I. Qazirgi televiziia sipaty men betalysy.
Jer júzindegi media-keńistik, sonyń ishinde televiziia jańa ǵasyr bastalǵaly beri, ásirese sońǵy on jyl bedelinde kúrt ózgerdi. Álbette, tehnologiianyń kesheýildep jetýi jáne basqa da obektivti, sýbektivti sebepterge bailanysty Qazaqstanda bul ózgeris keiingi bes-alty jylda ǵana baiqaldy.
Eń áýeli, spýtniktik jáne kabeldik júieniń jedel damýy kórermenniń tańdaý múmkindigin meiilinshe keńeitip, kóbeitip jiberdi. Qazir Qazaqstannyń (damyǵan Batys elderin aitpai-aq ta qoialyq) kóptegen eldi mekenderinde (iri, ortasha, shaǵyn qala, kentterde, qalaǵa jaqyn aýyldarda) kem degende otyz shaqty telearna kórýge bolady.
Ekinshiden tez tarap jatqan internet pen arzan («qol jetimdi» dep júrmiz) smartfondar aqparat alýdyń jańa «tuma-bastaýlaryn»: áleýmettik jeliler, ár qily saittar, youtube, on-linefilmder (bul filmderdiń barlyǵy derlik «pirattyq» jolmen júkteledi) qaraý, t.s.s. ashyp berdi.
Endigi jerdegi báseke ainaldyrǵan eki-úsh, tipti bes-alty arna arasyndaǵy «jaiaý jarys» emes, óte qiyn jáne ýaqyt ozǵan saiyn sharty qataia beretin alaman báigege ainaldy. Iaǵni, belgili aǵylshyn jýrnalist – zertteýshisi Mark Tangeittiń sózimen aitqanda:«Qazirgi BAQ naryǵy myńdaǵan saýdager óz buiymyn ótkizýge jantalasyp, óńesh jyrtqan qujynaǵan alyp, shýly bazarǵa uqsaidy.»
Tehnologiiadaǵy shuǵyl betburys álemdik televiziia keńistigine taqyryptyq, janrlyq telearnalar men interaktivti telearnalardy engizdi. Bul qubylys qazaq kórermeniniń basym bóligi úshin tili túsinikti, uǵymdyq stereotipteri etene Reseide de bastalyp ketti. Qazir Reseide sheteldiń MTV, Euronews, Eurosport, Discovery, Fox, Animal, Planet, Nation Geografik, Nicelodeon, t.b. arnalary orys tilinde habar taratady, sonymen qatar balalarǵa, bóbekterge, bizneske, sportqa, mýzykaǵa, jaǵrapiiaǵa, tipti ańshylyq pen balyqshylyqqa arnalǵan tól arnalary bar. Bizde bul úrdis bastala berip, toqtap qaldy.
Árine, adam sany salystyrmaly túrde az, alyp territoriiada halqy shashyrai ornalasqan, ekonomikalyq áleýeti de joǵarǵy deńgeige jete qoimaǵan respýblikada ár tekti kórermen múddesin túgendep, jas ereksheligi, kásibi, áleýmettik qyzyǵýshylyǵyn eskerip, sala-sala bop diversifikatsiialanǵan telehabar taratý júiesin qalyptastyrý — dál búgingi ýaqyt úshin oryndalmas talap.
Endi birer jyl shamasynda Qazaqstandaǵy aqparat taratý júiesi túgeldei tsifrlyq júiege kóshedi. Bul - árbir jiilikte (chastota) birneshe arnany qatar kórsetýge bolady degen sóz. Ondai jaǵdaida «Qazaqstan», «Habar», «ORT-Evraziia» siiaqty telearnalar óziniń basty artyqshylyǵynan (signaly eń úlken aýmaqty qamtityn) aiyrylady. Jáne demografiialyq ózgeristerge orai qazaq tilinde aqparat taratý salasy da keńeie beretinin eskersek, aldaǵy ýaqytta báseke kúsheie túspek.
Ózgertý, ózindik bet-beine jasaý týraly sóz qozǵamas buryn, qazirgi otandyq telearnalardyń jalpy sipatyn bajailap alý kerek dep bilemiz. Bul rette kózge birden túsetin ortaq sipat - kabeldik júiedegi birdi-ekili arnany (mýzykalyq «Gákký», «HIT TV», dini «Asyl arna») sanamaǵanda, elimizdegi telearnalar bir ǵana tip – ýniversaldyq («ámbebap» degen balama «ýniversaldyq» maǵynasyn tolyq ashpaidy) bitim-úlgi boiynsha qurylǵan. Iaǵni, kez-kelgen otandyq telearna ári aqparattyq, ári oiyn-saýyqtyq, ári ǵylymi-tanymdyq fýnktsiialardy qatar alyp júrýge tyrysyp otyr. (Ózindik bazasy, habar taratý saiasaty qalyptaspaǵan, negizgi arnanyń arzanqol qosymshasy siiaqty ǵana áser qaldyratyn «Qazsport», «Balapan», siiaqty arnalar - bólek taqyryp). Dál osy «ýniversalizm printsipi» arnalardyń barshasyna tán birqatar belgilerdi týyndatady. Táptishtep, taldap, sózdi kópke sozbasaq, negizgi nyshandardy bylai sanamalaýǵa bolady.
