قازاق تەلەۆيزيياسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى بٸرنەشە ۇسىنىس

I.  قازٸرگٸ تەلەۆيزييا سيپاتى مەن بەتالىسى.

جەر جٷزٸندەگٸ مەديا-كەڭٸستٸك, سونىڭ ٸشٸندە تەلەۆيزييا جاڭا عاسىر باستالعالى بەرٸ, ەسٸرەسە سوڭعى ون جىل بەدەلٸندە كٷرت ٶزگەردٸ. ەلبەتتە, تەحنولوگييانىڭ كەشەۋٸلدەپ جەتۋٸ جەنە باسقا دا وبەكتيۆتٸ, سۋبەكتيۆتٸ سەبەپتەرگە بايلانىستى قازاقستاندا بۇل ٶزگەرٸس كەيٸنگٸ بەس-التى جىلدا عانا بايقالدى.

ەڭ ەۋەلٸ, سپۋتنيكتٸك جەنە كابەلدٸك جٷيەنٸڭ جەدەل دامۋى كٶرەرمەننٸڭ تاڭداۋ مٷمكٸندٸگٸن مەيٸلٸنشە كەڭەيتٸپ, كٶبەيتٸپ جٸبەردٸ. قازٸر قازاقستاننىڭ (دامىعان باتىس ەلدەرٸن ايتپاي-اق تا قويالىق) كٶپتەگەن ەلدٸ مەكەندەرٸندە (ٸرٸ, ورتاشا, شاعىن قالا, كەنتتەردە, قالاعا جاقىن اۋىلداردا) كەم دەگەندە وتىز شاقتى تەلەارنا كٶرۋگە بولادى.

ەكٸنشٸدەن تەز تاراپ جاتقان ينتەرنەت پەن ارزان («قول جەتٸمدٸ» دەپ جٷرمٸز) سمارتفوندار اقپارات الۋدىڭ جاڭا «تۇما-باستاۋلارىن»: ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر, ەر قيلى سايتتار, youtube, on-lineفيلمدەر (بۇل فيلمدەردٸڭ بارلىعى دەرلٸك «پيراتتىق» جولمەن جٷكتەلەدٸ) قاراۋ, ت.س.س. اشىپ بەردٸ.

ەندٸگٸ جەردەگٸ بەسەكە اينالدىرعان ەكٸ-ٷش, تٸپتٸ بەس-التى ارنا اراسىنداعى «جاياۋ جارىس» ەمەس, ٶتە قيىن جەنە ۋاقىت وزعان سايىن شارتى قاتايا بەرەتٸن الامان بەيگەگە اينالدى. ياعني, بەلگٸلٸ اعىلشىن جۋرناليست – زەرتتەۋشٸسٸ مارك تانگەيتتٸڭ سٶزٸمەن ايتقاندا:«قازٸرگٸ باق نارىعى مىڭداعان ساۋداگەر ٶز بۇيىمىن ٶتكٸزۋگە جانتالاسىپ, ٶڭەش جىرتقان قۇجىناعان الىپ, شۋلى بازارعا ۇقسايدى.»

تەحنولوگيياداعى شۇعىل بەتبۇرىس ەلەمدٸك تەلەۆيزييا كەڭٸستٸگٸنە تاقىرىپتىق, جانرلىق تەلەارنالار مەن ينتەراكتيۆتٸ تەلەارنالاردى ەنگٸزدٸ. بۇل قۇبىلىس قازاق كٶرەرمەنٸنٸڭ باسىم بٶلٸگٸ ٷشٸن تٸلٸ تٷسٸنٸكتٸ, ۇعىمدىق ستەرەوتيپتەرٸ ەتەنە رەسەيدە دە باستالىپ كەتتٸ. قازٸر رەسەيدە شەتەلدٸڭ MTV, Euronews, Eurosport, Discovery, Fox, Animal, Planet, Nation Geografik, Nicelodeon, ت.ب. ارنالارى ورىس تٸلٸندە حابار تاراتادى, سونىمەن قاتار بالالارعا, بٶبەكتەرگە, بيزنەسكە, سپورتقا, مۋزىكاعا, جاعراپيياعا, تٸپتٸ اڭشىلىق پەن بالىقشىلىققا ارنالعان تٶل ارنالارى بار. بٸزدە بۇل ٷردٸس باستالا بەرٸپ, توقتاپ قالدى.

ەرينە, ادام سانى سالىستىرمالى تٷردە از, الىپ تەرريتورييادا حالقى شاشىراي ورنالاسقان, ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸ دە جوعارعى دەڭگەيگە جەتە قويماعان رەسپۋبليكادا ەر تەكتٸ كٶرەرمەن مٷددەسٸن تٷگەندەپ, جاس ەرەكشەلٸگٸ, كەسٸبي, ەلەۋمەتتٸك قىزىعۋشىلىعىن ەسكەرٸپ, سالا-سالا بوپ ديۆەرسيفيكاتسييالانعان تەلەحابار تاراتۋ جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋ — دەل بٷگٸنگٸ ۋاقىت ٷشٸن ورىندالماس تالاپ.

ەندٸ بٸرەر جىل شاماسىندا قازاقستانداعى اقپارات تاراتۋ جٷيەسٸ تٷگەلدەي تسيفرلىق جٷيەگە كٶشەدٸ. بۇل - ەربٸر جيٸلٸكتە (چاستوتا) بٸرنەشە ارنانى قاتار كٶرسەتۋگە بولادى دەگەن سٶز. ونداي جاعدايدا «قازاقستان», «حابار», «ورت-ەۆرازييا» سيياقتى تەلەارنالار ٶزٸنٸڭ باستى ارتىقشىلىعىنان (سيگنالى ەڭ ٷلكەن اۋماقتى قامتيتىن) ايىرىلادى. جەنە دەموگرافييالىق ٶزگەرٸستەرگە وراي قازاق تٸلٸندە اقپارات تاراتۋ سالاسى دا كەڭەيە بەرەتٸنٸن ەسكەرسەك, الداعى ۋاقىتتا بەسەكە كٷشەيە تٷسپەك.

