Qazaq tiliniń bolashaǵy: úrdister, trendter, qaýipter jáne qadamdar men sheshimder
Úrdister: 1. Ulttaný (qazaqtaný). Jahandanýǵa qarsy ulttyq qundylyqtar men ulttyq-memlekettik biregeilikti saqtaýǵa baǵyttalǵan kúsh, ulttyq sananyń ózin saqtaýǵa betalysy.
2. Latyndandyrylý. Jahaniiatpen qurmalasa otyryp, ulttyq jazý dástúrin saqtaýǵa, jetildirýge múmkindik beretin jańa latynnegizdi álipbige kóshý;
3. IT-kommýnikatsiialar, tehnologiialar men virtýaldy keńistiktiń ulttyq tilde damýy.
Trendter: 1. Vesterndený (ásireaǵylshyndaný). Batystyń qundylyqtaryn (tilin, dilin, dinin, mádenietin) kózsiz ákep tańý.
2. Ásirearabtaný. Islam dinin taratýdy jeleý etý arqyly arab ultynyń qundylyqtar júiesin ákep tańý.
3. Qazaqtildilerdiń basym kóbiniń áleýmettik ahýalynyń tómendigi, qalalaný (ýrbanizatsiia) úderisiniń áli de stihiialy túrde ótýá.
4. Saiasi elita men biznes elita qazaq tilin óz áleýmettik toptarynyń erekshe belgisine ainaldyra almýy, qazaq tili saiasat pen ekonomikada tómen deńgeide, sondyqtan saiasi jáne biznes elita ókiliniń qazaqtildiler arasynda imidji tómen (ózderi, balalary, ainalasy shetelden bilim alǵandy, oryssha, aǵylshynsha sóilegendi artyq kóredi, sol arqyly ózderi shyqqan qazaqtildi ortany mensinbeýshilik teris messidjin nasihattaidy)
Qaýipter: 1. Aǵylshyn tiliniń ekspansiiasyna qarsy turý mehanizmderi álsiz, sebebi bilim berýdegi úshtildilik arqyly jalpy bilim beretin mekteptiń bastaýysh synybynan, tipti balabaqshadan JÚIELI túrde aǵylshyn tili oqytylady, joǵary synypta mańyzdy jaratylystaný pánderin qazaq tilinde emes, aǵylshyn tilinde oqytý «durys» sanalady;
2. Saiasi, ekonomikalyq, qarjylyq, diplomatiialyq diskýrsta qazaq tiliniń qoldanysynyń aiasy da tar, mádenieti de tiisti deńgeiinen tómen.
3. Ǵylymdaǵy jemqorlyq pen daǵdarys, onsyz da osy saladaǵy álsiz damyǵan qazaq tiliniń qoldanysyn álsiretip jiberdi.
4. Jemqorlyqtyń saldarynan memlekettiń tildi qoldaýǵa, qoldanys aiasyn arttyrýǵa beriletin biýdjettiń tiimsiz jumsalý faktileri bar.
Memlekettik tildiń bolashaǵy úshin jasalatyn qadamdar men sheshimder
- Memlekettik til týraly zań qabyldaityn ýaqyt jetti. Osyǵan deiingi Tilder týraly zań memlekettik tildi bilýdi liberaldy ádispen, iaǵni meilinshe jumsaq talap etti. Liberaldy kezeń óz jemisin berdi. Endi instrýmentaldy ádis negizindegi naqty zańnamaǵa kóshý kerek. Bul jaǵynan Qazaqstan barlyq ýnitarly elder, postkeńestik elderden qalyp qoidy. Olarda memlekettik til týraly instrýmentaldy zań bar. Ol zańda memlekettik tildi qai kezde qashan, qalai qoldaýǵa MINDETTI jaittar, qoldanbaǵan jaǵdaida qandai aiyptar, jazalar beriletini anyq kórsetiledi.
- Memlekettik tildiń máselesin tek Bilim jáne ǵylym ministrligi men Mádeniet jáne sport ministriligiń quzyryna qaldyrýǵa bolmaidy. Ol kezeń aiaqtaldy. Memlekettik til barlyq ministrlikter men vedomstvolardyń kúndelikti qyzmetiniń ajyramas bóligi. Memlekettiń tildi bilý Otan aldyndaǵy paryz ǵana emes, kez kelgen kásip, mamandyq, laýazym iesiniń kásibi quzirettiliginiń mańyzdy bir komponenti. Sondyqtan barlyq ministrlikter men vedomstvolar memlekettik tildi qoldaný men damytý boiynsha ishbaǵdarlama jasaýǵa mindetti.
