ەلٸمٸزدٸڭ بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جوعارعى جەنە جوعارعىدان كەيٸنگٸ بٸلٸم بەرۋ ماماندىقتارىنىڭ كلاسسيفيكاتورى» دەپ اتالاتىن بٸلٸم قۇجاتىنىڭ جاڭا نۇسقاسىن 1-شٸ اقپان كٷنٸ (2017 ج.) قولدانىسقا ەنگٸزدٸ. بايقاپ قاراساڭىز, اتالعان قۇجاتتىڭ «باكالاۆريات ماماندىقتارى» دەگەن 7.1. بٶلٸمٸنٸڭ «دايارلاۋ باعىتىندا» بۇرىن بولىپ كەلگەن قازاق تٸلٸ جەنە قازاق ەدەبيەتٸ ماماندىعى اتىمەن جوق. ونىڭ ورنىنا «مۇعالٸمدەردٸ تٸلدەر مەن ەدەبيەت بويىنشا دايارلاۋ» (پودگوتوۆكا ۋچيتەلەي پو يازىكام ي ليتەراتۋرە 6ۆ011500) دەپ قانا جازىلعان.
قۋىرداقتىڭ كٶكەسٸن تٷيە سويعاندا كٶرەسٸڭ دەگەندەي, قازاق تٸلٸ مەن قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ نەبٸر مايتالماندارىن, بٸلٸكتٸ عالىمداردى, ۇلاعاتتى ۇستازداردى, قالا بەردٸ ۇلت ەدەبيەتٸنٸڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلدەرٸن دايارلاپ شىعارعان ماماندىقتى قۇردىمعا جٸبەرگەنٸمٸز قالاي? «قازاق تٸلٸ» مەن «قازاق ەدەبيەتٸ» ماماندارىن دايىنداۋدان وسىلاي باس تارتقان بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ بۇل شەشٸمٸن قالاي تٷسٸنۋگە بولادى? قاسيەتتٸ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ ارقاسىندا ۇلتىمىزدىڭ ەدەبيەتٸن, انا تٸلٸمٸزدٸ ارداقتاپ, ەدەبي جاۋھارلارىمىز بەن رۋحاني مۇرالارىمىزدى تٷگەندەپ جاتقان تۇستا, مۇنداي ماماندىقتاردىڭ اتاۋىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتٸپ جٸبەرۋ كٸمگە كەرەك بولدى?
رەسمي قۇجاتتىڭ مازمۇنىن ەرٸ قاراي تالداپ كٶرەلٸك. باكالاۆر ماماندىعى رەتٸندە «مۇعالٸمدەردٸ تٸلدەر مەن ەدەبيەت بويىنشا دايارلاۋ» (پودگوتوۆكا ۋچيتەلەي پو يازىكام ي ليتەراتۋرە) دەپ كٶرسەتٸلگەن. بۇل قاي تٸلدەر, قاي ەدەبيەت دەگەن ساۋال تۋىندايدى? تاعى بٸر ايتا كەتەرلٸك مەسەلە, ماماندىقتار تٸزبەگٸندە «اۋدارما ٸسٸ, ٸلەسپە اۋدارما» («پەرەۆودچەسكوە دەلو, سينxروننىي پەرەۆود») دەگەن بار. بۇل فيلولوگييا – ەدەبيەتتانۋ مەن تٸلتانۋ سالاسىنىڭ بٸرٸ. ونى بٶلٸپ الۋ ارقىلى بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ ەندٸگٸ كەزەكتە تەك اۋدارماشىلىق ماماندىقتى عانا دايارلايتىن بولىپ وتىر. قازاق تٸلٸ, قازاق ەدەبيەتٸ, ەدەبيەتتانۋ, تٷركٸتانۋ, شىعىستانۋ تەرٸزدٸ عىلىم سالالارى قايدا قالدى? تٸپتٸ بۇل قۇجاتتا فيلولوگييا دەگەن سٶز جوق.
وسى رەتتە مىناداي زاڭدى ساۋال تۋىندايدى: فيلولوگييا سالاسىن باسقا تٸلدەردٸڭ اۋدارماشىلارىن دايارلاۋمەن عانا شەكتەپ تاستاعانمىز قالاي?