ٶزگەرتۋ, ٶزٸندٸك بەت-بەينە جاساۋ تۋرالى سٶز قوزعاماس بۇرىن, قازٸرگٸ وتاندىق تەلەارنالاردىڭ جالپى سيپاتىن باجايلاپ الۋ كەرەك دەپ بٸلەمٸز. بۇل رەتتە كٶزگە بٸردەن تٷسەتٸن ورتاق سيپات - كابەلدٸك جٷيەدەگٸ بٸردٸ-ەكٸلٸ ارنانى (مۋزىكالىق «گەككۋ», «HIT TV», دٸني «اسىل ارنا») ساناماعاندا, ەلٸمٸزدەگٸ تەلەارنالار بٸر عانا تيپ – ۋنيۆەرسالدىق («ەمبەباپ» دەگەن بالاما «ۋنيۆەرسالدىق» ماعىناسىن تولىق اشپايدى) بٸتٸم-ٷلگٸ بويىنشا قۇرىلعان. ياعني, كەز-كەلگەن وتاندىق تەلەارنا ەرٸ اقپاراتتىق, ەرٸ ويىن-ساۋىقتىق, ەرٸ عىلىمي-تانىمدىق فۋنكتسييالاردى قاتار الىپ جٷرۋگە تىرىسىپ وتىر. (ٶزٸندٸك بازاسى, حابار تاراتۋ ساياساتى قالىپتاسپاعان, نەگٸزگٸ ارنانىڭ ارزانقول قوسىمشاسى سيياقتى عانا ەسەر قالدىراتىن «قازسپورت», «بالاپان»,  سيياقتى ارنالار - بٶلەك تاقىرىپ). دەل وسى «ۋنيۆەرساليزم پرينتسيپٸ» ارنالاردىڭ بارشاسىنا تەن بٸرقاتار بەلگٸلەردٸ تۋىنداتادى. تەپتٸشتەپ, تالداپ, سٶزدٸ كٶپكە سوزباساق, نەگٸزگٸ نىشانداردى بىلاي سانامالاۋعا بولادى.

- اقپاراتتىق بٸرٸزدٸلٸك. ياعني, تۇتاستاي العاندا جاڭالىق توپتامالارىنىڭ تاقىرىپتىق, ستيلدٸك ۇقساستىعى.

- اقپاراتتىق جۇتاڭدىق. وتاندىق بٸر دە بٸر ارنا (24 kz. قوسا ايتقاندا) شىن مەنٸندەگٸ اقپاراتتىق جەلٸگە اينالعان جوق. اقپارات اعىنىن, نەگٸزٸنەن, رەسمي جيىندار تۋرالى حابارلار قۇراپ وتىر.

- اناليتيكالىق دەرمەنسٸزدٸك. ياعني, قوعامدا بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ سەبەپ-سالدارىن, تٶركٸنٸن تالداپ بەرەتٸن باعدارلامالاردىڭ ٷستٸرتتٸگٸ, كەسٸبي اناليتيكا دەڭگەيٸنە جەتپەۋٸ.

- اقپاراتتىق, وقيعالىق جوبالاردىڭ دامىماي قالۋى. وتاندىق ارنالاردا جۋرناليستٸك زەرتتەۋ, وقيعالىق («اقپاراتتىق») سەريال جانرلارى سيرەك ۇشىراسادى.

- Talk show فورماسىنداعى باعدارلامالاردىڭ ساپاسىزدىعى. قوعامدىق پٸكٸر قالىپتاستىراتىن, ەلەۋمەتتٸك-ساياسي ٶتكٸر كٶزقاراستاردى رەتتەپ وتىراتىن مەديا-تۇلعالاردىڭ قالىپتاسپاۋى.

- ويىن-ساۋىق باعدارلامالارىنا ورىنسىز باسىمدىلىق بەرٸلۋٸ. جەنە سولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ شەتەل ەفيرٸندەگٸ باعدارلامالاردىڭ جٷدەۋ كٶشٸرمە-يميتاتورى سيپاتىندا بولۋى.

- قازاقستاننىڭ بٸرەگەي, مەدەني, تاريحي, جاعىراپييالىق كەلبەتٸن تانىتاتىن, فورماسى, بەرٸلۋ تەسٸلٸ سونى, قازٸرگٸ تەز زەرٸككٸش كٶرەرمەن ىقىلاسىن اۋدارۋعا قاۋقارى بار جوبالاردىڭ جوقتىعى.

شۇقشييا زەرتتەگەن ادام وتاندىق تەلەۆيزييا كەڭٸستٸگٸنەن باسقا دا تولىپ جاتقان كٸنارات تابارى سٶزسٸز. بٸراق, مەسەلە مٸن تاعۋ, كەمٸستٸك ٸزدەپ تٸمٸسكٸلەۋدە ەمەس, وتاندىق تەلەارنالاردى جاڭا ٶرٸسكە باستايتىن باعدار قاراستىرۋداعى جاقسى نيەت بولسا كەرەك-تٸ. وسىنداي نيەتكە سايىپ, وتاندىق, ەسٸرەسە رەسمي مەملەكەتتٸك تەلەارنالاردىڭ بولاشاق بەتالىسىنا قاتىستى كەيبٸر ۇسىنىستارىمىزدى ورتاعا سالىپ وتىرمىز.

II. تەلەارنانىڭ جەدەل اقپارات ساياساتى.

XX عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي ەبدەن ايقىندالىپ, بٸرجولا قالىپتاسقان ٷردٸس – اقپارات اعىنى (وقيعالار, جاڭالىقتار) ەلەمنٸڭ دامىعان ەلدەرٸندە ەڭ باستى مەديا ٶنٸمگە اينالدى. بٷكٸل جەر جٷزٸنە تارايتىن ترانسۇلتتىق الىپ ارنالار قوعامدىق ٶمٸردٸڭ قۇرامداس بٶلٸگٸ بولىپ الدى. باسقاسىن ايتپاعاندا, CNN international, BBC World, Euronews سيياقتى الىپتارسىز قازٸر ەلەمدٸك اقپارات كەڭٸستٸگٸن ەلەستەتە المايسىز.

