan qazaq tilin úirenip júrgen amerikandyq volontior qyz televideniege shaqyrylypty. Óziniń Qazaqstannan alǵan áserleri, qazaq tiliniń sulýlyǵy, áýezdiligi týraly sóz etip otyrǵan qyzǵa júrgizýshi sóz arasynda «quqyq» tárizdi jáne taǵy sol siiaqty qulaqqa onsha jaǵymdy estile bermeitin biraz sózderdi aitqanda, álgi qyz kózi baqyraiyp, biraz abdyraǵan kúi tanytty. Mine, «quqyǵymyzdyń» sátti emestigin sodan-aq bilýge bolady.
Jalpy osy quqyq sózin bolashaqta basqa sózben aýystyrǵan durys bolatyn shyǵar. Halyqtyń aýyzeki tilinde kún saiyn haqy joq, onyń bulai isteýge qandai haqy bar, muny isteýge meniń de haqym bar degen sózderdi jii estip jatamyz. Bul degenim – quqyq sóziniń ornyna nege haq sózin qoldana bermedik eken degen bir oi. Al eger h dybysy kirme desek, onda q arqyly qaq dep aita berelik. Quqyqqa qaraǵanda qaqymyz ájepteýir táýir estiledi emes pe. Belgili terminolog K. Iýsýf bir maqalasynda quqyqty huq dep qoldanýdy usynypty. Erterekte halqymyz bul sózdi yqtiiar dep te qoldanypty. Áigili sózzergeri Islám Jarylǵapov quqyqtanýdy qarapaiym ǵana zańtaný dep qoldanǵan eken.
Jýrnalistika, poligrafiia salasynda qoldanylatyn format sózin Terminkom kólem dep bekitken eken. Alaida keibir sózdikterdi nemese kúndelikti shyǵyp jatqan kitaptardyń sońǵy betterin qarasańyz, bul sózdi pishin, keide pishim dep, tipti qalyp (qalyby) retinde jazý úrdisi beleń alǵan, iaǵni sózderdi qoldanýda birizdilik, rettelgen tártip joq deýge bolady. Onyń ústine kólem sózi orystyń obem sóziniń nusqasy retinde turaqtanyp ketken.
Dokýment sózin óz tilimizdiń bailyǵyn paidalana otyryp, dialekt sózimizdi termindendirý arqyly qujat dep aldyq. Bul sózdiń sátti shyqqany sonshalyq, halyq ony jatsynbai qabyldap, sóz birden baiyrǵy sózderdei qoldanysqa enip ketti. Alaida osy qujat (dokýment) sózi arqyly jasalǵan keibir sózder men sóz tirkesteri sózdikterde sol burynǵy oryssha nusqasymen berilip keledi. Mysaly, blank dokýmenta-dokýment blankisi, vhodiashii nomer dokýmenta-dokýmenttiń kiris nomeri jáne t.b. tolyp jatqan tirkester.
Endi jańadan aýdarylyp, tilimizde qoldanys tapqan birer sózderge, sóz tirkesterine toqtalyp ótelik. Aldymen parsylarǵa eliktep synyp dep aýdaryp alǵan pedagogika salasynyń termini klass sózi jaiynda aitsaq (Bul sóznusqa Elbasyna da unamapty degen pikirdi oqyǵanym bar). Atalǵan sóz, birinshiden, etistikten jasalǵan, endeshe munda bir zattyń ataýyn bildirýden góri ótip ketken qimyldy bildirý maǵynasy basym. Bul sózdiń ornyna esim sóz berilgeni durys bolar edi. Al endi tarih, filosofiia, tehnika salasynda qoldanylatyn klasty tiisinshe tap, dáreje dep alyppyz. Dárejeniń stepen, polojenie degen aýdarmalary bar eken. Olai bolsa, pedagogikamen tehnika salasyndaǵy klass sózine bir ǵana qazaqsha jikteme nemese jiktelim siiaqty bir sóznusqa bergen durys bolar edi. Sóilemmen mysal keltirer bolsaq: Onyń balasy ekinshi jikmemede (jiktelimde) oqidy. Asqar – birinshi jiktemeli (jiktelimdi) ushqysh. Sonda bul sózimiz klassifikatsiia sóziniń aýdarmasy retinde qoldanylyp júrgen taptastyrý, jikteý sózderine jaqyndai túsedi, iaǵni birizdilik paida bolar edi. Klass sóziniń de oryssha nusqasyn Terminkom qaita bekitti.
Endi aýdarýǵa esh «tisimiz batpai qoiǵan» sózderge kelsek. Problema sózin týyndyjai, másele, keleli másele, qaitadan problema dep aýdaryp kórdik. Másele deiik desek, vopros sózin de keide másele dep aýdarý bar. Qazaqta burynnan «sheshimi qiyn is» maǵynasyn beretin túitkil, gáp, dúdámal, kiltipan, kúrmeýi qiyn t.b. sóz, sóz tirkesteri bar. Tipti bulardan quralǵan túitkildi is, túitkildi másele, munda qandai gáp bar, dúdamal sheshim, munda bir kiltipan bar, kiltipany bar is, kúrmeýi qiyn másele, t.b tirkester kúndelikti qoldanylyp júredi. Problema sózine qazaqsha nusqa retinde túitkil sózi durys keledi. Olai bolsa, problema-túitkil, problemnyi vopros-túitkildi másele bolyp shyǵady. Osylai dep jyldar boiy jii bolmasa de qoldanyp kelemiz, biraq kóp mán bere bermeimiz, sóitip sózimiz qaltarysta qalyp qalǵandai bolady, bar sózdi eskermei jata kep sóz izdeimiz. Árine, bular burynnan bar, iaǵni qaltarysta qalyp, óz saǵatyn kútip júrgen sózder.
Qyzmet sózi men qyzmet kórsetý tirkesiniń qandai kirme sózderdiń aýdarmasy ekenin ózimiz de bilmei qalamyz. Qyzmet sózin birese slýjba, birese deiatelnost, ýslýga, keide fýnktsiia, doljnost, rabota sózderine de teli salamyz. Qyzmet kórsetý tirkesin birde obslýjivanie, birde servis, ýslýgi sózderiniń aýdarmasy retinde beremiz. Osy tirkesten jasalǵan Stantsiia tehnicheskogo obslýjivaniia (STO) tirkesi qazaqsha Tehnikalyq jóndeý ortalyǵy (TJO) bolyp durys aýdarylmai júrgeni belgili. Bul tirkes Tehnikalyq qyzmet kórsetý stansasy (TQS) bolyp aýdarylyp berilse igi edi. Keńes berý tirkesin birde posovetovat, birde rekomendovat, keide konsýltirovat sózderiniń nusqasy retinde bere salamyz. Bolashaqta jaryspalylyqtan arylyp, «bir kirme sózge – bir tól sóznusqa usyný» ustanymyn jolǵa qoisaq bolar edi. Sonda tilimiz ári baii túsedi ári jaryspalylyqtan, jalqaýlyqtan arylamyz.
Nurlan Shúlenbaev,
A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýty
Terminologiia bóliminiń ǵylymi qyzmetkeri
Arnaiy Ult portaly úshin