«تٸلدەردٸ وقۋ» («يزۋچەنيە يازىكوۆ/رودنوگو, ينوستراننوگو» 6ۆ244 6ۆ 023100), «ەدەبيەت پەن لينگۆيستيكا» («ليتەراتۋرا ي لينگۆيستيكا» 6ۆ 023200) ماماندىقتارىنا توقتالايىن. ەلەمدٸك عىلىمي كلاسسيفيكاتورىنداعى «فيلولوگييا, ليتەراتۋروۆەدەنيە, لينگۆيستيكا» دەگەن اتاۋلار جويىلعان. «ەدەبيەت پەن لينگۆيستيكا» دەپ پەن رەتٸندە اتالعانىمەن بەرٸلەتٸن دەرەجە – «تٸلتانۋ» («يازىكوزنانيە») دەلٸنگەن. سوندا قاي ەلدٸڭ, كٸمنٸڭ ەدەبيەتٸ وقىتىلماق? نەگە قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ اتى اتالمايدى? «يزۋچەنيە رودنوگو يازىكا» دەگەندە كٸمنٸڭ تۋعان تٸلٸن وقىتۋ كٶزدەلٸپ وتىر? مەملەكەتتٸك تٸل – قازاق تٸلٸنەن باسقا قانداي تٸل بولۋى مٷمكٸن? تٷسٸنەمٸن, ورىس تٸلٸ, اعىلشىن تٸلدەرٸن وقىتۋ – زاماننىڭ قاجەتتٸلٸگٸ. بٸراق اتالعان تٸلدەردٸڭ ٶز وتاندارى بار. مەملەكەتتٸك قازاق تٸلٸ مەن ونىڭ كٶركەم شەجٸرەسٸ – قازاق ەدەبيەتٸن بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنەن وسىلايشا ىسىرىپ تاستاۋ ارقىلى بٸز تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە قييانات جاساپ وتىرعاندايمىز. ەلٸمٸزدە قازاق تٸلٸ مەن قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كەلەشەگٸ بۇلىڭعىر بولىپ تۇرعانىن وسىنداي قۇجاتتان-اق باعامداي بەرسەڭٸز بولادى.
«ۇلتتى جويۋ ٷشٸن ونىڭ ەدەبيەتٸن جويۋ جەتكٸلٸكتٸ» دەگەن ەليxان بٶكەيxان باستاعان الاش وقىمىستىلارى. جٷسٸپبەك ايماۋىتۇلى «ۇلتتىڭ جانى – ەدەبيەت» دەدٸ. «تاريxى مەن تٸلٸ, ەدەبيەتٸ جوق ەلدەر قاتاردان شىققان مەملەكەتتەر» دەپ مٸرجاقىپ دۋلاتۇلى وسىدان 100 جىل بۇرىن ايتقان. كەڭەس وداعى كەزٸندە اتتارى ٶشٸرٸلگەن ارىستارىمىزدىڭ وسىنداي اقىلدى سٶزدەرٸنە قازٸرگٸ عىلىم تاڭعالىپ وتىرعان كٷنٸ مينيسترلٸكتٸڭ مۇنداي قادامعا بارۋى ەشقانداي سىن كٶتەرمەيدٸ. بىلتىر قازاق تاريxى, قازاقستان تاريxى دەگەن ماماندىقتار جويىلعان كەزدە تاريحشىلار دەل وسىنداي كٷي كەشٸپ ەدٸ. ەندٸ مۇنداي جاعداي ەدەبيەتشٸلەردٸڭ, قازاق فيلولوگتارىنىڭ الدىنان شىققاندا, ۇلت عىلىمىنا تٶنگەن قاۋٸپتٸ ايتۋدى ازاماتتىق پارىزىم دەپ ەسەپتەيمٸن.
مەملەكەتتٸك تٸل مەن ۇلت ەدەبيەتٸ, ەلٸمٸزدٸڭ تاريxىمەن بٸرگە تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ, ۇلت قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ نەگٸزگٸ تٸرەگٸ ەمەس پە? ەگەر وسىلاي كەتەتٸن بولسا, ەندٸگٸ ۇرپاق كٷنٸ ەرتەڭ قازاق ەدەبيەتٸ تٷگٸلٸ قازاق تٸلٸنە دە زار بولعالى تۇر. وسى كٷندەرٸ ماعان تٷرلٸ وقۋ ورىندارىنىڭ عالىمدارى ٶز نارازىلىعىن جازباشا تٷردە جولداۋدا.