- Aqparattyq birizdilik. Iaǵni, tutastai alǵanda jańalyq toptamalarynyń taqyryptyq, stildik uqsastyǵy.
- Aqparattyq jutańdyq. Otandyq bir de bir arna (24 kz. qosa aitqanda) shyn mánindegi aqparattyq jelige ainalǵan joq. Aqparat aǵynyn, negizinen, resmi jiyndar týraly habarlar qurap otyr.
- Analitikalyq dármensizdik. Iaǵni, qoǵamda bolyp jatqan oqiǵalardyń sebep-saldaryn, tórkinin taldap beretin baǵdarlamalardyń ústirttigi, kásibi analitika deńgeiine jetpeýi.
- Aqparattyq, oqiǵalyq jobalardyń damymai qalýy. Otandyq arnalarda jýrnalistik zertteý, oqiǵalyq («aqparattyq») serial janrlary sirek ushyrasady.
- Talk show formasyndaǵy baǵdarlamalardyń sapasyzdyǵy. Qoǵamdyq pikir qalyptastyratyn, áleýmettik-saiasi ótkir kózqarastardy rettep otyratyn Media-Tulǵalardyń qalyptaspaýy.
- Oiyn-saýyq baǵdarlamalaryna orynsyz basymdylyq berilýi. Jáne solardyń kópshiliginiń shetel efirindegi baǵdarlamalardyń júdeý kóshirme-imitatory sipatynda bolýy.
- Qazaqstannyń biregei, mádeni, tarihi, jaǵyrapiialyq kelbetin tanytatyn, formasy, berilý tásili sony, qazirgi tez zerikkish kórermen yqylasyn aýdarýǵa qaýqary bar jobalardyń joqtyǵy.
Shuqshiia zerttegen adam otandyq televiziia keńistiginen basqa da tolyp jatqan kinarat tabary sózsiz. Biraq, másele min taǵý, kemistik izdep timiskileýde emes, Otandyq telearnalardy jańa óriske bastaityn baǵdar qarastyrýdaǵy jaqsy niet bolsa kerek-ti. Osyndai nietke saiyp, Otandyq, ásirese resmi memlekettik telearnalardyń bolashaq betalysyna qatysty keibir usynystarymyzdy ortaǵa salyp otyrmyz.
II. Telearnanyń jedel aqparat saiasaty.
XX ǵasyrdyń sońyna qarai ábden aiqyndalyp, birjola qalyptasqan úrdis – aqparat aǵyny (oqiǵalar, jańalyqtar) álemniń damyǵan elderinde eń basty media ónimge ainaldy. Búkil jer júzine taraityn transulttyq alyp arnalar qoǵamdyq ómirdiń quramdas bóligi bolyp aldy. Basqasyn aitpaǵanda, CNN international, BBC World, Euronews siiaqty alyptarsyz qazir álemdik aqparat keńistigin elestete almaisyz.
Qazirgi ýaqytty «aqparat dáýiri» dep júr. Tehnologiia turǵysynan ǵana aitylsa kerek. Áitpese aqparat qai zamanda da adamnyń basty qajettilikteriniń biri bolǵan. Bul rette myń - myń jarym jyl burynǵy jarshy, jaýshy men qazirgi BAQ-tyń tabiǵaty týys. Baǵzynyń jarshysy da, qazirginiń tilshisi de óz tusyndaǵy adamnyń tabiǵi suranysyn ótep tur. Basqasha túiindesek, aqparat — adam sanasy men zerdesiniń ainymas, ajyramas bóligi: Aristoteldiń ataqty ǵaqliiasyn sál ózgertip aitsaq: «Adam balasy - týmysynan aqparattyq janýar».
Keń maǵynasynda, jańalyqtar da, ósek-aiań da, áńgime, óleń-jyr, kino — bári aqparat. Biz bul arada aqparattyń jedelhabar-osharlyq sipatyna jáne sol habarlardy qorytý, taldaý máselesine toqtalmaqpyz.
Jańalyqty bilmekke qumarlyq adamnyń bolmysyna has erekshelik ekeniń moiyndasaq, aqparat (jańalyqtar, oqiǵalar) jelisi— telearnanyń habar taratý kestesi úshin ustyn, beinelep aitqanda, julyn-omyrtqaǵa ainalýy tiis. Iaǵni, telearnanyń uzaq kúngi qyzmetin ustap turatyn arqaý- eń áýeli aqparat.
