Elimizdiń Bilim jáne ǵylym ministrligi «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy joǵarǵy jáne joǵarǵydan keiingi bilim berý mamandyqtarynyń klassifikatory» dep atalatyn bilim qujatynyń jańa nusqasyn 1-shi aqpan kúni (2017 j.) qoldanysqa engizdi. Baiqap qarasańyz, atalǵan qujattyń «Bakalavriat mamandyqtary» degen 7.1. bóliminiń «Daiarlaý baǵytynda» buryn bolyp kelgen qazaq tili jáne qazaq ádebieti mamandyǵy atymen joq. Onyń ornyna «Muǵalimderdi tilder men ádebiet boiynsha daiarlaý» (Podgotovka ýchitelei po iazykam i literatýre 6V011500) dep qana jazylǵan.
Qýyrdaqtyń kókesin túie soiǵanda kóresiń degendei, qazaq tili men qazaq ádebietiniń nebir maitalmandaryn, bilikti ǵalymdardy, ulaǵatty ustazdardy, qala berdi ult ádebietiniń kórnekti ókilderin daiarlap shyǵarǵan mamandyqty qurdymǵa jibergenimiz qalai? «Qazaq tili» men «Qazaq ádebieti» mamandaryn daiyndaýdan osylai bas tartqan Bilim jáne ǵylym ministrliginiń bul sheshimin qalai túsinýge bolady? Qasietti táýelsizdigimizdiń arqasynda ultymyzdyń ádebietin, ana tilimizdi ardaqtap, ádebi jaýharlarymyz ben rýhani muralarymyzdy túgendep jatqan tusta, mundai mamandyqtardyń ataýyn túbegeili ózgertip jiberý kimge kerek boldy?
Resmi qujattyń mazmunyn ári qarai taldap kórelik. Bakalavr mamandyǵy retinde «Muǵalimderdi tilder men ádebiet boiynsha daiarlaý» (Podgotovka ýchitelei po iazykam i literatýre) dep kórsetilgen. Bul qai tilder, qai ádebiet degen saýal týyndaidy? Taǵy bir aita keterlik másele, mamandyqtar tizbeginde «Aýdarma isi, ilespe aýdarma» («Perevodcheskoe delo, sinxronnyi perevod») degen bar. Bul filologiia – ádebiettaný men tiltaný salasynyń biri. Ony bólip alý arqyly Bilim jáne ǵylym ministrligi endigi kezekte tek aýdarmashylyq mamandyqty ǵana daiarlaityn bolyp otyr. Qazaq tili, qazaq ádebieti, ádebiettaný, túrkitaný, shyǵystaný tárizdi ǵylym salalary qaida qaldy? Tipti bul qujatta filologiia degen sóz joq.
Osy rette mynadai zańdy saýal týyndaidy: filologiia salasyn basqa tilderdiń aýdarmashylaryn daiarlaýmen ǵana shektep tastaǵanmyz qalai?
«Tilderdi oqý» («Izýchenie iazykov/rodnogo, inostrannogo» 6V244 6V 023100), «Ádebiet pen lingvistika» («Literatýra i lingvistika» 6V 023200) mamandyqtaryna toqtalaiyn. Álemdik ǵylymi klassifikatoryndaǵy «Filologiia, Literatýrovedenie, Lingvistika» degen ataýlar joiylǵan. «Ádebiet pen lingvistika» dep pán retinde atalǵanymen beriletin dáreje – «Tiltaný» («Iazykoznanie») delingen. Sonda qai eldiń, kimniń ádebieti oqytylmaq? Nege qazaq ádebietiniń aty atalmaidy? «Izýchenie rodnogo iazyka» degende kimniń týǵan tilin oqytý kózdelip otyr? Memlekettik til – qazaq tilinen basqa qandai til bolýy múmkin? Túsinemin, orys tili, aǵylshyn tilderin oqytý – zamannyń qajettiligi. Biraq atalǵan tilderdiń óz otandary bar. Memlekettik qazaq tili men onyń kórkem shejiresi – qazaq ádebietin bilim berý júiesinen osylaisha ysyryp tastaý arqyly biz táýelsizdigimizge qiianat jasap otyrǵandaimyz. Elimizde qazaq tili men qazaq ádebietiniń keleshegi bulyńǵyr bolyp turǵanyn osyndai qujattan-aq baǵamdai berseńiz bolady.
