ەربٸر تٸلدٸڭ دامۋى ونداعى سٶزدەردٸ ورنىمەن, ماعىناسىن تٷسٸنە قولدانۋ, كٶزكٶرٸمگە, وقىپ, جازۋعا ىڭعايلى, ۇعىمدى دەل بەرەتٸن جاڭا سٶزدەر, تەرميندەر جاساۋعا دا بايلانىستى. ال جالپى تەرمينجاسام, سٶزدٸك قۇرۋ مەسەلەسٸندە سالا ماماندارى مەن تٸل ماماندارى بٸرلەسٸپ جۇمىس جاساعاندا قالىڭ جۇرتشىلىق مۇقتاجىن ٶتەيتٸن ەڭبەكتەر شىعاتىنى بەلگٸلٸ. سوندىقتان دا ەركٸم ٶز ٸسٸمەن شۇعىلدانعانى ابزال.
ەلٸمٸز ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸن العاننان كەيٸن ەتەك-جەڭٸمٸزدٸ جيناپ, بار-جوعىمىزدى تٷگەندەي باستادىق. بۇل جاعدايدا ەڭ باستى مەسەلە انا تٸلٸن دامىتۋ, قازاق تٸلٸن قاينار بۇلاقتىڭ سۋىنداي تازا ۇستاۋ بولاتىنى سٶزسٸز. وسىنداي جاۋاپتى كەزەڭدە سٶز قولدانىستارىنا, تٸل مەدەنيەتٸنە, تەرمينجاسام مەن اۋدارماعا ٶتە مۇقييات كٶڭٸل بٶلٸپ وتىرۋ قاجەت سيياقتى. ەندٸ وسىلار جايىندا بٸرەر سٶز قوزعاساق.
قازٸرگٸ تاڭدا قاعيدات (پرينتسيپ), ايقىنداما (پوزيتسييا), تۇعىرناما (پلاتفورما), تۇجىرىمداما (كونتسەپتسييا), ٷدەرٸس (پروتسەسس), ٷردٸس (تەندەنتسييا), ينفورماتسييا (اقپار), (ۋۆەدوملەنيە) حابارلاما سٶزدەرٸنٸڭ قازاقشا نۇسقالارىنىڭ بٸرٸنٸڭ ورنىنا بٸرٸن قولدانۋ ٷردٸسٸ بايقالادى. اۋدارما بارىسىندا, باسپاسٶز بەتتەرٸندە, مىسالى, پروتسەستٸ ٷردٸس, تەندەنتسييانى ٷدەرٸس تٷرٸندە اۋىستىرىپ جازىپ جٸبەرەتٸنٸمٸز جاسىرىن ەمەس. پرينتسيپتٸ بٸردە قاعيدات, بٸردە ۇستانىم دەپ قولدانامىز. جاقىندا تەرمينكوم تەندەنتسييا (ٷردٸس) سٶزٸنٸڭ ورىسشا نۇسقاسىن قايتا بەكٸتتٸ. حابارلاما سٶزٸ كەيدە ينفورماتسييانىڭ, كەيدە ۋۆەدوملەنيەنٸڭ ورنىنا جٷرەدٸ. تەرمينكوم سسۋدا سٶزٸن نەسيە, كرەديت سٶزٸن كرەديت دەپ بەكٸتسە دە سوڭعى كەزدەرٸ كرەديتتٸ دە نەسيە دەپ ايتىپ تا, جازىپ تا جٷرمٸز, ياعني سسۋدا دا – نەسيە, كرەديت تە – نەسيە.
ەندٸ جاڭادان جاسالعان بٸراز سٶزدەردٸڭ قولدانىلۋ اياسىن, ولارمەن تٷبٸرلەس, ياعني, سول سٶزدەردەن جاسالعان تۋىندى, ۇيالاس سٶزدەردٸڭ, سٶز تٸركەستەرٸنٸڭ سٶزدٸكتەردە بەرٸلۋٸن سٶز ەتٸپ كٶرەلٸك.
بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ پراۆو سٶزٸن قۇقىق دەپ اۋداردىق. بۇل سٶزدٸڭ قانشالىقتى سەتسٸز جاسالعان اۋدارما ەكەندٸگٸن ونى دىبىستاپ ايتقان ادامنىڭ كەز كەلگەنٸ اڭعاراتىنى انىق. قۇقىقتىق, قۇقىقتانۋ, قۇقىقتاندىرۋ سٶزدەرٸن بىلاي قويعاندا, قۇقىق سٶزٸن ايتقاندا ٶز باسىم ەكٸ رەت «قاقالعانداي» بولامىن. وسى سٶزگە بايلانىستى تەلەديداردان ٶزٸم كٶرگەن بٸر تٷسٸرٸلٸمدٸ ايتقىم كەلٸپ وتىر. اۋىلداعى مەكتەپتە قازاق بالالارىنا اعىلشىن تٸلٸنەن ساباق بەرەتٸن, ال ٶزٸ سول بالالاردان قازاق تٸلٸن ٷيرەنٸپ جٷرگەن امەريكاندىق ۆولونتيور قىز تەلەۆيدەنيەگە شاقىرىلىپتى. ٶزٸنٸڭ قازاقستاننان العان ەسەرلەرٸ, قازاق تٸلٸنٸڭ سۇلۋلىعى, ەۋەزدٸلٸگٸ تۋرالى سٶز ەتٸپ وتىرعان قىزعا جٷرگٸزۋشٸ سٶز اراسىندا «قۇقىق» تەرٸزدٸ جەنە تاعى سول سيياقتى قۇلاققا ونشا جاعىمدى ەستٸلە بەرمەيتٸن بٸراز سٶزدەردٸ ايتقاندا, ەلگٸ قىز كٶزٸ باقىرايىپ, بٸراز ابدىراعان كٷي تانىتتى. مٸنە, «قۇقىعىمىزدىڭ» سەتتٸ ەمەستٸگٸن سودان-اق بٸلۋگە بولادى.
جالپى وسى قۇقىق سٶزٸن بولاشاقتا باسقا سٶزبەن اۋىستىرعان دۇرىس بولاتىن شىعار. حالىقتىڭ اۋىزەكٸ تٸلٸندە كٷن سايىن حاقى جوق, ونىڭ بۇلاي ٸستەۋگە قانداي حاقى بار, مۇنى ٸستەۋگە مەنٸڭ دە حاقىم بار دەگەن سٶزدەردٸ جيٸ ەستٸپ جاتامىز. بۇل دەگەنٸم – قۇقىق سٶزٸنٸڭ ورنىنا نەگە حاق سٶزٸن قولدانا بەرمەدٸك ەكەن دەگەن بٸر وي. ال ەگەر ح دىبىسى كٸرمە دەسەك, وندا ق ارقىلى قاق دەپ ايتا بەرەلٸك. قۇقىققا قاراعاندا قاقىمىز ەجەپتەۋٸر تەۋٸر ەستٸلەدٸ ەمەس پە. بەلگٸلٸ تەرمينولوگ ك. يۋسۋف بٸر ماقالاسىندا قۇقىقتى حۇق دەپ قولدانۋدى ۇسىنىپتى. ەرتەرەكتە حالقىمىز بۇل سٶزدٸ ىقتييار دەپ تە قولدانىپتى. ەيگٸلٸ سٶززەرگەرٸ ٸسلەم جارىلعاپوۆ قۇقىقتانۋدى قاراپايىم عانا زاڭتانۋ دەپ قولدانعان ەكەن.
جۋرناليستيكا, پوليگرافييا سالاسىندا قولدانىلاتىن فورمات سٶزٸن تەرمينكوم كٶلەم دەپ بەكٸتكەن ەكەن. الايدا كەيبٸر سٶزدٸكتەردٸ نەمەسە كٷندەلٸكتٸ شىعىپ جاتقان كٸتاپتاردىڭ سوڭعى بەتتەرٸن قاراساڭىز, بۇل سٶزدٸ پٸشٸن, كەيدە پٸشٸم دەپ, تٸپتٸ قالىپ (قالىبى) رەتٸندە جازۋ ٷردٸسٸ بەلەڭ العان, ياعني سٶزدەردٸ قولدانۋدا بٸرٸزدٸلٸك, رەتتەلگەن تەرتٸپ جوق دەۋگە بولادى. ونىڭ ٷستٸنە كٶلەم سٶزٸ ورىستىڭ وبەم سٶزٸنٸڭ نۇسقاسى رەتٸندە تۇراقتانىپ كەتكەن.
