Azat el bolǵaly shirek ǵasyr ótip, ekinshi shiregin de bastadyq. Qazir Qazaq Elinde qazaq tiliniń taǵdyryna alańdaýdan góri qazaq tilin bilmeitinderdiń erteńine alańdaityn kez keldi. Qazaq tilin qoldanýshylar kún sanap artyp keledi. Oǵan birden bir sebep qazaq halyqynyń tabiǵi ósimi. 2003 jyldan bastap elimizde tabiǵi ósim kórsetkishi údemeli ósýde. Qazaqstan halqynyń sany 18 millionǵa jetse, onyń ishinde jasóspirimder 30 paiyzǵa jýyǵyn, jastar men eresekter 60 paiyzyn, egde kisiler 10 paiyzyn quraidy.
Táýelsizdik alǵan jyldary qazaqtyń sany 50 paiyzǵa jetpese, qazir 70 paiyzdan asty. 2016-2017 oqý jylynda 1-synypqa 380 myń bala kirse, mektep bitirýshiler 136 myń bolyp, onyń 90 myńy qazaq mektepterin bitirgen. Keshendi emtihan tapsyryp oqýǵa túskenderdi qosqanda joǵarǵy oqý oryndarynyń stýdentteriniń 80 paiyzy qazaq toptarynda bilim alady. 1- synypqa kirgen 380 myń balanyń da basym bóligi de qazaq meketebine kirip otyr. Bir mektepte jiyrmaǵa jýyq qazaq synybynyń ashylǵanyna da kýá bolǵansyzdar. Mine bunyń bári qazaq tiliniń bolashaǵy, qazaq tiliniń máńgi ólmestiginiń aiǵaǵy. Dese de, áli osy betalysty túsinbei, qazaq tilin úirenýge qulyqsyzdyq tanytyp júrgender de bar.
Ár jyl saiyn mektep bitirýshilerdiń 30 paiyzdan astamy orys jáne ózge tildi mektepterdiń túlegi. Olardyń barlyǵy Qazaqstanda joǵarǵy oqý orynyna túse bermeitindikten, arasynda bolashaǵyn Qazaq Elimen bailanystyrǵysy kelmeitinderi bar. Qazir joǵarǵy oqý oryndarynda 20 paiyzy ǵana orys toptarynda oqyp jatyr. Bul 20 paiyz stýdentterdiń arasynda qazaq, orys jáne basqa ult ókilderi bar. Bir qarasańyz, 20 paiyz degenińiz az kórsetkish bolyp kóringenimen, bul degenińiz bolashaq mamandarymyzdyń 20 paiyzy jumysqa jaramsyz bolý múmkindigin týdyrady degen sóz. Birneshe jyldan beri bilim berý salasyndaǵy úsh tildilik reformasy joǵarǵy oqý oryndarynda júre bastady. Biraq, qazirge deiin júrip jatqany qazaq toptaryna tiimdi bolǵanymen, orys toptaryna esh tiimsiz. Ýniversitetterde aǵylshyn toptary tek qazaq tobynan ashylyp, stýdentterimizdiń arasynan úsh tildi tolyq meńgerip shyǵyp jatqan mamandar joq emes. Biraq, orys toptaryna aǵylshyn jáne qazaq tilinde sabaqtar berilmegendikten, bitirýshiler tek bir tildi – orys tilin ǵana bilip shyǵyp jatyr.
Negizinde elimizdegi úsh tildilik degen uǵym Qazaqstandaǵy turyp jatqan ár azamattyń birinshi memlekettik tildi bilý mindettiligi men óz ana tilin bilý jáne shetel tilin bilý quqyqy edi. Elbasynyń biylǵy jylǵy «Bolashaqqa baǵdar – rýhani jańarý» atty maqalasynda da úsh tildilik bilim berý júiesinde de basymdylyq memlkettik til – qazaq tiline beriletindigi basa jazylǵan. Qazirgi kezde elimizde tildik qysym bolmaǵanymen, Qazaq Elinde qazaq tili birte-birte basymdyqqa ie bolary sózsiz. Qazirgi prezidentimiz qazaq tilin bilmeitinderden memlekettik tildi bilýdi talap etpei, keńshilik jasap otyrǵanymen, kelesi aýysymdaǵy bilik osaldyq tanyta qoimas. Sol kezde qazirgi tek bir tildi ǵana bilip shyǵyp jatqan orys tobynda bilim alýshylardyń jumyssyz qalýlary bek múmkin. Sol kezde olardyń obaly kimde bolmaq? Qazirgi bilim berý júiesine me? Óziniń tilimiz ben elimizdi syilai almaǵanymen qoimai, urpaǵynnyń bolashaǵyn osy memleketpen bailanystra almaǵan ata-anada ma? Ár azamatyna tilin bilýdi talap etýdi erte bastan jolǵa qoia almaǵan memleketten be? Meniń oimsha, jaýapkershiliktiń basymy úkimetke túsetin siiaqty.
Qazaq tiliniń memlekettik mártebesi men qoldanýshylary kóbeigenimen, basshylyq oryndar men óndiris basshylary ǵana emes, qazaq ǵylymynda bir aýyz qazaq tilin bilmeitin ǵylym doktorlary da kóp. Ol az bolǵandai taǵy da bir aýyz qazaq tilin bilmeitin magistrler men PhD doktorlardy daiyndap jatyrmyz. Sonda bunyń bári bolashaq jumyssyz mamandardyń ústinde jumyssyzdardy qosý bolyp tabylady. Sondyqtan, balabaqshadan bastap, doktoranttarymyzǵa deiin qazaq tilin bilýin talap etýimiz kerek. Balabaqshaǵa kelgen ár balaǵa memlekettik tili úirete bastaýmen birge, bilim berýdiń ár dárejeli ornynda memekettik tildi talap etken jón. Balabaqsha men mektepte ár balany ultyna qaramai memlekettik tildi bilýge múmkindik jasap, joǵarǵy oqý ornyna túsetin ár azamattan memlekettik tildi bilýdi talap etý kerek.
Qoryta aitqanda, erteń qazaq tilin bilmeitin mamandar jumyssyz qalmaý úshin:
Birinshiden, mektep bitirýshiler joǵarǵy oqý ornyna túsý úshin tapsyratyn UBT-da qandai mektepti bitirse de qazaq tilinen emtihan tapsyrýy kerek. Iaǵni, UBT-nyń jańa erejeleri boiynsha «Oqý saýattylyǵy» degen emtihan tek qazaq tilinen ǵana bolýy qajet. Orys mektebin bitirýshiler onsyz da mektepte til jáne ádebietten tapsyrady. Melekettik grantty belgileý úshin memlekettik tildiń kórsetkishi sanalýy kerek.
Ekinshiden, joǵarǵy oqý oryna túskennen keiin orys toptaryna qazaq tilinde pánderdi engizý. Jyldan jylǵa qazaq tilindegi pánderdi kóbeitip, ýniversitet bitirip shyqqanda memlekettik tilde erkin jumys jasai alatyndai dárejege jetýge jaǵdai jasaý.
Úshinshiden, joǵarǵy oqý oryndarynan keiingi magistratýra men doktorantýrada bóliminde bilim alýǵa úmitkerlerdiń emtihanyna da qazaq tilin qosý. Magistranttar men doktoranttardyń sheteldik basylymdarda ǵylymi maqala jazýyn talap etýimen birge qazaq tilinde de ǵylymi maqalalar jazýyn talap etý.
Qazaq halqynyń tabiǵi ósimi men ulttyń rýhynyń ósýine bailanysty qazaq tili qoldanýshysynyń sany da artyp, mártebesi de kóterilip keledi. Bul degenińiz tilimizdiń memlekettik dárejesine kúmándanýǵa negiz joq degen sóz. Endi alańdaýshylyǵymyz tilimizdi bilmei-aq osy eldiń nanyn jei beremiz dep oilaityn az sandy qaýymda. Endigi málsele osy qaýymdy erteń jumyssyz qaldyrmaýdyń qamyn jasaý. Ol úshin mańdailarynan syipai bermei, talap etýdiń joǵardaǵydai naqty qadamdaryna kóshken jón.
Turdybek Qurmethan