قازٸرگٸ ۋاقىتتى «اقپارات دەۋٸرٸ» دەپ جٷر. تەحنولوگييا تۇرعىسىنان عانا ايتىلسا كەرەك. ەيتپەسە اقپارات قاي زاماندا دا ادامنىڭ باستى قاجەتتٸلٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولعان. بۇل رەتتە مىڭ - مىڭ جارىم جىل بۇرىنعى جارشى, جاۋشى مەن قازٸرگٸ باق-تىڭ تابيعاتى تۋىس. باعزىنىڭ جارشىسى دا, قازٸرگٸنٸڭ تٸلشٸسٸ دە ٶز تۇسىنداعى ادامنىڭ تابيعي سۇرانىسىن ٶتەپ تۇر. باسقاشا تٷيٸندەسەك, اقپارات — ادام ساناسى مەن زەردەسٸنٸڭ اينىماس, اجىراماس بٶلٸگٸ: اريستوتەلدٸڭ اتاقتى عاقليياسىن سەل ٶزگەرتٸپ ايتساق: «ادام بالاسى - تۋمىسىنان اقپاراتتىق جانۋار».

كەڭ ماعىناسىندا, جاڭالىقتار دا, ٶسەك-اياڭ دا, ەڭگٸمە, ٶلەڭ-جىر, كينو — بەرٸ اقپارات. بٸز بۇل ارادا اقپاراتتىڭ جەدەلحابار-وشارلىق سيپاتىنا جەنە سول حابارلاردى قورىتۋ, تالداۋ مەسەلەسٸنە توقتالماقپىز.

جاڭالىقتى بٸلمەككە قۇمارلىق ادامنىڭ بولمىسىنا حاس ەرەكشەلٸك ەكەنٸڭ مويىنداساق, اقپارات (جاڭالىقتار, وقيعالار) جەلٸسٸ— تەلەارنانىڭ حابار تاراتۋ كەستەسٸ ٷشٸن ۇستىن, بەينەلەپ ايتقاندا, جۇلىن-ومىرتقاعا اينالۋى تيٸس. ياعني, تەلەارنانىڭ ۇزاق كٷنگٸ قىزمەتٸن ۇستاپ تۇراتىن ارقاۋ- ەڭ ەۋەلٸ اقپارات.

ۇلتتىق تەلەارنانىڭ جەدەل اقپارات قىزمەتٸ قالاي ٶزگەرۋگە تيٸس دەگەندە, جوعارىدا اتالعان پرينتسيپتٸ قاپەردە ۇستاي وتىرىپ تۇجىرعان ۇسىنىستارىمىزدىڭ ۇزىن - ىرعاسى تٶمەندەگٸدەي:

1.   جاڭالىقتار اعىنى.

1. قازٸرگٸ مەملەكەتتٸك باق اقپاراتىنا قاتىستى ەڭ كٷردەلٸ مەسەلە — «سەنٸم داعدارىسى». ياعني, كٶرەرمەندە جاڭالىقتاردىڭ وبەكتيۆتٸلٸگٸنە, شىنشىلدىعىنا دەگەن كٷمەن قالىپتاسقان. ەڭ ەۋەلٸ كٶرەرمەن مەن ەكٸ اراداعى وسى كەدەرگٸدەن ٶتۋ كەرەك. بۇل ٷشٸن جاڭالىقتاردىڭ مەيلٸنشە بەيتاراپ بولۋىن قاتاڭ قاداعالاۋ قاجەت. ياعني, جاڭالىقتاردا ەشقانداي دا باعا بەرۋشٸلٸك, جۋرناليستٸڭ, تەلەارنانىڭ كٶزقاراسى تۇرعىسىنان پٸكٸر ايتۋشىلىق بولماسقا كەرەك. باسقاشا ايتقاندا, وقيعانىڭ جاعىمدى نەمەسە جاعىمسىز جاقتارىن پارىقتاۋ كٶرەرمەننٸڭ ٶز ەركٸنە قالدىرىلادى. 80 - شٸ جىلداردىڭ باسىندا 25-اق ادامدىق ۇجىممەن CNN جۇمىسىن باستاعان تەد تەرنەر «قازٸرگٸ جاڭالىقتار تىم بٸر جاقتى, ەلەمدەگٸ بارلىق كٶرەرمەن جاڭالىقتاردىڭ بەيتاراپ, وبەكتيۆتٸ بولۋىنا زەرۋ» دەگەن كٶزقاراستا بولىپتى. «CNN. جاڭالىق اتاۋلىنى الدىمەن بٸزدەن بٸلەسٸز» دەگەن قاعيدامەن جۇمىستانعان بٸر كەزدەگٸ شاعىن ارنا قازٸر ەلەمدەگٸ ەڭ قۋاتتى مەدياجەلٸگە اينالعانى بارشاعا ايان.

ياعني, «N ەلدٸ مەكەنٸنە اۋىز سۋ قۇبىرى تارتىلىپ, تۇرعىندار قۋانىشقا بٶلەندٸ», «يسلام پرينتسيپتەرٸن تەرٸس تٷسٸنٸپ, اداسقان توپ ەسكەري بٶلٸمشەگە شابۋىل جاسادى» تەرٸزدٸ كوممەنتارييلەر ايتىلماۋعا تيٸس. قانداي دا بولماسىن وقيعا بەيتاراپ باياندالۋى تيٸس. رەسمي ارنا «حالقىمىزدىڭ تٶل مەرەكەسٸ ناۋرىزدى N قالاسىنىڭ تۇرعىندارى شات-شادىمان كٶڭٸل-كٷيمەن قارسى الدى» دەپ جەلپٸنبەۋگە تيٸس. بٸر سٶزبەن قايىرعاندا,جاڭالىق — ناسيحات ەمەس, جاڭالىقتىڭ تەك ٶزٸ دەپ قابىلدانعاندا عانا كٶرەرمەن سەنٸمٸ پايدا بولادى.