دوكۋمەنت سٶزٸن ٶز تٸلٸمٸزدٸڭ بايلىعىن پايدالانا وتىرىپ, ديالەكت سٶزٸمٸزدٸ تەرميندەندٸرۋ ارقىلى قۇجات دەپ الدىق. بۇل سٶزدٸڭ سەتتٸ شىققانى سونشالىق, حالىق ونى جاتسىنباي قابىلداپ, سٶز بٸردەن بايىرعى سٶزدەردەي قولدانىسقا ەنٸپ كەتتٸ. الايدا وسى قۇجات (دوكۋمەنت) سٶزٸ ارقىلى جاسالعان كەيبٸر سٶزدەر مەن سٶز تٸركەستەرٸ سٶزدٸكتەردە سول بۇرىنعى ورىسشا نۇسقاسىمەن بەرٸلٸپ كەلەدٸ. مىسالى, بلانك دوكۋمەنتا-دوكۋمەنت بلانكٸسٸ, ۆحودياششيي نومەر دوكۋمەنتا-دوكۋمەنتتٸڭ كٸرٸس نومەرٸ جەنە ت.ب. تولىپ جاتقان تٸركەستەر.
ەندٸ جاڭادان اۋدارىلىپ, تٸلٸمٸزدە قولدانىس تاپقان بٸرەر سٶزدەرگە, سٶز تٸركەستەرٸنە توقتالىپ ٶتەلٸك. الدىمەن پارسىلارعا ەلٸكتەپ سىنىپ دەپ اۋدارىپ العان پەداگوگيكا سالاسىنىڭ تەرمينٸ كلاسس سٶزٸ جايىندا ايتساق (بۇل سٶزنۇسقا ەلباسىنا دا ۇناماپتى دەگەن پٸكٸردٸ وقىعانىم بار). اتالعان سٶز, بٸرٸنشٸدەن, ەتٸستٸكتەن جاسالعان, ەندەشە مۇندا بٸر زاتتىڭ اتاۋىن بٸلدٸرۋدەن گٶرٸ ٶتٸپ كەتكەن قيمىلدى بٸلدٸرۋ ماعىناسى باسىم. بۇل سٶزدٸڭ ورنىنا ەسٸم سٶز بەرٸلگەنٸ دۇرىس بولار ەدٸ. ال ەندٸ تاريح, فيلوسوفييا, تەحنيكا سالاسىندا قولدانىلاتىن كلاستى تيٸسٸنشە تاپ, دەرەجە دەپ الىپپىز. دەرەجەنٸڭ ستەپەن, پولوجەنيە دەگەن اۋدارمالارى بار ەكەن. ولاي بولسا, پەداگوگيكامەن تەحنيكا سالاسىنداعى كلاسس سٶزٸنە بٸر عانا قازاقشا جٸكتەمە نەمەسە جٸكتەلٸم سيياقتى بٸر سٶزنۇسقا بەرگەن دۇرىس بولار ەدٸ. سٶيلەممەن مىسال كەلتٸرەر بولساق: ونىڭ بالاسى ەكٸنشٸ جٸكمەمەدە (جٸكتەلٸمدە) وقيدى. اسقار – بٸرٸنشٸ جٸكتەمەلٸ (جٸكتەلٸمدٸ) ۇشقىش. سوندا بۇل سٶزٸمٸز كلاسسيفيكاتسييا سٶزٸنٸڭ اۋدارماسى رەتٸندە قولدانىلىپ جٷرگەن تاپتاستىرۋ, جٸكتەۋ سٶزدەرٸنە جاقىنداي تٷسەدٸ, ياعني بٸرٸزدٸلٸك پايدا بولار ەدٸ. كلاسس سٶزٸنٸڭ دە ورىسشا نۇسقاسىن تەرمينكوم قايتا بەكٸتتٸ.