Ulttyq telearnanyń jedel aqparat qyzmeti qalai ózgerýge tiis degende, joǵaryda atalǵan printsipti qaperde ustai otyryp tujyrǵan usynystarymyzdyń uzyn - yrǵasy tómendegidei:
1. Jańalyqtar aǵyny.
1. Qazirgi memlekettik BAQ aqparatyna qatysty eń kúrdeli másele — «senim daǵdarysy». Iaǵni, kórermende jańalyqtardyń obektivtiligine, shynshyldyǵyna degen kúmán qalyptasqan. Eń áýeli kórermen men eki aradaǵy osy kedergiden ótý kerek. Bul úshin jańalyqtardyń meilinshe beitarap bolýyn qatań qadaǵalaý qajet. Iaǵni, jańalyqtarda eshqandai da baǵa berýshilik, jýrnalistiń, telearnanyń kózqarasy turǵysynan pikir aitýshylyq bolmasqa kerek. Basqasha aitqanda, oqiǵanyń jaǵymdy nemese jaǵymsyz jaqtaryn paryqtaý kórermenniń óz erkine qaldyrylady. 80 - shi jyldardyń basynda 25-aq adamdyq ujymmen CNN jumysyn bastaǵan Ted Terner «qazirgi jańalyqtar tym bir jaqty, álemdegi barlyq kórermen jańalyqtardyń beitarap, obektivti bolýyna zárý» degen kózqarasta bolypty. «CNN. Jańalyq ataýlyny aldymen bizden bilesiz» degen qaǵidamen jumystanǵan bir kezdegi shaǵyn arna qazir álemdegi eń qýatty mediajelige ainalǵany barshaǵa aian.
Iaǵni, «N eldi mekenine aýyz sý qubyry tartylyp, turǵyndar qýanyshqa bólendi», «Islam printsipterin teris túsinip, adasqan top áskeri bólimshege shabýyl jasady» tárizdi kommentariiler aitylmaýǵa tiis. Qandai da bolmasyn oqiǵa beitarap baiandalýy tiis. resmi arna «Halqymyzdyń tól merekesi Naýryzdy N qalasynyń turǵyndary shat-shadyman kóńil-kúimen qarsy aldy» dep jelpinbeýge tiis. Bir sózben qaiyrǵanda,jańalyq — nasihat emes, jańalyqtyń tek ózi dep qabyldanǵanda ǵana kórermen senimi paida bolady.
«Nasihatshyl jańalyqtardyń» eń óreskel úlgisi retinde Resei telearnalarynyń jańalyqtar toptamasyn atar edik. Sol sebepti de kórshi eldiń jańalyqtar stilin kontrúlgi retinde paidalanýǵa bolady.
2. Jańalyqtardyń taqyryp alýandylyǵy, jan-jaqtylyǵy, respýblika óńirlerin barynsha keń qamtýy basty sharttyń birine ainalýy tiis. Yqsham, naqty Headline toptamasynan (basty jańalyqtar) soń shubyrǵan jinalystar týraly esepter emes, (ministrliktegi, úkimettik organdardaǵy, ákimshilikterdegi), el ómiriniń sodan soń álem kelbetiniń ár qily qyrlaryn ashatyn jańalyqtar ketýge tiis.
Osy oraida «Neni jańalyq (oqiǵa) dep tanimyz?» degen basty suraq týyndaidy. Máselen, janarmai tapshylyǵynan egin egýdi bastai almai otyrǵan N aýdany diqandarynyń jaǵdaiy ma?» álde «mal tuqymyn asyldandyryp, aýyl sharýashylyǵynda klaster jasaý jaiyndaǵy ministrlik jinalysy (seminary) ma?». Shynyn aitsaq, oqiǵa tańdaý, onyń kórermen úshin qajeti nemese qajetsizdigin, bolymdy nemese bolymsyzdyǵyn anyqtaý — otandyq efirdiń eń bir álsiz tusy. Resmi BAQ-tardaǵy «kóterińki kóńil-kúi» men saryjaǵal arnalardaǵy kriminaldyq esepter tasqyny, oily kózben baǵamdasaq, — bir ainanyń eki beti siiaqty. Iaǵni, ekeýinde de ómirdi qalyptan tys, burmalai kórsetý («iskajennoe predstavlenie») printsipi bar.
Osyndai suraqtardyń, jańalyqtar qyzmetine qatysty basqa da máselelerdiń basyn ashyp alý úshin «Jańalyqtar qyzmetiniń erejeleri» nemese «Jańalyqtardy ázirleý máseleleri» siiaqty aiqyn, naqty usynystar tizilgen kitapsha jazylýǵa tiis. Bul rette, mysal úshin, BBC jelisi jasaǵan «BBC aqparatyn óndirýshilerge arnalǵan qaǵidalar» degen shaǵyn eńbekti paidalanýǵa bolady.
Jańalyqtar tasqynynyń ishinen eń mańyzdysyn iriktep alyp, qarqyndy (dinamikalyq) formatta usyný tásilin oilastyrǵanda, paneýropalyq aqparat arnasy «Euronews» - ten úlgi alýǵa bolar edi. «Euronews»-tiń basty ereksheligi — jańalyqtardyń daidjest retinde, rýbrikanttar arqyly berilýi nazar aýdarýǵa turatyn qubylys.
«Headline», «Brief», «Breaking news», «Business», «Sport», «Knowledge», «No comment», t.b. rýbrikalary jyldam aýysyp, árqaisysy ózine ǵana tán dybys, grafikamen (biraq ortaq stildegi) kómkerilýi kórermendi jalyqtyrmai alǵa jetelep otyrady.