الىس-جاقىنداعى شەت مەملەكەتتەردٸڭ ٶزٸ قازاق ەدەبيەتٸنە, الاش ەدەبيەتٸنە زور قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. وسى تاقىرىپتار جٶنٸندە دەرٸستەر وقۋعا شاقىرتۋ جٸبەرەدٸ. سوناۋ اقتامبەردٸ, شالكيٸز, بۇقار جىراۋلاردىڭ تولعاۋلارىنداعى ۇلت تاريxى مەن كٶركەمدٸلٸككە قازٸرگٸ ەلەمدٸك ەدەبيەتتانۋدا سۇرانىس بار. 100 تومدىق «بابالار سٶزٸ» بار قازاق ەدەبيەتتانۋ عىلىمىن, ەليxان بٶكەيxان, اxمەت بايتۇرسىنۇلدارى قالىپتاستىرىپ كەتكەن الاش ەدەبيەتتانۋىنان باستالاتىن عىلىم سالاسى تەۋەلسٸزدٸك كەزدەگٸ بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ بۇيرىعىمەن جويىلىپ وتىرعانى جانعا باتادى. مۇنى كەلەسٸ ۇرپاققا نە دەپ تٷسٸندٸرەمٸز? بىلتىردان بەرٸ بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ەدەبيەت كافەدرالارى تٸلمەن بٸرٸكتٸرٸلدٸ دەگەن سىلتاۋمەن جابىلدى. قازٸر «قازاق ەدەبيەتٸ» دەگەن كافەدرالار جوق. ەندٸ بۇل ماماندىقتار كلاسسيفيكاتورىنان قازاق تٸلٸ مەن قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ الىنىپ تاستالۋىنا ەكەپ سوقتى. دەمەك, ەندٸگٸ كەزەكتە اتالعان ماماندىقتار بويىنشا ەلٸمٸزدە جوعارى بٸلٸمدٸ ماماندار دايارلانبايدى. زامانداستارىمىز بەن جاستارعا وتانعا ادال قىزمەت ەتۋ ابىروي ەكەنٸن, قازاقتىڭ باتىرلار جىرىنان باستالاتىن اسىل سٶز – ەدەبيەت بولماسا نەمەن تٷسٸندٸرەمٸز?
كٶرشٸلەس رەسەي ەلٸندە بۇل عىلىم سالاسى ورنىندا تۇر. ولار مۇنداي قادامعا بٸز سيياقتى بارا قويمايتىنى ايدان انىق. سەبەبٸ ەر مەملەكەت ٷشٸن ونىڭ تٸلٸ – ۇلت تۇتاستىعى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ مەسەلەسٸ. مينيسترلٸك رايىنان قايتىپ, بۇل قۇجات ٶزگەرتٸلمەسە قازاق تٸلٸنٸڭ بولاشاعى تۋرالى ويلاۋدىڭ ٶزٸ قيىن. تەۋەلسٸزدٸك كەزدە مەملەكەتتٸك تٸلدٸ جەنە ول تٸلدەگٸ ەدەبيەتتٸ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كلاسسيفيكاتورىنا ەنگٸزە الماساق, بۇل ەلٸمٸزگە ابىروي ەپەرمەسٸ انىق. جۋىردا قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتى بەكبولات تٸلەۋحانمەن كەزدەسۋ ٶتكەن بولاتىن. مەن سول جيىندا سٶز الىپ, وسى مەسەلەلەردٸ حالىق قالاۋلىسىنا دا جەتكٸزدٸم. بۇل مەسەلەنٸ اياقسىز قالدىرۋعا بولمايدى. وسىعان زييالى ازاماتتار ٷن قوسادى دەگەن سەنٸمدەمٸن. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاپ قالاتىن قانداي ماماندىق دەسەڭٸز, ويلانباستان ۇلت تاريحى, قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ دەپ ايتار ەدٸم. ەلدٸگٸمٸزدٸ ساقتايمىز, رۋحانيياتىمىزدى دامىتامىز, انا تٸلٸمٸزدٸ ٶركەندەتٸپ, مەملەكەتتٸك تٸلٸمٸزدٸڭ دەرەجەسٸن ٶز تۇعىرىنا قوندىرامىز دەسەك, بۇل ماماندىقتاردى مٸندەتتٸ تٷردە ٶز قالپىنا كەلتٸرۋٸمٸز كەرەك.
ايگٷل ٸسماقوۆا,
فيلولوگييا عىلىمىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور
"انا تٸلٸ" گازەتٸ