«ناسيحاتشىل جاڭالىقتاردىڭ» ەڭ ٶرەسكەل ٷلگٸسٸ رەتٸندە رەسەي تەلەارنالارىنىڭ جاڭالىقتار توپتاماسىن اتار ەدٸك. سول سەبەپتٸ دە كٶرشٸ ەلدٸڭ جاڭالىقتار ستيلٸن كونترٷلگٸ رەتٸندە پايدالانۋعا بولادى.

2.  جاڭالىقتاردىڭ تاقىرىپ الۋاندىلىعى, جان-جاقتىلىعى, رەسپۋبليكا ٶڭٸرلەرٸن بارىنشا كەڭ قامتۋى باستى شارتتىڭ بٸرٸنە اينالۋى تيٸس. ىقشام, ناقتى Headline توپتاماسىنان (باستى جاڭالىقتار) سوڭ شۇبىرعان جينالىستار تۋرالى ەسەپتەر ەمەس, (مينيسترلٸكتەگٸ, ٷكٸمەتتٸك ورگاندارداعى, ەكٸمشٸلٸكتەردەگٸ), ەل ٶمٸرٸنٸڭ سودان سوڭ ەلەم كەلبەتٸنٸڭ ەر قيلى قىرلارىن اشاتىن جاڭالىقتار كەتۋگە تيٸس.

وسى ورايدا «نەنٸ جاڭالىق (وقيعا) دەپ تانيمىز?» دەگەن باستى سۇراق تۋىندايدى. مەسەلەن, جانارماي تاپشىلىعىنان ەگٸن ەگۋدٸ باستاي الماي وتىرعان N اۋدانى ديقاندارىنىڭ جاعدايى ما?» ەلدە «مال تۇقىمىن اسىلداندىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىندا كلاستەر جاساۋ جايىنداعى مينيسترلٸك جينالىسى (سەمينارى) ما?». شىنىن ايتساق, وقيعا تاڭداۋ, ونىڭ كٶرەرمەن ٷشٸن قاجەتٸ نەمەسە قاجەتسٸزدٸگٸن, بولىمدى نەمەسە بولىمسىزدىعىن انىقتاۋ — وتاندىق ەفيردٸڭ ەڭ بٸر ەلسٸز تۇسى. رەسمي باق-تارداعى «كٶتەرٸڭكٸ كٶڭٸل-كٷي» مەن سارىجاعال ارنالارداعى كريمينالدىق ەسەپتەر تاسقىنى, ويلى كٶزبەن باعامداساق, — بٸر اينانىڭ ەكٸ بەتٸ سيياقتى. ياعني, ەكەۋٸندە دە ٶمٸردٸ قالىپتان تىس, بۇرمالاي كٶرسەتۋ («يسكاجەننوە پرەدستاۆلەنيە») پرينتسيپٸ بار.

 وسىنداي سۇراقتاردىڭ, جاڭالىقتار قىزمەتٸنە قاتىستى باسقا دا مەسەلەلەردٸڭ باسىن اشىپ الۋ ٷشٸن «جاڭالىقتار قىزمەتٸنٸڭ ەرەجەلەرٸ» نەمەسە «جاڭالىقتاردى ەزٸرلەۋ مەسەلەلەرٸ» سيياقتى ايقىن, ناقتى ۇسىنىستار تٸزٸلگەن كٸتاپشا جازىلۋعا تيٸس. بۇل رەتتە, مىسال ٷشٸن, BBC جەلٸسٸ جاساعان «BBC اقپاراتىن ٶندٸرۋشٸلەرگە ارنالعان قاعيدالار» دەگەن شاعىن ەڭبەكتٸ پايدالانۋعا بولادى.

جاڭالىقتار تاسقىنىنىڭ ٸشٸنەن ەڭ ماڭىزدىسىن ٸرٸكتەپ الىپ, قارقىندى (ديناميكالىق) فورماتتا ۇسىنۋ تەسٸلٸن ويلاستىرعاندا, پانەۋروپالىق اقپارات ارناسى «Euronews» - تەن ٷلگٸ الۋعا بولار ەدٸ. «Euronews»-تٸڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ — جاڭالىقتاردىڭ دايدجەست رەتٸندە, رۋبريكانتتار ارقىلى بەرٸلۋٸ نازار اۋدارۋعا تۇراتىن قۇبىلىس.

«Headline», «Brief», «Breaking news», «Business», «Sport», «Knowledge», «No comment», ت.ب. رۋبريكالارى جىلدام اۋىسىپ, ەرقايسىسى ٶزٸنە عانا تەن دىبىس, گرافيكامەن (بٸراق ورتاق ستيلدەگٸ) كٶمكەرٸلۋٸ كٶرەرمەندٸ جالىقتىرماي العا جەتەلەپ وتىرادى.

4. رەسمي ارنالار اقپاراتتىق ساياساتىنىڭ ٶزٸندٸك فورماتىن قالىپتاۋدىڭ ەۋەلگٸ شارتتارىنىڭ بٸرٸ - جاڭالىقتاردى ٸرٸكتەۋ, بەرۋ ۇسىنۋ مەسەلەسٸ. بۇل جاڭالىقتار بلوگىنىڭ مازمۇنىنان تارتىپ, سىرتقى پٸشٸن – كەلبەتٸنە دەيٸنگٸ ارالىقتاعى سان تٷرلٸ فاكتوردى قامتيتىن شارت. وسى ماقساتتا مىنانداي نەگٸزگٸ پرينتسيپتەردٸ اتاپ ايتامىز:

ا) باسىم اكتسەنت قويىلاتىن باستى وقيعالاردى انىقتاپ الۋى كەرەك. باستى جاڭالىقتىڭ سانى ەكٸ- ٷشتەن اسپاۋى شارت.