4. Resmi arnalar aqparattyq saiasatynyń ózindik formatyn qalyptaýdyń áýelgi sharttarynyń biri - jańalyqtardy irikteý, berý usyný máselesi. Bul jańalyqtar blogynyń mazmunynan tartyp, syrtqy pishin – kelbetine deiingi aralyqtaǵy san túrli faktordy qamtityn shart. Osy maqsatta mynandai negizgi printsipterdi atap aitamyz:
a) Basym aktsent qoiylatyn basty oqiǵalardy anyqtap alýy kerek. Basty jańalyqtyń sany eki- úshten aspaýy shart.
á) Aimaqtyq oqiǵalarǵa barynsha mán berilýge tiis. Qazaqstan óńirleriniń qaisybiri kóbirek kórinip, endi biri nazardan qaǵajý qalmaýyn qadaǵalap otyrǵan jón. Aimaq degende, oblys ortalyǵy sol tóńirektegi aýdandar emes, eń aldymen túkpirdegi aýdandar tirshiligin kórsetý qajet. Aimaqtardan alynatyn habarlarǵa el turmysy kópshilikti alańdatyp nemese qyzyqtyryp otyrǵan máseleler taqyryp bolýǵa tiis. Áitpese, bul turǵydaǵy oqiǵalar legi aýdan, aýyl ákimderiniń arzan jarnamasyna ainalyp ketý qaýpi bar.
b) Arnanyń habar taratý kestesinde jańalyqtardyń jiiligin kóterý kerek. Jańalyqtar blogy ár eki saǵat saiyn shyǵyp turǵany abzal. Bul, birinshiden, arnanyń jedel aqparat kózi retindegi básin kúsheitedi, ekinshiden, arna tynysyna dinamika bitiredi. Batys elderindegi jetekshi telearnalar berik ustanatyn qaǵida - «Áiteýir bir jerde, áiteýir bireý úshin qashanda praim-taim». Iaǵni, tańǵy, túski, tústen keiingi bolsyn, jańalyqtardy kóretin, jedel aqparatqa dilgir kórermen qashanda tabylady degen sóz.
v) Jańalyqtardy ázirlegen kezde tikelei reportaj, «telekópirler» uiymdastyrýǵa aiyryqsha mán berý shart. Tehnikalyq turǵydan dál qazir bul asa qiyn sharýa emes. Al, pármendilik, qundylyq jaǵynan eń tiimdi tásil. Oqiǵa bolyp jatqan jerdegi (kópir salyndy, dala órtendi, sý tasydy nemese el jailaýǵa kóship barady, t.s.s) tilshimen «telekópir» (poliekran formasy arqyly) jasaý arna jańalyǵyna basqasha mán júkteidi, shuǵyl aqparat tuma-bastaýy retindegi bedelin arttyrady. Osy tásildi qajettiligine qarai eksperttermen tikelei bailanysqa shyǵý formatyna da paidalanýǵa bolady. Máselen, munaidyń baǵasy kúrt quldyraǵan nemese kóterilgen kezde Almatydaǵy, Astanadaǵy tipti shet eldegi eksperttermen bir mezette qatar bailanysqa shyǵý — kórermen nazaryn birden aýdaratyn ádis.
g) Asa bir aktýaldy oqiǵaǵa bailanysty jedel pikir, jedel saýalnama da - osy ańǵardaǵy amal. Ekonomika, finans máselesin árdaiym nazarda ustaý kerek. Jáne bul rette jurt aityp jatqan jai sóz emes, mamandanǵan tilshiniń aqparatyn bergen jón. Eger arna aqparaty naqty, túsinikti bolsa, birte- birte osy aqparatty «ańdyp» otyratyn kórermen qalyptasady.
5. Endi birer sóz jańalyqtar blogynyń qurylymy, syrt pishini týraly. Joǵaryda rýbrikatorlar jaiynda sóz boldy. Aqparat aǵynyn ár túrli taqyryptarǵa bólip, taqyryptyq rýbrikatorlar arqyly usyný - búginde shet el televiziiasyndaǵy qyzyqty formalardyń biri. Bul tásil, birinshiden, kórermendi jalyqtyrmaidy, jetelep otyrady. Ekinshiden iri áriptermen terilgen, ásem kórkemdelgen rýbrikatorlar qolyndaǵy pýlttiń túimelerin sytyrlatyp, arnadan arnaǵa aýysyp, telekeńestikti kezip otyrǵan kórermen nazaryn tutyp qalady, oqiǵanyń mánisin birden ańdatady. Máselen, ekrandaǵy kóriniske qosymsha tómende taiǵa tańba basqandai kórnekti rýbrikator tur: «Túrkiia men Niderland daýy» nemese «Ońtústiktegi sý tapshylyǵy» t.s.s. Basqasha aitqanda, rýbrikator – telearna úshin qosalqy ańdatpa, jol kórsetkishi rolin atqarady.
Sonymen qatar jańalyqtar efirinde kompiýterlik dizain, diagrammalyq illiýstratsiia, animatsiialanǵan infografika udaiy jáne shuǵyl paidalanylýǵa tiis. Rýbrikatorlar shyqqan sáttegi dybystyq súiemelge de (sound-track) erekshe salmaq júkteledi. Jańalyqtar blogynda ýaqytty dál kórsetip turatyn saǵat bolýyn da umytpaǵan jón. Iaǵni, jańalyqtar redaktsiiasynyń (direktsiiasynyń) óz kompiýterlik dizainerleri, dybys rejisserleri bolýy shart.
Bul aitylǵandar (syrt pishin, forma) ádepki jarq-jurq úshin emes, aqparat blogyn jandandyrý, «tiriltý» úshin qajet dep bilemiz.
6. Endigi bir nazarda ustaityn másele - jańalyqtardy neǵurlym keń taratý, jańalyqtardyń turaqty kórermenin qalyptastyrý.
«Kórermen bizdi naqtylyǵymyz, beitaraptylyǵymyz úshin unatady. Bizdiń jańalyqtar - senimdi aqparat kózi. Bizdiń tilshiler- qainaǵan tirshiliktiń naq ortasynda júrgen kásipqoi jandar. Kez kelgen oqiǵany biz ózgelerden góri jedel, shynaiy baiandap, túsindiremiz» - deidi BBC World-tyń marketing direktory Djein Gorard. Bul- BBC World-tyń óz qyzmeti jaiynda jasaǵan marketingtik tujyrymynyń bireýi ǵana.
Kezinde BBC bastap jibergen, qazir kóptegen arna, agenttikter ilip áketken tiimdi tásil - jańalyqtardy naqty adamdardyń elektrondyq pochtasyna jiberý. Iaǵni, jańalyqtarǵa jappai jazylýdy uiymdastyrý. Dál osy jolmen apta saiyn «Aptadaǵy basty jańalyqtarǵa sholý jáne arnanyń aptalyq kestesi» atty elektrondyq biýlleten ázirlep, jiberip turýǵa bolar edi.
Bul úshin, árine, áýeli jańalyqtardyń sapasyn kóterý shart. Sodan soń telearna jańalyqtarynyń arnaiy veb-saity (website) týraly oilanýǵa bolady. Eń bastysy, - jańalyqtarǵa arnanyń negizgi mediaónimi retinde qaraityn kózqaras kerek.
7. Jańalyqtar jelisin arna arqaýy dep aiqyndaǵan soń júrgizýshilerge, júrgizý mánerine de kózqaras ózgerýge tiis. Jáne bir eskeriletin jait - jańalyqtardyń barlyq shyǵarylymdarynda «tiri» júrgizýshi otyrýy shart emes. Kúndizgi qysqa jańalyqtardy, video daidjest formasynda da berýge bolady. (Euronews formasy).
Al ózekti oqiǵalardyń, jer - jerdegi habarlardyń, árqily taqyryptaǵy jańalyqtardyń, aýa raiynyń kúrdeli qospasy ispetti úlken jańalyqtarda júrgizýshi bolǵany durys. Júrgizýshi tek daiyn mátindi sýflerdan oqyp beretin diktor emes, shyn mánindegi júrgizýshi bolýy kerek. Bul arada onyń syrt kelbetine qosa bilimi, erýditsiiasy, naqty sóileý, suraq qoiý, áńgime sabaqtaý qabileti eskerilýi tiis. Iaǵni arnaǵa júrgizýshiniń imitatory emes (imitatorlyq — tek júrgizýshiler emes, basqa da biraz máselege qatysty túitkil), naq júrgizýshiniń ózi qajet.
Sonymen qatar aqparat tilin shúilige qadaǵalamasa bolmaidy. Bul júrgizýshilerge de, tilshilerge de qarata aitylatyn másele:
- Júrgizýshiler dabyrlap, tym jyldam sóileýge umtylýy da yńǵaisyz áser qaldyrady. Ár halyqtyń óz sóileý intonatsiiasy bolady. Jáne ol intonatsiia tildiń grammatikalyq, leksikalyq, fonologiialyq qasietinen týyndaidy. Qazaq - baiyppen, aiqyn sóilegendi unatatyn halyq. Al sovettik konferense daǵdysy men doly isterikanyń býdany siiaqty imitatorlyq sapyl — saýatsyzdyq belgisi.
- Bizde áli kúnge jýrnalistikalyq til mádenieti qalyptaspaǵanyn moiyndaýǵa týra keledi. Jýrnalisterdiń aiqyndaýysh, epitetterge kóp júginýi, qisynsyz obrazdarmen sóileýge qumarlyǵy — osynyń kórinisi.
- Aqparat tilinde slengter, basqa tilden qolapaisyz qotarylǵan «kalkalar» órip júretinine, qalyptasqan ádebi til normalary «bizdiń aýylda osylai sóileidi» degen jeleýmen buzyla beretinine qulaǵymyz «úirenip» ketti. «Týylǵan, erteraq, bolyp tabylady, júgensizdikke ákeldi, oryn aldy», t.s.s. – sonyń bir ǵana parasy.
- Orfoepiialyq zańdylyqtar eskerilmeýge ainaldy. Taldyqorǵan, Alakól, Qyzylqum, Qazaqstan, Amankeldi, t.s.s. dep qaqyldaǵan tilshige de, akterge de nazar aýdarmaityn boldyq.
Ulttyq arnanyń aqparattyq tilin etalonǵa ainaldyrýǵa umtylý kerek. Sol maqsatta arnaiy ekspert ustap, kánigi kónekóz akterlardan sabaq alýdy uiymdastyrý da artyq emes. Aqparattyq saiasattyń jańalyqqa ulasyp jatatyn endi bir qyry — analitikalyq habarlar.
2. Analitikalyq aqparat.
Analitikalyq aqparat - kez-kelgen ýniversaldyq arnanyń áleýmettik salmaǵyn arttyratyn, teledidardy shyn mánindegi qoǵamdyq-áleýmettik fenomenge ainaldyratyn faktor. Efirdegi jańalyqtar legin tikelei, beitarap aqparat desek, analitikalyq habarlar kerisinshe - baǵa berýshi, talqylaýshy, túsindirýshi, sebep-saldardy bajailaýshy, boljam jasaýshy aqparat, jekelegen adamdardyń (maman, ekspert, arnaiy tilshi) oiynda súzilip, qorytylyp, tápsirlengen aqparat. Mamannyń saliqaly pikiri, kózqarastar qaishylyǵy, naqtyly bir máseleniń egjei-tegjeii osy janr enshisinde. Sol sebepti de senimdi derek, oryndy ýájge qurylǵan, daýryqpa-damaisyz, jan-jaqty aqparaty joq ýniversal telearna eshqashan da tolyqqandy, salmaqty BAQ retinde qabyldanbaidy.
Resei TV - efirinde sońǵy jyldary (2008-2009 j. beri, ásirese) qatty asqynǵan ásire nasihatshyldyq («eńse kóterý, túregelý») pen dańǵaza dýmanshyldyq (razvlekatelnost) bizge de salqynyn tigizdi. Eger kórshi eldiń analitikalyq baǵdarlamalary (sholý, saiasi, tok-shoý) «tis qairaý» saiasaty bolsyn, áiteýir óz múddesin kózdese, biz onsyz da qalt-qult qazaq tilindegi analitikany múlde joiyp tyńdyq (birli-jarymdy aianyshty habarlar tilge tiek bola almaidy). Qajetti bolmaǵandyǵy sebepti osy salada mamandanǵan jýrnalister joqtyń qasy. Qazaq tilinde sóilei alatyn, biraq resmi BAQ - tan alastalǵan úsh-tórt saiasattanýshyny aitpasaq, ekspertter qaýymy da tym seldir.
Endigi jerde qalai bolǵanda da osy joqtyń ornyn toltyrý kerek. Ary-beriden soń sapaly, saliqaly, shynshyl analitika— otandyq telearnaǵa degen halyq senimin qalyptastyrýdyń basty sharty.
Qazir telearna, agenttik basshylary salmaqty habarlardyń joqtyǵyn reitingpen bailanystyrady. Bizdegi reitingtiń shynaiylyǵy, sapasy arnaiy toqtalýdy qajetsinetin másele. Júz paiyz memleket moinyndaǵy telearnanyń bul ýáji kúlkili estileri óz aldyna. Jalpy respýblikadaǵy reiting shyǵarý máselesi — eshqashan ǵylymi, dáiekti negizde tekserilmegen «aqtańdaq». Buqaralyq kommýnikatsiia salasyndaǵy belgili reseilik maman, ǵylym doktory, MGÝ professory Lidiia Matveevanyń myna pikirine júginip kórelik (mátin maǵynasy burmalaýsyz bolýyn oilap, oryssha keltirdik):
«Reiting — slabyi argýment. Akkýratno vyrajaias, reiting- vesh ne vsegda otrajaiýshaia realnost. I sýdia po nashemý issledovaniiý, liýdi na samom dele chývstvýiýt, chto sovremennyi kontent razrýshaet dýshý...»
Jarnama rynogy zor, BAQ óz maqsatyn (ol qandai maqsat - basqa áńgime) kózdep, soǵan jetip te otyrǵan, áleýmettik pikirdi qadaǵalaý júiesi qalyptasqan Reseidiń óziniń mamandary osylai deidi. Keiingi kezde efirdi jaýlaǵan «ulttyq astamshylyq, qyz-oinaq, jyn-oinaq, kriminaldyq serialdar» qalai degenmen olardy da seskendirdi. Al áljýaz, kóshirme baǵdarlamalarynan basqa bul tasqynǵa qarsy qoiar jobasy joq, analitikadan jaý kórgendei shoshityn bizdiń úrkek efir týraly ne aitýǵa bolady?!
Sonymen, Otandyq arnalar efirine analitikalyq tsikl qaita oralýǵa, oralǵanda imitatsiia emes, shynaiy, oily, ótkir, jurt qyzyǵa kóretindei deńgeide oralýǵa tiis.
Aǵymdaǵy aqparat pen analitikaǵa kóbirek mán berýimizdiń sebebi - qazir qoǵamda áleýmettik medianyń yqpaly jyldam kúsheiip keledi. Áleýmettik jeliler jedel aqparattyń tuma - bastaýy retinde de, kóp tarapty pikirler alańy retinde de, interaktivti múmkindik retinde de rynoktan dástúrli aqparat quraldaryn yǵystyra bastady. Buryn tek úlken efirler men gazet - jýrnaldar qalyptastyratyn media tulǵalar qataryna negizinen internet arqyly tanymal bop, bedel jinaǵan áleýmettik jeli avtorlary kelip qosyldy.
«Facebook» - tyń negizin salǵan Mark Tsýkerberg jaqynda óziniń «Jahan qaýymdastyǵyn qurý» («Bulding Global Community») atty manifesin jariialap: «Áleýmettik media - yqsham aqparat týdyryp, rezonanstyq habar- oshardy neshe márte kúsheitip jiberetin orta. Bundai ortanyń artyqshylyǵy- halyq ár túrli ideialarmen tanysý múmkindigin alady», - dep málimdedi. Iaǵni, internettiń dástúrli BAQ- pen básekedegi bel alyp kele jatqan basymdylyǵyn taǵy bir eskertip ótti.
Osyndai jaǵdaida ázirge óz teledidaryn qadir tutatyn, resmi BAQ-tan áli de birjolata teris ainalyp kete qoimaǵan qazaq kórermeni men oqyrmany, onyń oi- sanasy, pikiri, múddesi úshin jan alyp, jan berisken kúres kerek. Sol sebepti, jedel aqparat salasy ýaqyt talabyna tez yńǵailanyp, shet tilin (ásirese, aǵylshyn tilin) biletin, álemdik aqparat tehnologiiasyn jiti baqylap otyratyn, shyn patriot, namysty jas mamandarmen jasaqtalýy shart.
III. Jedel aqparattan tys teleqoiylymdar men ónimder
Ádette ýniversaldy telearna kestesiniń 65-70%-y jedel aqparattan tys teleónimderden, kino kórsetilimderden turady. Otandyq teleefir týraly sóz qozǵalǵanda dál osy arada reiting degen túiitkil shyǵady. Qazirgi qazaq efirin tolaiym jaýlaǵan jappai sapasyz saiqymazaq pen «kóshirme» shoýlar-arna reitingisin ustap turatyn ustyn-tuǵyrlar-mys. Joǵaryda aityp kettik, júz paiyz memleket moinyndaǵy arnalar úshin jarnamadan túsken qarjy- tamshy ǵana. Iaǵni, arna saiasatyn aiqyndaýshy faktor bola almaidy.
Birinshiden, Qazaqstanda eshqashan da shyn mánindegi obektivti reiting, kórermen yqylasyn tereń zertteý bolǵan emes. Kórermen yqylasy túgili, qoǵam pikiri jan-jaqty tolyqqandy zerttelmeidi. Reitingti kimder jasaidy, qandai metodika qoldanady, ol ádister Qazaqstan úshin qanshalyqty dárejede laiyqty, respondentter kimder, ulty, tili, jynysy, jas ereksheligi? Ólsheýishter Qazaqstan halqynyń osy shaqtaǵy demografiialyq áleýmettik qurylymyna sáikes kele me? Hosh. Reitingisi «joǵary» áldebir úndi teleserialyn nemese tilin shyǵaryp, bet-aýzyn qisańdatqan «saiqymazaq-shoýdy» tamashalap otyrǵan kórermen sol arnadan tapjylmai, ári qaraiǵy «jańalyqtardy» qarai ma? Qaramasa, múlde masqara! Memleket, halyq qarjysy úndi (úndi, orys, káris, t.s.s.) serialy úshin jumsalynǵany ǵoi! Ondai reitingtik saiasatty berik ustanǵan telearnany memleket tarapynan qarjylandyrý qanshalyqty oryndy? Ulttyq aqparat saiasatyn kórermen yqylasy men pikirin túbegeilep zertteýge qabiletsiz hám qulyqsyz «reiting agenttikterine» bailap qoiý kimge tiimdi? Mine, bul suraqtarǵa jaýap alý esh múmkin emes! Aityla-aityla jaýyr bolǵan, aitylǵan jerde qalatyn, áldebir toptardyń múddesine bola qajetsiz sharýa qataryna ysyrylǵan másele. Shyntýaittap kelgende, túbi ulttyq qaýipsizdikke qater tóndiretin soraqylyq. Sondyqtan da Qoǵamdyq pikirdi zertteýdiń ulttyq ortalyǵy qurylyp, ashyq-jabyq zertteýlerden bastap, otandyq kórermen yqylasyn bajailaý máselesi memleket qamqorlyǵyna, alynbasa, barynsha dáiekti, ǵylymi negizi bar shynaiy zertteýler jasalmasa, elimizdiń áleýmettik-rýhani álýeti (potentsiialy) apatty jaǵdaiǵa deiin quldyraýy anyq.