- Qazaq jazýyn latyn álpbiine kóshirý úderisin toqtatpaý, qarqyndatý kerek. Latyndandyrýdy úlken ulttyq ideiamen bailaýly túrde, iaǵni myqty idelogiialyq messedj retinde júzege asyrý baiqalmaidy. Máselen, bul tek qana álipbi aýystyrý emes, «ultty, memleketti nyǵaitý, ulttyń, memlekettiń irgesin bekitý, jańa álipbimen jańa ómirge bastaý alý, alys bolashqta emes, osy jaqyn bolashaqta jemisin kóretin, kreativti jazý iesi bolý, jańa kreativti sana qalyptastyrý» degen messedjder osy reformanyń barlyq operatorlary men menedjerleriniń nashattaityn isi bolý tiis edi.
Sheshim: reformaǵa ideologiialyq baza berýdiń tetikterin anyqtaý. Mysaly, HH ǵasyrdyń basynda Túrkiia latynǵa kóshkende, arab grafikasymen jazý islamnyń kanony bola tursa da, tipti meshitterde latynnyń paidasy týraly ýaǵyz júrgen, iaǵni barsha qoǵamdyq institýttar osy reformanyń ideologiialyq bazasyn jasaýǵa qatysqan.
Jańa jazý reformasyn sátti júzege asyrý úshin:
- A.Baitursynuly atynaǵy Til bilimi institýty men «Til-qazyna» ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵynyń jazý teoriiasynyń mamandary, orfografist tiltanýshy ǵalymdarymen aqyldasa otyryp, Jańa álipbige azdaǵan retteýler júrgizý kerek;
- QR Úkimeti janyndaǵy Ulttyq komissiianyń Orfografiialyq jumys toby Jańa álipbi negizinde maquldanǵan Jańa emle erejelerin tolyqtyryp bekitýge usynýy kerek.
- Jańa emle erejeleri Úkimettiń qaýlysymen bekitilýi tiis. Sebebi jazýdaǵy pliýralizm saýatsyzdyqqa aparady, oǵan jol bermeý úshin Jańa emle joǵary quzyrly organmen bekitilgeni abzal.
- Y.Altynsarin atyndaǵy Bilim akademiiasy Jańa álipbidegi kórkem jazý úlgisin, jańa álipbimen oqytatyn álippe baǵdarlamasyn ázirlep, 2020 jyldan bastap, BǴM jańa jazýmen oqytýǵa kirisýi kerek.
- Qazaqstanda ázirlenetin ǵylymi dissertatsiialar men ǵylymi esepterdiń bir danasyn memlekettik tilde ázirleýdi normativti túrde bekitý kerek. Ǵylym tili qazaqshalanbai, órkenietke ilese almaimyz. Ǵylymi eńbegin qazaq tilinde ázirlep, halyqaralyq ataq, marapat alǵan ǵalymdardy kótermeleý sharalaryn qalyptastyrý kerek.
- Álemdik ǵylymi ádebietti qazaq tiline aýdarý isin qarqyndatý kerek. Aǵylshyn tilindegi sapaly aqparatty qazaqshalaý úderisin jaqsartý, sapaly jolǵa qoiý kerek.
- Filologiialyq bilim berýge reforma kerek: 1) Qazaqstanda aǵylshyn jáne basqa tilderdiń muǵalimderin daiyndaý baǵdarlamalaryna salǵastyrmaly qazaq-aǵylshyn, qazaq-orys grammatikalary pánderin mindetteý kerek. Aǵylshyn tilin qazaq tiliniń negizinde oqytý kerek. Shet tilin oqytatyn pán oqýlyqtarynyń kontentin ulttyq realiiler, oqiǵalar men qundylyqtar týraly aqparatpen jańartý kerek. 2) Qazaq filologiiasyn bitirgen maman klassikalyq filologiialyq bilimdermen qosa salalyq, tarbeiindi (filolog-zańger, filolog-logoped, filolog-ekonomist, filolog-jarnamashy, filolog-spichraiter, t.b.) mamandyqtyń bilimdermen qarýlanyp shyǵyp, sapaly qazaq tiline degen qoǵamnyń suranysyn ótei alýy kerek.
- IT-kommýnikatsiia, kompiýterlik tehnologiia, robototehnika, jaratylystaný, injenerlik is salasy mamandarynyń ishinde qazaqtildilerdiń sany az. Osy jáne basqa da mamandyqtardy qazaq tilinde daiarlaý isin jetildirý kerek. Sonda qazaq tili jańa tehnologiia men internet tiline jyldam ainalady.
- Qazaq tilin tsifrlandyrý kerek! Qazaq tiliniń ulttyq korpýsyn jasaýǵa elimizdiń filologtaryn jumyldyrý kerek. Barlyq damyǵan elderde óz tilderiniń ulttyq korpýsy bar. Bizde bul sala kenjelep qaldy. JOO filologiia fakýlteterinde korpýstyq lingvistika mamandaryn daiarlaýdy qolǵa alý kerek.