ە) ايماقتىق وقيعالارعا بارىنشا مەن بەرٸلۋگە تيٸس. قازاقستان ٶڭٸرلەرٸنٸڭ قايسىبٸرٸ كٶبٸرەك كٶرٸنٸپ, ەندٸ بٸرٸ نازاردان قاعاجۋ قالماۋىن قاداعالاپ وتىرعان جٶن. ايماق دەگەندە, وبلىس ورتالىعى سول تٶڭٸرەكتەگٸ اۋداندار ەمەس, ەڭ الدىمەن تٷكپٸردەگٸ اۋداندار تٸرشٸلٸگٸن كٶرسەتۋ قاجەت. ايماقتاردان الىناتىن حابارلارعا ەل تۇرمىسى كٶپشٸلٸكتٸ الاڭداتىپ نەمەسە قىزىقتىرىپ وتىرعان مەسەلەلەر تاقىرىپ بولۋعا تيٸس. ەيتپەسە, بۇل تۇرعىداعى وقيعالار لەگٸ اۋدان, اۋىل ەكٸمدەرٸنٸڭ ارزان جارناماسىنا اينالىپ كەتۋ قاۋپٸ بار.

ب) ارنانىڭ حابار تاراتۋ كەستەسٸندە جاڭالىقتاردىڭ جيٸلٸگٸن كٶتەرۋ كەرەك. جاڭالىقتار بلوگى ەر ەكٸ ساعات سايىن شىعىپ تۇرعانى ابزال. بۇل, بٸرٸنشٸدەن, ارنانىڭ جەدەل اقپارات كٶزٸ رەتٸندەگٸ بەسٸن كٷشەيتەدٸ, ەكٸنشٸدەن, ارنا تىنىسىنا ديناميكا بٸتٸرەدٸ. باتىس ەلدەرٸندەگٸ جەتەكشٸ تەلەارنالار بەرٸك ۇستاناتىن قاعيدا - «ەيتەۋٸر بٸر جەردە, ەيتەۋٸر بٸرەۋ ٷشٸن قاشاندا پرايم-تايم». ياعني, تاڭعى, تٷسكٸ, تٷستەن كەيٸنگٸ بولسىن, جاڭالىقتاردى كٶرەتٸن, جەدەل اقپاراتقا دٸلگٸر كٶرەرمەن قاشاندا تابىلادى دەگەن سٶز.

ۆ) جاڭالىقتاردى ەزٸرلەگەن كەزدە تٸكەلەي رەپورتاج, «تەلەكٶپٸرلەر» ۇيىمداستىرۋعا ايىرىقشا مەن بەرۋ شارت. تەحنيكالىق تۇرعىدان دەل قازٸر بۇل اسا قيىن شارۋا ەمەس. ال, پەرمەندٸلٸك, قۇندىلىق جاعىنان ەڭ تيٸمدٸ تەسٸل. وقيعا بولىپ جاتقان جەردەگٸ (كٶپٸر سالىندى, دالا ٶرتەندٸ, سۋ تاسىدى نەمەسە ەل جايلاۋعا كٶشٸپ بارادى, ت.س.س) تٸلشٸمەن «تەلەكٶپٸر» (پوليەكران فورماسى ارقىلى) جاساۋ ارنا جاڭالىعىنا باسقاشا مەن جٷكتەيدٸ, شۇعىل اقپارات تۇما-باستاۋى رەتٸندەگٸ بەدەلٸن ارتتىرادى. وسى تەسٸلدٸ قاجەتتٸلٸگٸنە قاراي ەكسپەرتتەرمەن تٸكەلەي بايلانىسقا شىعۋ فورماتىنا دا پايدالانۋعا بولادى. مەسەلەن, مۇنايدىڭ باعاسى كٷرت قۇلدىراعان نەمەسە كٶتەرٸلگەن كەزدە الماتىداعى, استاناداعى تٸپتٸ شەت ەلدەگٸ ەكسپەرتتەرمەن بٸر مەزەتتە قاتار بايلانىسقا شىعۋ — كٶرەرمەن نازارىن بٸردەن اۋداراتىن ەدٸس.

گ) اسا بٸر اكتۋالدى وقيعاعا بايلانىستى جەدەل پٸكٸر, جەدەل ساۋالناما دا - وسى اڭعارداعى امال. ەكونوميكا, فينانس مەسەلەسٸن ەردايىم نازاردا ۇستاۋ كەرەك. جەنە بۇل رەتتە جۇرت ايتىپ جاتقان جاي سٶز ەمەس, ماماندانعان تٸلشٸنٸڭ اقپاراتىن بەرگەن جٶن. ەگەر ارنا اقپاراتى ناقتى, تٷسٸنٸكتٸ بولسا, بٸرتە- بٸرتە وسى اقپاراتتى «اڭدىپ» وتىراتىن كٶرەرمەن قالىپتاسادى.

5. ەندٸ بٸرەر سٶز جاڭالىقتار بلوگىنىڭ قۇرىلىمى, سىرت پٸشٸنٸ تۋرالى. جوعارىدا رۋبريكاتورلار جايىندا سٶز بولدى. اقپارات اعىنىن ەر تٷرلٸ تاقىرىپتارعا بٶلٸپ, تاقىرىپتىق رۋبريكاتورلار ارقىلى ۇسىنۋ - بٷگٸندە شەت ەل تەلەۆيزيياسىنداعى قىزىقتى فورمالاردىڭ بٸرٸ. بۇل تەسٸل, بٸرٸنشٸدەن, كٶرەرمەندٸ جالىقتىرمايدى, جەتەلەپ وتىرادى. ەكٸنشٸدەن ٸرٸ ەرٸپتەرمەن تەرٸلگەن, ەسەم كٶركەمدەلگەن رۋبريكاتورلار قولىنداعى پۋلتتٸڭ تٷيمەلەرٸن سىتىرلاتىپ, ارنادان ارناعا اۋىسىپ, تەلەكەڭەستٸكتٸ كەزٸپ وتىرعان كٶرەرمەن نازارىن تۇتىپ قالادى, وقيعانىڭ مەنٸسٸن بٸردەن اڭداتادى. مەسەلەن, ەكرانداعى كٶرٸنٸسكە قوسىمشا تٶمەندە تايعا تاڭبا باسقانداي كٶرنەكتٸ رۋبريكاتور تۇر: «تٷركييا مەن نيدەرلاند داۋى» نەمەسە «وڭتٷستٸكتەگٸ سۋ تاپشىلىعى» ت.س.س. باسقاشا ايتقاندا, رۋبريكاتور – تەلەارنا ٷشٸن قوسالقى اڭداتپا, جول كٶرسەتكٸشٸ رولٸن اتقارادى.