«Ultty joiý úshin onyń ádebietin joiý jetkilikti» degen Álixan Bókeixan bastaǵan Alash oqymystylary. Júsipbek Aimaýytuly «Ulttyń jany – ádebiet» dedi. «Tarixy men tili, ádebieti joq elder qatardan shyqqan memleketter» dep Mirjaqyp Dýlatuly osydan 100 jyl buryn aitqan. Keńes Odaǵy kezinde attary óshirilgen arystarymyzdyń osyndai aqyldy sózderine qazirgi ǵylym tańǵalyp otyrǵan kúni ministrliktiń mundai qadamǵa barýy eshqandai syn kótermeidi. Byltyr Qazaq tarixy, Qazaqstan tarixy degen mamandyqtar joiylǵan kezde tarihshylar dál osyndai kúi keship edi. Endi mundai jaǵdai ádebietshilerdiń, qazaq filologtarynyń aldynan shyqqanda, ult ǵylymyna tóngen qaýipti aitýdy azamattyq paryzym dep esepteimin.
Memlekettik til men ult ádebieti, elimizdiń tarixymen birge táýelsizdigimizdiń, ult qaýipsizdiginiń negizgi tiregi emes pe? Eger osylai ketetin bolsa, endigi urpaq kúni erteń qazaq ádebieti túgili qazaq tiline de zar bolǵaly tur. Osy kúnderi maǵan túrli oqý oryndarynyń ǵalymdary óz narazylyǵyn jazbasha túrde joldaýda.
Alys-jaqyndaǵy shet memleketterdiń ózi qazaq ádebietine, Alash ádebietine zor qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Osy taqyryptar jóninde dárister oqýǵa shaqyrtý jiberedi. Sonaý Aqtamberdi, Shalkiiz, Buqar jyraýlardyń tolǵaýlaryndaǵy ult tarixy men kórkemdilikke qazirgi álemdik ádebiettanýda suranys bar. 100 tomdyq «Babalar sózi» bar qazaq ádebiettaný ǵylymyn, Álixan Bókeixan, Axmet Baitursynuldary qalyptastyryp ketken Alash ádebiettanýynan bastalatyn ǵylym salasy Táýelsizdik kezdegi Bilim jáne ǵylym ministrliginiń buiryǵymen joiylyp otyrǵany janǵa batady. Muny kelesi urpaqqa ne dep túsindiremiz? Byltyrdan beri barlyq joǵary oqý oryndaryndaǵy ádebiet kafedralary tilmen biriktirildi degen syltaýmen jabyldy. Qazir «Qazaq ádebieti» degen kafedralar joq. Endi bul mamandyqtar klassifikatorynan qazaq tili men qazaq ádebietiniń alynyp tastalýyna ákep soqty. Demek, endigi kezekte atalǵan mamandyqtar boiynsha elimizde joǵary bilimdi mamandar daiarlanbaidy. Zamandastarymyz ben jastarǵa Otanǵa adal qyzmet etý abyroi ekenin, qazaqtyń batyrlar jyrynan bastalatyn asyl sóz – ádebiet bolmasa nemen túsindiremiz?
Kórshiles Resei elinde bul ǵylym salasy ornynda tur. Olar mundai qadamǵa biz siiaqty bara qoimaityny aidan anyq. Sebebi ár memleket úshin onyń tili – ult tutastyǵy men qaýipsizdiginiń máselesi. Ministrlik raiynan qaityp, bul qujat ózgertilmese qazaq tiliniń bolashaǵy týraly oilaýdyń ózi qiyn. Táýelsizdik kezde memlekettik tildi jáne ol tildegi ádebietti joǵary oqý oryndarynyń klassifikatoryna engize almasaq, bul elimizge abyroi ápermesi anyq. Jýyrda Qazaqstan Jazýshylar Odaǵynda Qazaqstan Respýblikasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty Bekbolat Tileýhanmen kezdesý ótken bolatyn. Men sol jiynda sóz alyp, osy máselelerdi halyq qalaýlysyna da jetkizdim. Bul máseleni aiaqsyz qaldyrýǵa bolmaidy. Osyǵan ziialy azamattar ún qosady degen senimdemin. Shyntýaityna kelgende, qazaqtyń ulttyq bolmysyn saqtap qalatyn qandai mamandyq deseńiz, oilanbastan ult tarihy, qazaq tili men ádebieti dep aitar edim. Eldigimizdi saqtaimyz, rýhaniiatymyzdy damytamyz, ana tilimizdi órkendetip, memlekettik tilimizdiń dárejesin óz tuǵyryna qondyramyz desek, bul mamandyqtardy mindetti túrde óz qalpyna keltirýimiz kerek.
Aigúl ISMAQOVA,
filologiia ǵylymynyń doktory,
professor
"Ana tili" gazeti