- Ulttyq bilimder júiesi qazaq tilinde ǵana saqtalǵan. Zatttyq, artefaktilik obektiler kerek: eskertkishter, kieli oryndar, murajailar, t.b. Osyǵan qosa qoǵamnyń rýhani salamattylyǵyn eskerý kerek. Rýhani, iaǵni ziiatkerlik (intellektýaldyq), ahlaqtyq (moraldyq), emotsiialyq salamattylyq tek zattyq mádeniet úlgilerin tamashalaýmen, tutynýmen, baǵalaýmen qalyptasa almaidy. Ol úshin halyqtyń rýhani qundylyqtaryn qalyptastyratyn bilimin kóterý kerek. Mundai bilimder tek til, ádebiet, tarihtan ǵana emes, basqa pánderden de júieli berilýi kerek.
Sheshim: «Mádeni mura», «Rýhani jańǵyrý», t.b. biregei baǵdarlamalar boiynsha anyqtalǵan ulttyq ǵylymi bilimder júiesin otandyq oqýlyqtarǵa engizý. Máselen, halyqtyq geografiialyq bilimder: geografiialyq jer bederi attarynyń júiesi, jan-jaqty klassifikatsiiasy ulttyń tereń bilimderin kórsetedi, bular oqýlyqty joq. Mysaly, bel, beles, dóń, dóńes, qyr, qyrat, shoqy, shoqtyq, shoqpyt, muzdaq, muzart, shyń, shyńat, tóbe, asý, oipat, oipań, erneý, arna, ańǵar, shatqal, t.b. geografiialyq appeliativterdiń júiesi oqýlyqta berilmeidi, sol siiaqty ulttyq tildegi ósimdik osobtary men klastarynyń, tipteriniń alýan túrli attary men sol attardyń astarynda jasyrylǵan ósimdik álemi týraly názik te tereń halyqtyq bilimder júiesi oqýlyqta joq. Tarihi pretsedentter, oqiǵalar tek tarihi faktilerdi jattatpaidy, sonymen birge oqýshynyń rýhani qundylyqtar júiesin, moraldyq beinesin, ulttyq sanasyn qalyptastyrady.
Muny júzege asyrý úshin oqýlyq avtorlaryna kýrstar uiymdastyrý kerek, árbir oqýlyqqa engiziletin halyqtyq bilimder júiesin anyqtaý jóninen komissiia quryp, olarǵa jumys istetip, osy kontentti shyǵaryp alý kerek. Keiin osy kontenttiń oqýlyqqa engenin qadaǵalaý kerek. Atalǵan kontentti BAQ pen mediada keńinen nasihattaý sharalaryn júzege asyrý kerek. Bul iste jańa tehnologiialardy qoldanǵan abzal: máselen, gologrammalar.
- Kez kelgen ýnitarly memlekettiń beriktigi, ómirsheńdegi ondaǵy azamattardyń ortaq sanasynyń bolýyna, ortaq tilde túsinisýine tyǵyz bailanysty. Muny memlekettik tildiń belsendi qoldanysynsyz júzege asyrý qiyn. Ortaq tilsiz saiasatker óz elektoratymen durys til tabysa almaidy, dáriger naýqasty oidaǵydai emdei almaidy, muǵalim oqýshyǵa tolyq bilim bere almaidy. Saiyp kelgende ortaq til ortaq sana qalyptastyrmasa, memleket óz biregeiligin uzaqmerzimge ári berik saqtai almaidy. Ondai bolsa, ideologiiany tilden izdeý kerek, til arqyly jasaý kerek. Al qazirgi memlekettik tildiń ahýalynda problemalar kóp. Sonyń biri – terminologiia. Damyǵan tilde jylyna 10 000 jańa ataýlar paida bolady. Al qazaq tilinde ondailar bolǵanymen júielenbeidi ne ulttyq tildiń zańdylyǵyna sáikes rettelmeidi. Osy máseleni sheshý kerek.
Sheshimi: Til-qazyna ortalyǵy men Til bilimi institýtyna jyl saiyn jańa ataýlardy retteýge, kodifikatsiialaýǵa qarajat kózin qarastyrý. Bul sharany jyl saiyn úzbei júieli túrde atqarý. Terminologiialyq komissiiany Úkimet janyn qurý, quziretin arttyrý, jumys sapasyn jaqsartý (quramyna jas krativti qazaqtildi kadrlardy alý).
Anar Fazyljan,
Sh.Shaiahmetov atyndaǵy «Til-qazyna»
ulttyq ǵylymi-prkatikalyq ortalyǵynyń
ǵalym hatshysy, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty
