قازاق تٸلٸنٸڭ بولاشاعى: ٷردٸستەر, ترەندتەر, قاۋٸپتەر جەنە قادامدار مەن شەشٸمدەر
ٷردٸستەر: 1. ۇلتتانۋ (قازاقتانۋ). جاھاندانۋعا قارسى ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن ۇلتتىق-مەملەكەتتٸك بٸرەگەيلٸكتٸ ساقتاۋعا باعىتتالعان كٷش, ۇلتتىق سانانىڭ ٶزٸن ساقتاۋعا بەتالىسى.
2. لاتىنداندىرىلۋ. جاھانيياتپەن قۇرمالاسا وتىرىپ, ۇلتتىق جازۋ دەستٷرٸن ساقتاۋعا, جەتٸلدٸرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن جاڭا لاتىننەگٸزدٸ ەلٸپبيگە كٶشۋ;
3. IT-كوممۋنيكاتسييالار, تەحنولوگييالار مەن ۆيرتۋالدى كەڭٸستٸكتٸڭ ۇلتتىق تٸلدە دامۋى.
ترەندتەر: 1. ۆەستەرندەنۋ (ەسٸرەاعىلشىندانۋ). باتىستىڭ قۇندىلىقتارىن (تٸلٸن, دٸلٸن, دٸنٸن, مەدەنيەتٸن) كٶزسٸز ەكەپ تاڭۋ.
2. ەسٸرەارابتانۋ. يسلام دٸنٸن تاراتۋدى جەلەۋ ەتۋ ارقىلى اراب ۇلتىنىڭ قۇندىلىقتار جٷيەسٸن ەكەپ تاڭۋ.
3. قازاقتٸلدٸلەردٸڭ باسىم كٶبٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك احۋالىنىڭ تٶمەندٸگٸ, قالالانۋ (ۋربانيزاتسييا) ٷدەرٸسٸنٸڭ ەلٸ دە ستيحييالى تٷردە ٶتۋە.
4. ساياسي ەليتا مەن بيزنەس ەليتا قازاق تٸلٸن ٶز ەلەۋمەتتٸك توپتارىنىڭ ەرەكشە بەلگٸسٸنە اينالدىرا المۋى, قازاق تٸلٸ ساياسات پەن ەكونوميكادا تٶمەن دەڭگەيدە, سوندىقتان ساياسي جەنە بيزنەس ەليتا ٶكٸلٸنٸڭ قازاقتٸلدٸلەر اراسىندا يميدجٸ تٶمەن (ٶزدەرٸ, بالالارى, اينالاسى شەتەلدەن بٸلٸم العاندى, ورىسشا, اعىلشىنشا سٶيلەگەندٸ ارتىق كٶرەدٸ, سول ارقىلى ٶزدەرٸ شىققان قازاقتٸلدٸ ورتانى مەنسٸنبەۋشٸلٸك تەرٸس مەسسيدجٸن ناسيحاتتايدى)
قاۋٸپتەر: 1. اعىلشىن تٸلٸنٸڭ ەكسپانسيياسىنا قارسى تۇرۋ مەحانيزمدەرٸ ەلسٸز, سەبەبٸ بٸلٸم بەرۋدەگٸ ٷشتٸلدٸلٸك ارقىلى جالپى بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپتٸڭ باستاۋىش سىنىبىنان, تٸپتٸ بالاباقشادان جٷيەلٸ تٷردە اعىلشىن تٸلٸ وقىتىلادى, جوعارى سىنىپتا ماڭىزدى جاراتىلىستانۋ پەندەرٸن قازاق تٸلٸندە ەمەس, اعىلشىن تٸلٸندە وقىتۋ «دۇرىس» سانالادى;
2. ساياسي, ەكونوميكالىق, قارجىلىق, ديپلوماتييالىق ديسكۋرستا قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانىسىنىڭ اياسى دا تار, مەدەنيەتٸ دە تيٸستٸ دەڭگەيٸنەن تٶمەن.
3. عىلىمداعى جەمقورلىق پەن داعدارىس, ونسىز دا وسى سالاداعى ەلسٸز دامىعان قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانىسىن ەلسٸرەتٸپ جٸبەردٸ.
4. جەمقورلىقتىڭ سالدارىنان مەملەكەتتٸڭ تٸلدٸ قولداۋعا, قولدانىس اياسىن ارتتىرۋعا بەرٸلەتٸن بيۋدجەتتٸڭ تيٸمسٸز جۇمسالۋ فاكتٸلەرٸ بار.
مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ بولاشاعى ٷشٸن جاسالاتىن قادامدار مەن شەشٸمدەر
- مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى زاڭ قابىلدايتىن ۋاقىت جەتتٸ. وسىعان دەيٸنگٸ تٸلدەر تۋرالى زاڭ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋدٸ ليبەرالدى ەدٸسپەن, ياعني مەيلٸنشە جۇمساق تالاپ ەتتٸ. ليبەرالدى كەزەڭ ٶز جەمٸسٸن بەردٸ. ەندٸ ينسترۋمەنتالدى ەدٸس نەگٸزٸندەگٸ ناقتى زاڭناماعا كٶشۋ كەرەك. بۇل جاعىنان قازاقستان بارلىق ۋنيتارلى ەلدەر, پوستكەڭەستٸك ەلدەردەن قالىپ قويدى. ولاردا مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى ينسترۋمەنتالدى زاڭ بار. ول زاڭدا مەملەكەتتٸك تٸلدٸ قاي كەزدە قاشان, قالاي قولداۋعا مٸندەتتٸ جايتتار, قولدانباعان جاعدايدا قانداي ايىپتار, جازالار بەرٸلەتٸنٸ انىق كٶرسەتٸلەدٸ.
- مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ مەسەلەسٸن تەك بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ مەن مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترٸلٸگٸڭ قۇزىرىنا قالدىرۋعا بولمايدى. ول كەزەڭ اياقتالدى. مەملەكەتتٸك تٸل بارلىق مينيسترلٸكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ كٷندەلٸكتٸ قىزمەتٸنٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸ. مەملەكەتتٸڭ تٸلدٸ بٸلۋ وتان الدىنداعى پارىز عانا ەمەس, كەز كەلگەن كەسٸپ, ماماندىق, لاۋازىم يەسٸنٸڭ كەسٸبي قۇزٸرەتتٸلٸگٸنٸڭ ماڭىزدى بٸر كومپونەنتٸ. سوندىقتان بارلىق مينيسترلٸكتەر مەن ۆەدومستۆولار مەملەكەتتٸك تٸلدٸ قولدانۋ مەن دامىتۋ بويىنشا ٸشباعدارلاما جاساۋعا مٸندەتتٸ.
- قازاق جازۋىن لاتىن ەلپبيٸنە كٶشٸرۋ ٷدەرٸسٸن توقتاتپاۋ, قارقىنداتۋ كەرەك. لاتىنداندىرۋدى ٷلكەن ۇلتتىق يدەيامەن بايلاۋلى تٷردە, ياعني مىقتى يدەلوگييالىق مەسسەدج رەتٸندە جٷزەگە اسىرۋ بايقالمايدى. مەسەلەن, بۇل تەك قانا ەلٸپبي اۋىستىرۋ ەمەس, «ۇلتتى, مەملەكەتتٸ نىعايتۋ, ۇلتتىڭ, مەملەكەتتٸڭ ٸرگەسٸن بەكٸتۋ, جاڭا ەلٸپبيمەن جاڭا ٶمٸرگە باستاۋ الۋ, الىس بولاشقتا ەمەس, وسى جاقىن بولاشاقتا جەمٸسٸن كٶرەتٸن, كرەاتيۆتٸ جازۋ يەسٸ بولۋ, جاڭا كرەاتيۆتٸ سانا قالىپتاستىرۋ» دەگەن مەسسەدجدەر وسى رەفورمانىڭ بارلىق وپەراتورلارى مەن مەنەدجەرلەرٸنٸڭ ناسحاتتايتىن ٸسٸ بولۋ تيٸس ەدٸ.
شەشٸم: رەفورماعا يدەولوگييالىق بازا بەرۋدٸڭ تەتٸكتەرٸن انىقتاۋ. مىسالى, حح عاسىردىڭ باسىندا تٷركييا لاتىنعا كٶشكەندە, اراب گرافيكاسىمەن جازۋ يسلامنىڭ كانونى بولا تۇرسا دا, تٸپتٸ مەشٸتتەردە لاتىننىڭ پايداسى تۋرالى ۋاعىز جٷرگەن, ياعني بارشا قوعامدىق ينستيتۋتتار وسى رەفورمانىڭ يدەولوگييالىق بازاسىن جاساۋعا قاتىسقان.
جاڭا جازۋ رەفورماسىن سەتتٸ جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن:
- ا.بايتۇرسىنۇلى اتىناعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى مەن «تٸل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ جازۋ تەوريياسىنىڭ ماماندارى, ورفوگرافيست تٸلتانۋشى عالىمدارىمەن اقىلداسا وتىرىپ, جاڭا ەلٸپبيگە ازداعان رەتتەۋلەر جٷرگٸزۋ كەرەك;
- قر ٷكٸمەتٸ جانىنداعى ۇلتتىق كوميسسييانىڭ ورفوگرافييالىق جۇمىس توبى جاڭا ەلٸپبي نەگٸزٸندە ماقۇلدانعان جاڭا ەملە ەرەجەلەرٸن تولىقتىرىپ بەكٸتۋگە ۇسىنۋى كەرەك.
- جاڭا ەملە ەرەجەلەرٸ ٷكٸمەتتٸڭ قاۋلىسىمەن بەكٸتٸلۋٸ تيٸس. سەبەبٸ جازۋداعى پليۋراليزم ساۋاتسىزدىققا اپارادى, وعان جول بەرمەۋ ٷشٸن جاڭا ەملە جوعارى قۇزىرلى ورگانمەن بەكٸتٸلگەنٸ ابزال.
- ى.التىنسارين اتىنداعى بٸلٸم اكادەميياسى جاڭا ەلٸپبيدەگٸ كٶركەم جازۋ ٷلگٸسٸن, جاڭا ەلٸپبيمەن وقىتاتىن ەلٸپپە باعدارلاماسىن ەزٸرلەپ, 2020 جىلدان باستاپ, بعم جاڭا جازۋمەن وقىتۋعا كٸرٸسۋٸ كەرەك.
- قازاقستاندا ەزٸرلەنەتٸن عىلىمي ديسسەرتاتسييالار مەن عىلىمي ەسەپتەردٸڭ بٸر داناسىن مەملەكەتتٸك تٸلدە ەزٸرلەۋدٸ نورماتيۆتٸ تٷردە بەكٸتۋ كەرەك. عىلىم تٸلٸ قازاقشالانباي, ٶركەنيەتكە ٸلەسە المايمىز. عىلىمي ەڭبەگٸن قازاق تٸلٸندە ەزٸرلەپ, حالىقارالىق اتاق, ماراپات العان عالىمداردى كٶتەرمەلەۋ شارالارىن قالىپتاستىرۋ كەرەك.
- ەلەمدٸك عىلىمي ەدەبيەتتٸ قازاق تٸلٸنە اۋدارۋ ٸسٸن قارقىنداتۋ كەرەك. اعىلشىن تٸلٸندەگٸ ساپالى اقپاراتتى قازاقشالاۋ ٷدەرٸسٸن جاقسارتۋ, ساپالى جولعا قويۋ كەرەك.
- فيلولوگييالىق بٸلٸم بەرۋگە رەفورما كەرەك: 1) قازاقستاندا اعىلشىن جەنە باسقا تٸلدەردٸڭ مۇعالٸمدەرٸن دايىنداۋ باعدارلامالارىنا سالعاستىرمالى قازاق-اعىلشىن, قازاق-ورىس گرامماتيكالارى پەندەرٸن مٸندەتتەۋ كەرەك. اعىلشىن تٸلٸن قازاق تٸلٸنٸڭ نەگٸزٸندە وقىتۋ كەرەك. شەت تٸلٸن وقىتاتىن پەن وقۋلىقتارىنىڭ كونتەنتٸن ۇلتتىق رەالييلەر, وقيعالار مەن قۇندىلىقتار تۋرالى اقپاراتپەن جاڭارتۋ كەرەك. 2) قازاق فيلولوگيياسىن بٸتٸرگەن مامان كلاسسيكالىق فيلولوگييالىق بٸلٸمدەرمەن قوسا سالالىق, تاربەيٸندٸ (فيلولوگ-زاڭگەر, فيلولوگ-لوگوپەد, فيلولوگ-ەكونوميست, فيلولوگ-جارناماشى, فيلولوگ-سپيچرايتەر, ت.ب.) ماماندىقتىڭ بٸلٸمدەرمەن قارۋلانىپ شىعىپ, ساپالى قازاق تٸلٸنە دەگەن قوعامنىڭ سۇرانىسىن ٶتەي الۋى كەرەك.
- IT-كوممۋنيكاتسييا, كومپيۋتەرلٸك تەحنولوگييا, روبوتوتەحنيكا, جاراتىلىستانۋ, ينجەنەرلٸك ٸس سالاسى ماماندارىنىڭ ٸشٸندە قازاقتٸلدٸلەردٸڭ سانى از. وسى جەنە باسقا دا ماماندىقتاردى قازاق تٸلٸندە دايارلاۋ ٸسٸن جەتٸلدٸرۋ كەرەك. سوندا قازاق تٸلٸ جاڭا تەحنولوگييا مەن ينتەرنەت تٸلٸنە جىلدام اينالادى.
- قازاق تٸلٸن تسيفرلاندىرۋ كەرەك! قازاق تٸلٸنٸڭ ۇلتتىق كورپۋسىن جاساۋعا ەلٸمٸزدٸڭ فيلولوگتارىن جۇمىلدىرۋ كەرەك. بارلىق دامىعان ەلدەردە ٶز تٸلدەرٸنٸڭ ۇلتتىق كورپۋسى بار. بٸزدە بۇل سالا كەنجەلەپ قالدى. جوو فيلولوگييا فاكۋلتەتەرٸندە كورپۋستىق لينگۆيستيكا ماماندارىن دايارلاۋدى قولعا الۋ كەرەك.
- ۇلتتىق بٸلٸمدەر جٷيەسٸ قازاق تٸلٸندە عانا ساقتالعان. زاتتتىق, ارتەفاكتٸلٸك وبەكتٸلەر كەرەك: ەسكەرتكٸشتەر, كيەلٸ ورىندار, مۇراجايلار, ت.ب. وسىعان قوسا قوعامنىڭ رۋحاني سالاماتتىلىعىن ەسكەرۋ كەرەك. رۋحاني, ياعني زيياتكەرلٸك (ينتەللەكتۋالدىق), احلاقتىق (مورالدىق), ەموتسييالىق سالاماتتىلىق تەك زاتتىق مەدەنيەت ٷلگٸلەرٸن تاماشالاۋمەن, تۇتىنۋمەن, باعالاۋمەن قالىپتاسا المايدى. ول ٷشٸن حالىقتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن قالىپتاستىراتىن بٸلٸمٸن كٶتەرۋ كەرەك. مۇنداي بٸلٸمدەر تەك تٸل, ەدەبيەت, تاريحتان عانا ەمەس, باسقا پەندەردەن دە جٷيەلٸ بەرٸلۋٸ كەرەك.
شەشٸم: «مەدەني مۇرا», «رۋحاني جاڭعىرۋ», ت.ب. بٸرەگەي باعدارلامالار بويىنشا انىقتالعان ۇلتتىق عىلىمي بٸلٸمدەر جٷيەسٸن وتاندىق وقۋلىقتارعا ەنگٸزۋ. مەسەلەن, حالىقتىق گەوگرافييالىق بٸلٸمدەر: گەوگرافييالىق جەر بەدەرٸ اتتارىنىڭ جٷيەسٸ, جان-جاقتى كلاسسيفيكاتسيياسى ۇلتتىڭ تەرەڭ بٸلٸمدەرٸن كٶرسەتەدٸ, بۇلار وقۋلىقتى جوق. مىسالى, بەل, بەلەس, دٶڭ, دٶڭەس, قىر, قىرات, شوقى, شوقتىق, شوقپىت, مۇزداق, مۇزارت, شىڭ, شىڭات, تٶبە, اسۋ, ويپات, ويپاڭ, ەرنەۋ, ارنا, اڭعار, شاتقال, ت.ب. گەوگرافييالىق اپپەلياتيۆتەردٸڭ جٷيەسٸ وقۋلىقتا بەرٸلمەيدٸ, سول سيياقتى ۇلتتىق تٸلدەگٸ ٶسٸمدٸك وسوبتارى مەن كلاستارىنىڭ, تيپتەرٸنٸڭ الۋان تٷرلٸ اتتارى مەن سول اتتاردىڭ استارىندا جاسىرىلعان ٶسٸمدٸك ەلەمٸ تۋرالى نەزٸك تە تەرەڭ حالىقتىق بٸلٸمدەر جٷيەسٸ وقۋلىقتا جوق. تاريحي پرەتسەدەنتتەر, وقيعالار تەك تاريحي فاكتٸلەردٸ جاتتاتپايدى, سونىمەن بٸرگە وقۋشىنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتار جٷيەسٸن, مورالدىق بەينەسٸن, ۇلتتىق ساناسىن قالىپتاستىرادى.
مۇنى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن وقۋلىق اۆتورلارىنا كۋرستار ۇيىمداستىرۋ كەرەك, ەربٸر وقۋلىققا ەنگٸزٸلەتٸن حالىقتىق بٸلٸمدەر جٷيەسٸن انىقتاۋ جٶنٸنەن كوميسسييا قۇرىپ, ولارعا جۇمىس ٸستەتٸپ, وسى كونتەنتتٸ شىعارىپ الۋ كەرەك. كەيٸن وسى كونتەنتتٸڭ وقۋلىققا ەنگەنٸن قاداعالاۋ كەرەك. اتالعان كونتەنتتٸ باق پەن مەديادا كەڭٸنەن ناسيحاتتاۋ شارالارىن جٷزەگە اسىرۋ كەرەك. بۇل ٸستە جاڭا تەحنولوگييالاردى قولدانعان ابزال: مەسەلەن, گولوگراممالار.
- كەز كەلگەن ۋنيتارلى مەملەكەتتٸڭ بەرٸكتٸگٸ, ٶمٸرشەڭدەگٸ ونداعى ازاماتتاردىڭ ورتاق ساناسىنىڭ بولۋىنا, ورتاق تٸلدە تٷسٸنٸسۋٸنە تىعىز بايلانىستى. مۇنى مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ بەلسەندٸ قولدانىسىنسىز جٷزەگە اسىرۋ قيىن. ورتاق تٸلسٸز ساياساتكەر ٶز ەلەكتوراتىمەن دۇرىس تٸل تابىسا المايدى, دەرٸگەر ناۋقاستى ويداعىداي ەمدەي المايدى, مۇعالٸم وقۋشىعا تولىق بٸلٸم بەرە المايدى. سايىپ كەلگەندە ورتاق تٸل ورتاق سانا قالىپتاستىرماسا, مەملەكەت ٶز بٸرەگەيلٸگٸن ۇزاقمەرزٸمگە ەرٸ بەرٸك ساقتاي المايدى. ونداي بولسا, يدەولوگييانى تٸلدەن ٸزدەۋ كەرەك, تٸل ارقىلى جاساۋ كەرەك. ال قازٸرگٸ مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ احۋالىندا پروبلەمالار كٶپ. سونىڭ بٸرٸ – تەرمينولوگييا. دامىعان تٸلدە جىلىنا 10 000 جاڭا اتاۋلار پايدا بولادى. ال قازاق تٸلٸندە وندايلار بولعانىمەن جٷيەلەنبەيدٸ نە ۇلتتىق تٸلدٸڭ زاڭدىلىعىنا سەيكەس رەتتەلمەيدٸ. وسى مەسەلەنٸ شەشۋ كەرەك.
شەشٸمٸ: تٸل-قازىنا ورتالىعى مەن تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنا جىل سايىن جاڭا اتاۋلاردى رەتتەۋگە, كوديفيكاتسييالاۋعا قاراجات كٶزٸن قاراستىرۋ. بۇل شارانى جىل سايىن ٷزبەي جٷيەلٸ تٷردە اتقارۋ. تەرمينولوگييالىق كوميسسييانى ٷكٸمەت جانىن قۇرۋ, قۇزٸرەتٸن ارتتىرۋ, جۇمىس ساپاسىن جاقسارتۋ (قۇرامىنا جاس كراتيۆتٸ قازاقتٸلدٸ كادرلاردى الۋ).
انار فازىلجان,
ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى «تٸل-قازىنا»
ۇلتتىق عىلىمي-پركاتيكالىق ورتالىعىنىڭ
عالىم حاتشىسى, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