ەندٸ اۋدارۋعا ەش «تٸسٸمٸز باتپاي قويعان» سٶزدەرگە كەلسەك. پروبلەما سٶزٸن تۋىندىجاي, مەسەلە, كەلەلٸ مەسەلە, قايتادان پروبلەما دەپ اۋدارىپ كٶردٸك. مەسەلە دەيٸك دەسەك, ۆوپروس سٶزٸن دە كەيدە مەسەلە دەپ اۋدارۋ بار. قازاقتا بۇرىننان «شەشٸمٸ قيىن ٸس» ماعىناسىن بەرەتٸن تٷيتكٸل, گەپ, دٷدەمال, كٸلتيپان, كٷرمەۋٸ قيىن ت.ب. سٶز, سٶز تٸركەستەرٸ بار. تٸپتٸ بۇلاردان قۇرالعان تٷيتكٸلدٸ ٸس, تٷيتكٸلدٸ مەسەلە, مۇندا قانداي گەپ بار, دٷدامال شەشٸم, مۇندا بٸر كٸلتيپان بار, كٸلتيپانى بار ٸس, كٷرمەۋٸ قيىن مەسەلە, ت.ب تٸركەستەر كٷندەلٸكتٸ قولدانىلىپ جٷرەدٸ. پروبلەما سٶزٸنە قازاقشا نۇسقا رەتٸندە تٷيتكٸل سٶزٸ دۇرىس كەلەدٸ. ولاي بولسا, پروبلەما-تٷيتكٸل, پروبلەمنىي ۆوپروس-تٷيتكٸلدٸ مەسەلە بولىپ شىعادى. وسىلاي دەپ جىلدار بويى جيٸ بولماسا دە قولدانىپ كەلەمٸز, بٸراق كٶپ مەن بەرە بەرمەيمٸز, سٶيتٸپ سٶزٸمٸز قالتارىستا قالىپ قالعانداي بولادى, بار سٶزدٸ ەسكەرمەي جاتا كەپ سٶز ٸزدەيمٸز. ەرينە, بۇلار بۇرىننان بار, ياعني قالتارىستا قالىپ, ٶز ساعاتىن كٷتٸپ جٷرگەن سٶزدەر.
قىزمەت سٶزٸ مەن قىزمەت كٶرسەتۋ تٸركەسٸنٸڭ قانداي كٸرمە سٶزدەردٸڭ اۋدارماسى ەكەنٸن ٶزٸمٸز دە بٸلمەي قالامىز. قىزمەت سٶزٸن بٸرەسە سلۋجبا, بٸرەسە دەياتەلنوست, ۋسلۋگا, كەيدە فۋنكتسييا, دولجنوست, رابوتا سٶزدەرٸنە دە تەلي سالامىز. قىزمەت كٶرسەتۋ تٸركەسٸن بٸردە وبسلۋجيۆانيە, بٸردە سەرۆيس, ۋسلۋگي سٶزدەرٸنٸڭ اۋدارماسى رەتٸندە بەرەمٸز. وسى تٸركەستەن جاسالعان ستانتسييا تەحنيچەسكوگو وبسلۋجيۆانييا (ستو) تٸركەسٸ قازاقشا تەحنيكالىق جٶندەۋ ورتالىعى (تجو) بولىپ دۇرىس اۋدارىلماي جٷرگەنٸ بەلگٸلٸ. بۇل تٸركەس تەحنيكالىق قىزمەت كٶرسەتۋ ستانساسى (تقس) بولىپ اۋدارىلىپ بەرٸلسە يگٸ ەدٸ. كەڭەس بەرۋ تٸركەسٸن بٸردە پوسوۆەتوۆات, بٸردە رەكومەندوۆات, كەيدە كونسۋلتيروۆات سٶزدەرٸنٸڭ نۇسقاسى رەتٸندە بەرە سالامىز. بولاشاقتا جارىسپالىلىقتان ارىلىپ, «بٸر كٸرمە سٶزگە – بٸر تٶل سٶزنۇسقا ۇسىنۋ» ۇستانىمىن جولعا قويساق بولار ەدٸ. سوندا تٸلٸمٸز ەرٸ بايي تٷسەدٸ ەرٸ جارىسپالىلىقتان, جالقاۋلىقتان ارىلامىز.
نۇرلان شٷلەنباەۆ,
ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى
تەرمينولوگييا بٶلٸمٸنٸڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ
ارنايى ۇلت پورتالى ٷشٸن
