ازات ەل بولعالى شيرەك عاسىر ٶتٸپ, ەكٸنشٸ شيرەگٸن دە باستادىق. قازٸر قازاق ەلٸندە قازاق تٸلٸنٸڭ تاعدىرىنا الاڭداۋدان گٶرٸ قازاق تٸلٸن بٸلمەيتٸندەردٸڭ ەرتەڭٸنە الاڭدايتىن كەز كەلدٸ. قازاق تٸلٸن قولدانۋشىلار كٷن ساناپ ارتىپ كەلەدٸ. وعان بٸردەن بٸر سەبەپ قازاق حالىقىنىڭ تابيعي ٶسٸمٸ. 2003 جىلدان باستاپ ەلٸمٸزدە تابيعي ٶسٸم كٶرسەتكٸشٸ ٷدەمەلٸ ٶسۋدە. قازاقستان حالقىنىڭ سانى 18 ميلليونعا جەتسە, ونىڭ ٸشٸندە جاسٶسپٸرٸمدەر 30 پايىزعا جۋىعىن, جاستار مەن ەرەسەكتەر 60 پايىزىن, ەگدە كٸسٸلەر 10 پايىزىن قۇرايدى.
تەۋەلسٸزدٸك العان جىلدارى قازاقتىڭ سانى 50 پايىزعا جەتپەسە, قازٸر 70 پايىزدان استى. 2016-2017 وقۋ جىلىندا 1-سىنىپقا 380 مىڭ بالا كٸرسە, مەكتەپ بٸتٸرۋشٸلەر 136 مىڭ بولىپ, ونىڭ 90 مىڭى قازاق مەكتەپتەرٸن بٸتٸرگەن. كەشەندٸ ەمتيحان تاپسىرىپ وقۋعا تٷسكەندەردٸ قوسقاندا جوعارعى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرٸنٸڭ 80 پايىزى قازاق توپتارىندا بٸلٸم الادى. 1- سىنىپقا كٸرگەن 380 مىڭ بالانىڭ دا باسىم بٶلٸگٸ دە قازاق مەكەتەبٸنە كٸرٸپ وتىر. بٸر مەكتەپتە جيىرماعا جۋىق قازاق سىنىبىنىڭ اشىلعانىنا دا كۋە بولعانسىزدار. مٸنە بۇنىڭ بەرٸ قازاق تٸلٸنٸڭ بولاشاعى, قازاق تٸلٸنٸڭ مەڭگٸ ٶلمەستٸگٸنٸڭ ايعاعى. دەسە دە, ەلٸ وسى بەتالىستى تٷسٸنبەي, قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋگە قۇلىقسىزدىق تانىتىپ جٷرگەندەر دە بار.
ەر جىل سايىن مەكتەپ بٸتٸرۋشٸلەردٸڭ 30 پايىزدان استامى ورىس جەنە ٶزگە تٸلدٸ مەكتەپتەردٸڭ تٷلەگٸ. ولاردىڭ بارلىعى قازاقستاندا جوعارعى وقۋ ورىنىنا تٷسە بەرمەيتٸندٸكتەن, اراسىندا بولاشاعىن قازاق ەلٸمەن بايلانىستىرعىسى كەلمەيتٸندەرٸ بار. قازٸر جوعارعى وقۋ ورىندارىندا 20 پايىزى عانا ورىس توپتارىندا وقىپ جاتىر. بۇل 20 پايىز ستۋدەنتتەردٸڭ اراسىندا قازاق, ورىس جەنە باسقا ۇلت ٶكٸلدەرٸ بار. بٸر قاراساڭىز, 20 پايىز دەگەنٸڭٸز از كٶرسەتكٸش بولىپ كٶرٸنگەنٸمەن, بۇل دەگەنٸڭٸز بولاشاق ماماندارىمىزدىڭ 20 پايىزى جۇمىسقا جارامسىز بولۋ مٷمكٸندٸگٸن تۋدىرادى دەگەن سٶز. بٸرنەشە جىلدان بەرٸ بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى ٷش تٸلدٸلٸك رەفورماسى جوعارعى وقۋ ورىندارىندا جٷرە باستادى. بٸراق, قازٸرگە دەيٸن جٷرٸپ جاتقانى قازاق توپتارىنا تيٸمدٸ بولعانىمەن, ورىس توپتارىنا ەش تيٸمسٸز. ۋنيۆەرسيتەتتەردە اعىلشىن توپتارى تەك قازاق توبىنان اشىلىپ, ستۋدەنتتەرٸمٸزدٸڭ اراسىنان ٷش تٸلدٸ تولىق مەڭگەرٸپ شىعىپ جاتقان ماماندار جوق ەمەس. بٸراق, ورىس توپتارىنا اعىلشىن جەنە قازاق تٸلٸندە ساباقتار بەرٸلمەگەندٸكتەن, بٸتٸرۋشٸلەر تەك بٸر تٸلدٸ – ورىس تٸلٸن عانا بٸلٸپ شىعىپ جاتىر.