Ekinshiden, eshqandai jańa joba salǵan jerden jurt nazaryna ilinip, sharyqtai jónelmeidi: Ýaqyt, marketing, jarnama qajet bolady. Saýatty mediamamandardyń kópshiligine málim bir aiǵaq- CNN siiaqty tek jańalyqtarǵa arnalatyn jahandyq joba jasaǵan Ted Terner alǵashqy jeti jyl boiy ziian shegipti! Taýy shaǵylmaǵan, bolashaq damý strategiiasyna degen senimi kámil bolǵan. Árine, ulttyq joba jasap, jeti jyl, tipti jeti ai kútý degen sóz emes bul. Biraq otandyq telearnalar saiasatyn qazaqtyń tilin, mádenietin, tarihyn bilmeitin, mentalitetinen maqurym, bolashaǵyna nemquraily jat jurttyq keńesshiler jasap otyrǵany jáne olardyń úzdik teleónim shyǵarǵan elderden emes, ózderi de kóshirmeshi- imitator kórshilerden kelgeni - sypaiylap aitqanda nonsens!
Sol sebepti de BAQ basshylary osy máseleni Prezident ákimshiligi, Ministrler Kabineti, Parlamentte ótkir qoiyp, tez arada bir sheshimge kelýi kerektigi, - múmkin, júz birinshi álde myń birinshi ret aitylyp otyrǵan sóz. Eldiń qaiǵysy, bolashaqtyń qamy!
Kórermen yqylasyn zertteýge qatysty kezek kúttirmei, jýyrdaǵy eki-úsh ai bedelinde atqarylatyn mańyzdy shara-barlyq aimaqtardaǵy kórermenderdi meiilinshe keńinen qamtyp, kórermen qaýymnyń demografiialyq, áleýmettik erekshelikterin tanyp, qandai taqyryp, janrlarǵa qyzyǵýshylyǵyn aiqyndap, naqty habarlarǵa degen kózqarasyn bajailap alýǵa járdem beretin áleýmettik zertteý júrgizý. Jáne bul júrdim-bardym jasalatyn sharýa emes, kórermen óresin ańdap, talǵamyn túsiný úshin qajetti, arnanyń aldaǵy baǵyt- baǵdaryn aiqyndaý úshin birden-bir nysana-meje bolatyndai dárejedegi sapaly qujat ázirleýdi maqsat tutqan saliqaly is bolýy shart.
Sonymen, Otandyq telearnalar mazmunyna qatysty keibir oilarymyzdyń uzyn-yrǵasy — osy. Myqtap eskeriletin printsip-habar taratý kestesinde ár kúndi erekshelendirip turatyn «temirqazyq», «altyn shege» ispetti eki - úsh baǵdarlamanyń bolýy. Kez-kelgen kórermen arna kestesinen ózi úzbei qaraityn, tym bolmaǵanda jai ǵana qyzyǵatyn bir baǵdarlama taba alatyndai bolýǵa kerek.
Arna brendingi, kompiýterlik dizaiyndaǵy ulttyq naqysh, arnadaǵy ár alýan «shapkalardyń» mýzykalyq súiemeli týraly sóz bólek. Arnaiy mamandardyń qatysýymen talqylanatyn asa kúrdeli taqyryptyń biri degen oidamyz. Tek bul oraida telearna baǵytyn jaqsy túsinetin kompiýterlik dizain toby men dybyspen árleýshi- mýzykanttardyń shtatta bolǵany tiimdi. Álbette, aýtsorsing arqyly da jasatýǵa bolady, ondai jaǵdaida arna men merdigerler arasynda óte berik, kúnbe-kún keńesken yntymaq ornaýǵa tiis. Mýzyka degende, jáne bir oi-búgin «modaǵa» enip, erteń umytylatyn ońǵaq áýenderdi emes, qisapsyz qazyna - qazaq dástúrli mýzykasy motivterine júgingen jón. Máselen, bir Qurmanǵazynyń ǵana murasy — bir emes, birneshe arnanyń úni bolýǵa jaraityn tańǵalarlyq saz álemi. Al Abyl men Qazanǵap, Táttimbet pen Súgir, Aqan, Birjan, Muhittardyń tereńine kim úńilipti?!
Eger dástúrli mýzyka motivteri, jańalyqtar bolsyn, jarnama bolsyn,- arna ónimderiniń rýbrikatorlarynan únemi estilip tursa, kórermen zerdesinde jattalyp qalary, dástúrli mýzyka tilin uǵynýǵa záredei bolsyn kómek bolary anyq. Bul arada osyndai úrdis Eýropada keńinen baiqalatyndyǵyn, klassikalyq mýzyka motivteri ár túrli ónimderdi dybyspen árleýge paidalanylatyndyǵyn qaperge salamyz.
Árine, bul rette jyldar boiy tamyrlanǵan kesel, kedergilerdi jeńip, siresip qalǵan júieni ózgertý qiynǵa soǵary anyq. Biraq ult muraty, urpaq qamy úshin atqarylar iste qandai qiyndyqtan bolsyn jasqanyp, taiqý — namysqa syn.
Bazarbek Atyǵai
Mádeniettanýshy, filologiia ǵylymdarynyń
kandidaty