سونىمەن قاتار جاڭالىقتار ەفيرٸندە كومپيۋتەرلٸك ديزاين, دياگراممالىق يلليۋستراتسييا, انيماتسييالانعان ينفوگرافيكا ۇدايى جەنە شۇعىل پايدالانىلۋعا تيٸس. رۋبريكاتورلار شىققان سەتتەگٸ دىبىستىق سٷيەمەلگە دە (sound-track) ەرەكشە سالماق جٷكتەلەدٸ. جاڭالىقتار بلوگىندا ۋاقىتتى دەل كٶرسەتٸپ تۇراتىن ساعات بولۋىن دا ۇمىتپاعان جٶن. ياعني, جاڭالىقتار رەداكتسيياسىنىڭ (ديرەكتسيياسىنىڭ) ٶز كومپيۋتەرلٸك ديزاينەرلەرٸ, دىبىس رەجيسسەرلەرٸ بولۋى شارت.

بۇل ايتىلعاندار (سىرت پٸشٸن, فورما) ەدەپكٸ جارق-جۇرق ٷشٸن ەمەس, اقپارات بلوگىن جانداندىرۋ, «تٸرٸلتۋ» ٷشٸن قاجەت دەپ بٸلەمٸز.

6. ەندٸگٸ بٸر نازاردا ۇستايتىن مەسەلە - جاڭالىقتاردى نەعۇرلىم كەڭ تاراتۋ, جاڭالىقتاردىڭ تۇراقتى كٶرەرمەنٸن قالىپتاستىرۋ.

«كٶرەرمەن بٸزدٸ ناقتىلىعىمىز, بەيتاراپتىلىعىمىز ٷشٸن ۇناتادى. بٸزدٸڭ جاڭالىقتار - سەنٸمدٸ اقپارات كٶزٸ. بٸزدٸڭ تٸلشٸلەر- قايناعان تٸرشٸلٸكتٸڭ ناق ورتاسىندا جٷرگەن كەسٸپقوي جاندار. كەز كەلگەن وقيعانى بٸز ٶزگەلەردەن گٶرٸ جەدەل, شىنايى بايانداپ, تٷسٸندٸرەمٸز» - دەيدٸ BBC World-تىڭ ماركەتينگ ديرەكتورى دجەين گورارد. بۇل- BBC World-تىڭ ٶز قىزمەتٸ جايىندا جاساعان ماركەتينگتٸك تۇجىرىمىنىڭ بٸرەۋٸ عانا.

كەزٸندە BBC باستاپ جٸبەرگەن, قازٸر كٶپتەگەن ارنا, اگەنتتٸكتەر ٸلٸپ ەكەتكەن تيٸمدٸ تەسٸل - جاڭالىقتاردى ناقتى ادامداردىڭ ەلەكتروندىق پوچتاسىنا جٸبەرۋ. ياعني, جاڭالىقتارعا جاپپاي جازىلۋدى ۇيىمداستىرۋ. دەل وسى جولمەن اپتا سايىن «اپتاداعى باستى جاڭالىقتارعا شولۋ جەنە ارنانىڭ اپتالىق كەستەسٸ» اتتى ەلەكتروندىق بيۋللەتەن ەزٸرلەپ, جٸبەرٸپ تۇرۋعا بولار ەدٸ.

بۇل ٷشٸن, ەرينە, ەۋەلٸ جاڭالىقتاردىڭ ساپاسىن كٶتەرۋ شارت. سودان سوڭ تەلەارنا جاڭالىقتارىنىڭ ارنايى ۆەب-سايتى (website) تۋرالى ويلانۋعا بولادى. ەڭ باستىسى, - جاڭالىقتارعا ارنانىڭ نەگٸزگٸ مەدياٶنٸمٸ رەتٸندە قارايتىن كٶزقاراس كەرەك.

7. جاڭالىقتار جەلٸسٸن ارنا ارقاۋى دەپ ايقىنداعان سوڭ جٷرگٸزۋشٸلەرگە, جٷرگٸزۋ مەنەرٸنە دە كٶزقاراس ٶزگەرۋگە تيٸس. جەنە بٸر ەسكەرٸلەتٸن جايت - جاڭالىقتاردىڭ بارلىق شىعارىلىمدارىندا «تٸرٸ» جٷرگٸزۋشٸ وتىرۋى شارت ەمەس. كٷندٸزگٸ قىسقا جاڭالىقتاردى, ۆيدەو دايدجەست فورماسىندا دا بەرۋگە بولادى. (Euronews فورماسى).

ال ٶزەكتٸ وقيعالاردىڭ, جەر - جەردەگٸ حابارلاردىڭ, ەرقيلى تاقىرىپتاعى جاڭالىقتاردىڭ, اۋا رايىنىڭ كٷردەلٸ قوسپاسى ٸسپەتتٸ ٷلكەن جاڭالىقتاردا جٷرگٸزۋشٸ بولعانى دۇرىس. جٷرگٸزۋشٸ تەك دايىن مەتٸندٸ سۋفلەردان وقىپ بەرەتٸن ديكتور ەمەس, شىن مەنٸندەگٸ جٷرگٸزۋشٸ بولۋى كەرەك. بۇل ارادا ونىڭ سىرت كەلبەتٸنە قوسا بٸلٸمٸ, ەرۋديتسيياسى, ناقتى سٶيلەۋ, سۇراق قويۋ, ەڭگٸمە ساباقتاۋ قابٸلەتٸ ەسكەرٸلۋٸ تيٸس. ياعني ارناعا جٷرگٸزۋشٸنٸڭ يميتاتورى ەمەس (يميتاتورلىق — تەك جٷرگٸزۋشٸلەر ەمەس, باسقا دا بٸراز مەسەلەگە قاتىستى تٷيتكٸل), ناق جٷرگٸزۋشٸنٸڭ ٶزٸ قاجەت.