نەگٸزٸندە ەلٸمٸزدەگٸ ٷش تٸلدٸلٸك دەگەن ۇعىم قازاقستانداعى تۇرىپ جاتقان ەر ازاماتتىڭ بٸرٸنشٸ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋ مٸندەتتٸلٸگٸ مەن ٶز انا تٸلٸن بٸلۋ جەنە شەتەل تٸلٸن بٸلۋ قۇقىقى ەدٸ. ەلباسىنىڭ بيىلعى جىلعى «بولاشاققا باعدار – رۋحاني جاڭارۋ» اتتى ماقالاسىندا دا ٷش تٸلدٸلٸك بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندە دە باسىمدىلىق مەملكەتتٸك تٸل – قازاق تٸلٸنە بەرٸلەتٸندٸگٸ باسا جازىلعان. قازٸرگٸ كەزدە ەلٸمٸزدە تٸلدٸك قىسىم بولماعانىمەن, قازاق ەلٸندە قازاق تٸلٸ بٸرتە-بٸرتە باسىمدىققا يە بولارى سٶزسٸز. قازٸرگٸ پرەزيدەنتٸمٸز قازاق تٸلٸن بٸلمەيتٸندەردەن مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋدٸ تالاپ ەتپەي, كەڭشٸلٸك جاساپ وتىرعانىمەن, كەلەسٸ اۋىسىمداعى بيلٸك وسالدىق تانىتا قويماس. سول كەزدە قازٸرگٸ تەك بٸر تٸلدٸ عانا بٸلٸپ شىعىپ جاتقان ورىس توبىندا بٸلٸم الۋشىلاردىڭ جۇمىسسىز قالۋلارى بەك مٷمكٸن. سول كەزدە ولاردىڭ وبالى كٸمدە بولماق? قازٸرگٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە مە? ٶزٸنٸڭ تٸلٸمٸز بەن ەلٸمٸزدٸ سىيلاي الماعانىمەن قويماي, ۇرپاعىننىڭ بولاشاعىن وسى مەملەكەتپەن بايلانىسترا الماعان اتا-انادا ما? ەر ازاماتىنا تٸلٸن بٸلۋدٸ تالاپ ەتۋدٸ ەرتە باستان جولعا قويا الماعان مەملەكەتتەن بە? مەنٸڭ ويمشا, جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ باسىمى ٷكٸمەتكە تٷسەتٸن سيياقتى.
قازاق تٸلٸنٸڭ مەملەكەتتٸك مەرتەبەسٸ مەن قولدانۋشىلارى كٶبەيگەنٸمەن, باسشىلىق ورىندار مەن ٶندٸرٸس باسشىلارى عانا ەمەس, قازاق عىلىمىندا بٸر اۋىز قازاق تٸلٸن بٸلمەيتٸن عىلىم دوكتورلارى دا كٶپ. ول از بولعانداي تاعى دا بٸر اۋىز قازاق تٸلٸن بٸلمەيتٸن ماگيسترلەر مەن PhD دوكتورلاردى دايىنداپ جاتىرمىز. سوندا بۇنىڭ بەرٸ بولاشاق جۇمىسسىز مامانداردىڭ ٷستٸندە جۇمىسسىزداردى قوسۋ بولىپ تابىلادى. سوندىقتان, بالاباقشادان باستاپ, دوكتورانتتارىمىزعا دەيٸن قازاق تٸلٸن بٸلۋٸن تالاپ ەتۋٸمٸز كەرەك. بالاباقشاعا كەلگەن ەر بالاعا مەملەكەتتٸك تٸلٸ ٷيرەتە باستاۋمەن بٸرگە, بٸلٸم بەرۋدٸڭ ەر دەرەجەلٸ ورنىندا مەمەكەتتٸك تٸلدٸ تالاپ ەتكەن جٶن. بالاباقشا مەن مەكتەپتە ەر بالانى ۇلتىنا قاراماي مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋگە مٷمكٸندٸك جاساپ, جوعارعى وقۋ ورنىنا تٷسەتٸن ەر ازاماتتان مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋدٸ تالاپ ەتۋ كەرەك.
قورىتا ايتقاندا, ەرتەڭ قازاق تٸلٸن بٸلمەيتٸن ماماندار جۇمىسسىز قالماۋ ٷشٸن:
بٸرٸنشٸدەن, مەكتەپ بٸتٸرۋشٸلەر جوعارعى وقۋ ورنىنا تٷسۋ ٷشٸن تاپسىراتىن ۇبت-دا قانداي مەكتەپتٸ بٸتٸرسە دە قازاق تٸلٸنەن ەمتيحان تاپسىرۋى كەرەك. ياعني, ۇبت-نىڭ جاڭا ەرەجەلەرٸ بويىنشا «وقۋ ساۋاتتىلىعى» دەگەن ەمتيحان تەك قازاق تٸلٸنەن عانا بولۋى قاجەت. ورىس مەكتەبٸن بٸتٸرۋشٸلەر ونسىز دا مەكتەپتە تٸل جەنە ەدەبيەتتەن تاپسىرادى. مەلەكەتتٸك گرانتتى بەلگٸلەۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ كٶرسەتكٸشٸ سانالۋى كەرەك.
ەكٸنشٸدەن, جوعارعى وقۋ ورىنا تٷسكەننەن كەيٸن ورىس توپتارىنا قازاق تٸلٸندە پەندەردٸ ەنگٸزۋ. جىلدان جىلعا قازاق تٸلٸندەگٸ پەندەردٸ كٶبەيتٸپ, ۋنيۆەرسيتەت بٸتٸرٸپ شىققاندا مەملەكەتتٸك تٸلدە ەركٸن جۇمىس جاساي الاتىنداي دەرەجەگە جەتۋگە جاعداي جاساۋ.
ٷشٸنشٸدەن, جوعارعى وقۋ ورىندارىنان كەيٸنگٸ ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋرادا بٶلٸمٸندە بٸلٸم الۋعا ٷمٸتكەرلەردٸڭ ەمتيحانىنا دا قازاق تٸلٸن قوسۋ. ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتاردىڭ شەتەلدٸك باسىلىمداردا عىلىمي ماقالا جازۋىن تالاپ ەتۋٸمەن بٸرگە قازاق تٸلٸندە دە عىلىمي ماقالالار جازۋىن تالاپ ەتۋ.
قازاق حالقىنىڭ تابيعي ٶسٸمٸ مەن ۇلتتىڭ رۋحىنىڭ ٶسۋٸنە بايلانىستى قازاق تٸلٸ قولدانۋشىسىنىڭ سانى دا ارتىپ, مەرتەبەسٸ دە كٶتەرٸلٸپ كەلەدٸ. بۇل دەگەنٸڭٸز تٸلٸمٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك دەرەجەسٸنە كٷمەندانۋعا نەگٸز جوق دەگەن سٶز. ەندٸ الاڭداۋشىلىعىمىز تٸلٸمٸزدٸ بٸلمەي-اق وسى ەلدٸڭ نانىن جەي بەرەمٸز دەپ ويلايتىن از ساندى قاۋىمدا. ەندٸگٸ مەلسەلە وسى قاۋىمدى ەرتەڭ جۇمىسسىز قالدىرماۋدىڭ قامىن جاساۋ. ول ٷشٸن ماڭدايلارىنان سىيپاي بەرمەي, تالاپ ەتۋدٸڭ جوعارداعىداي ناقتى قادامدارىنا كٶشكەن جٶن.
تۇردىبەك قۇرمەتحان