سونىمەن قاتار اقپارات تٸلٸن شٷيلٸگە قاداعالاماسا بولمايدى. بۇل جٷرگٸزۋشٸلەرگە دە, تٸلشٸلەرگە دە قاراتا ايتىلاتىن مەسەلە:

- جٷرگٸزۋشٸلەر دابىرلاپ, تىم جىلدام سٶيلەۋگە ۇمتىلۋى دا ىڭعايسىز ەسەر قالدىرادى. ەر حالىقتىڭ ٶز سٶيلەۋ ينتوناتسيياسى بولادى. جەنە ول ينتوناتسييا تٸلدٸڭ گرامماتيكالىق, لەكسيكالىق, فونولوگييالىق قاسيەتٸنەن تۋىندايدى. قازاق - بايىپپەن, ايقىن سٶيلەگەندٸ ۇناتاتىن حالىق. ال سوۆەتتٸك كونفەرەنسە داعدىسى مەن دولى يستەريكانىڭ بۋدانى سيياقتى يميتاتورلىق ساپىل — ساۋاتسىزدىق بەلگٸسٸ.

- بٸزدە ەلٸ كٷنگە جۋرناليستيكالىق تٸل مەدەنيەتٸ قالىپتاسپاعانىن مويىنداۋعا تۋرا كەلەدٸ. جۋرناليستەردٸڭ ايقىنداۋىش, ەپيتەتتەرگە كٶپ جٷگٸنۋٸ, قيسىنسىز وبرازدارمەن سٶيلەۋگە قۇمارلىعى — وسىنىڭ كٶرٸنٸسٸ.

- اقپارات تٸلٸندە سلەنگتەر, باسقا تٸلدەن قولاپايسىز قوتارىلعان «كالكالار» ٶرٸپ جٷرەتٸنٸنە, قالىپتاسقان ەدەبي تٸل نورمالارى «بٸزدٸڭ اۋىلدا وسىلاي سٶيلەيدٸ» دەگەن جەلەۋمەن بۇزىلا بەرەتٸنٸنە قۇلاعىمىز «ٷيرەنٸپ» كەتتٸ. «تۋىلعان, ەرتەراق, بولىپ تابىلادى, جٷگەنسٸزدٸككە ەكەلدٸ, ورىن الدى», ت.س.س. – سونىڭ بٸر عانا پاراسى.

- ورفوەپييالىق زاڭدىلىقتار ەسكەرٸلمەۋگە اينالدى. تالدىقورعان, الاكٶل, قىزىلقۇم, قازاقستان, امانكەلدٸ, ت.س.س. دەپ قاقىلداعان تٸلشٸگە دە, اكتەرگە دە نازار اۋدارمايتىن بولدىق.

ۇلتتىق ارنانىڭ اقپاراتتىق تٸلٸن ەتالونعا اينالدىرۋعا ۇمتىلۋ كەرەك. سول ماقساتتا ارنايى ەكسپەرت ۇستاپ, كەنٸگٸ كٶنەكٶز اكتەرلاردان ساباق الۋدى ۇيىمداستىرۋ دا ارتىق ەمەس. اقپاراتتىق ساياساتتىڭ جاڭالىققا ۇلاسىپ جاتاتىن ەندٸ بٸر قىرى — اناليتيكالىق حابارلار.

2.   اناليتيكالىق اقپارات.

اناليتيكالىق اقپارات - كەز-كەلگەن ۋنيۆەرسالدىق ارنانىڭ ەلەۋمەتتٸك سالماعىن ارتتىراتىن, تەلەديداردى شىن مەنٸندەگٸ قوعامدىق-ەلەۋمەتتٸك فەنومەنگە اينالدىراتىن فاكتور. ەفيردەگٸ جاڭالىقتار لەگٸن تٸكەلەي, بەيتاراپ اقپارات دەسەك, اناليتيكالىق حابارلار كەرٸسٸنشە - باعا بەرۋشٸ, تالقىلاۋشى, تٷسٸندٸرۋشٸ, سەبەپ-سالداردى باجايلاۋشى, بولجام جاساۋشى اقپارات, جەكەلەگەن ادامداردىڭ (مامان, ەكسپەرت, ارنايى تٸلشٸ) ويىندا سٷزٸلٸپ, قورىتىلىپ, تەپسٸرلەنگەن اقپارات. ماماننىڭ ساليقالى پٸكٸرٸ, كٶزقاراستار قايشىلىعى, ناقتىلى بٸر مەسەلەنٸڭ ەگجەي-تەگجەيٸ وسى جانر ەنشٸسٸندە. سول سەبەپتٸ دە سەنٸمدٸ دەرەك, ورىندى ۋەجگە قۇرىلعان, داۋرىقپا-دامايسىز, جان-جاقتى اقپاراتى جوق ۋنيۆەرسال تەلەارنا ەشقاشان دا تولىققاندى, سالماقتى باق رەتٸندە قابىلدانبايدى.

رەسەي تۆ - ەفيرٸندە سوڭعى جىلدارى (2008-2009 ج. بەرٸ, ەسٸرەسە) قاتتى اسقىنعان ەسٸرە ناسيحاتشىلدىق («ەڭسە كٶتەرۋ, تٷرەگەلۋ») پەن داڭعازا دۋمانشىلدىق (رازۆلەكاتەلنوست) بٸزگە دە سالقىنىن تيگٸزدٸ. ەگەر كٶرشٸ ەلدٸڭ اناليتيكالىق باعدارلامالارى (شولۋ, ساياسي, توك-شوۋ) «تٸس قايراۋ» ساياساتى بولسىن, ەيتەۋٸر ٶز مٷددەسٸن كٶزدەسە, بٸز ونسىز دا قالت-قۇلت قازاق تٸلٸندەگٸ اناليتيكانى مٷلدە جويىپ تىڭدىق (بٸرلٸ-جارىمدى ايانىشتى حابارلار تٸلگە تيەك بولا المايدى). قاجەتتٸ بولماعاندىعى سەبەپتٸ وسى سالادا ماماندانعان جۋرناليستەر جوقتىڭ قاسى. قازاق تٸلٸندە سٶيلەي الاتىن, بٸراق رەسمي باق - تان الاستالعان ٷش-تٶرت ساياساتتانۋشىنى ايتپاساق, ەكسپەرتتەر قاۋىمى دا تىم سەلدٸر.

ەندٸگٸ جەردە قالاي بولعاندا دا وسى جوقتىڭ ورنىن تولتىرۋ كەرەك. ارى-بەرٸدەن سوڭ ساپالى, ساليقالى, شىنشىل اناليتيكا— وتاندىق تەلەارناعا دەگەن حالىق سەنٸمٸن قالىپتاستىرۋدىڭ باستى شارتى.

قازٸر تەلەارنا, اگەنتتٸك باسشىلارى سالماقتى حابارلاردىڭ جوقتىعىن رەيتينگپەن بايلانىستىرادى. بٸزدەگٸ رەيتينگتٸڭ شىنايىلىعى, ساپاسى ارنايى توقتالۋدى قاجەتسٸنەتٸن مەسەلە. جٷز پايىز مەملەكەت موينىنداعى تەلەارنانىڭ بۇل ۋەجٸ كٷلكٸلٸ ەستٸلەرٸ ٶز الدىنا. جالپى رەسپۋبليكاداعى رەيتينگ شىعارۋ مەسەلەسٸ — ەشقاشان عىلىمي, دەيەكتٸ نەگٸزدە تەكسەرٸلمەگەن «اقتاڭداق». بۇقارالىق كوممۋنيكاتسييا سالاسىنداعى بەلگٸلٸ رەسەيلٸك مامان, عىلىم دوكتورى, مگۋ پروفەسسورى ليدييا ماتۆەەۆانىڭ مىنا پٸكٸرٸنە جٷگٸنٸپ كٶرەلٸك (مەتٸن ماعىناسى بۇرمالاۋسىز بولۋىن ويلاپ, ورىسشا كەلتٸردٸك):

«رەيتينگ — سلابىي ارگۋمەنت. اككۋراتنو ۆىراجاياس, رەيتينگ- ۆەشش نە ۆسەگدا وتراجايۋششايا رەالنوست. ي سۋديا پو ناشەمۋ يسسلەدوۆانييۋ, ليۋدي نا ساموم دەلە چۋۆستۆۋيۋت, چتو سوۆرەمەننىي كونتەنت رازرۋشاەت دۋشۋ...»

جارناما رىنوگى زور, باق ٶز ماقساتىن (ول قانداي ماقسات - باسقا ەڭگٸمە) كٶزدەپ, سوعان جەتٸپ تە وتىرعان, ەلەۋمەتتٸك پٸكٸردٸ قاداعالاۋ جٷيەسٸ قالىپتاسقان رەسەيدٸڭ ٶزٸنٸڭ ماماندارى وسىلاي دەيدٸ. كەيٸنگٸ كەزدە ەفيردٸ جاۋلاعان «ۇلتتىق استامشىلىق, قىز-ويناق, جىن-ويناق, كريمينالدىق سەريالدار» قالاي دەگەنمەن ولاردى دا سەسكەندٸردٸ. ال ەلجۋاز, كٶشٸرمە باعدارلامالارىنان باسقا بۇل تاسقىنعا قارسى قويار جوباسى جوق, اناليتيكادان جاۋ كٶرگەندەي شوشيتىن بٸزدٸڭ ٷركەك ەفير تۋرالى نە ايتۋعا بولادى?!

سونىمەن, وتاندىق ارنالار ەفيرٸنە اناليتيكالىق تسيكل قايتا ورالۋعا, ورالعاندا يميتاتسييا ەمەس, شىنايى, ويلى, ٶتكٸر, جۇرت قىزىعا كٶرەتٸندەي دەڭگەيدە ورالۋعا تيٸس.

اعىمداعى اقپارات پەن اناليتيكاعا كٶبٸرەك مەن بەرۋٸمٸزدٸڭ سەبەبٸ - قازٸر قوعامدا ەلەۋمەتتٸك مەديانىڭ ىقپالى جىلدام كٷشەيٸپ كەلەدٸ. ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر جەدەل اقپاراتتىڭ تۇما - باستاۋى رەتٸندە دە, كٶپ تاراپتى پٸكٸرلەر الاڭى رەتٸندە دە, ينتەراكتيۆتٸ مٷمكٸندٸك رەتٸندە دە رىنوكتان دەستٷرلٸ اقپارات قۇرالدارىن ىعىستىرا باستادى. بۇرىن تەك ٷلكەن ەفيرلەر مەن گازەت - جۋرنالدار قالىپتاستىراتىن مەديا تۇلعالار قاتارىنا نەگٸزٸنەن ينتەرنەت ارقىلى تانىمال بوپ, بەدەل جيناعان ەلەۋمەتتٸك جەلٸ اۆتورلارى كەلٸپ قوسىلدى.

«Facebook» - تىڭ نەگٸزٸن سالعان مارك تسۋكەربەرگ جاقىندا ٶزٸنٸڭ «جاھان قاۋىمداستىعىن قۇرۋ» («Bulding Global Community») اتتى مانيفەسٸن جارييالاپ: «ەلەۋمەتتٸك مەديا - ىقشام اقپارات تۋدىرىپ, رەزونانستىق حابار- وشاردى نەشە مەرتە كٷشەيتٸپ جٸبەرەتٸن ورتا. بۇنداي ورتانىڭ ارتىقشىلىعى- حالىق ەر تٷرلٸ يدەيالارمەن تانىسۋ مٷمكٸندٸگٸن الادى», - دەپ مەلٸمدەدٸ. ياعني, ينتەرنەتتٸڭ دەستٷرلٸ باق- پەن بەسەكەدەگٸ بەل الىپ كەلە جاتقان باسىمدىلىعىن تاعى بٸر ەسكەرتٸپ ٶتتٸ.

وسىنداي جاعدايدا ەزٸرگە ٶز تەلەديدارىن قادٸر تۇتاتىن, رەسمي باق-تان ەلٸ دە بٸرجولاتا تەرٸس اينالىپ كەتە قويماعان قازاق كٶرەرمەنٸ مەن وقىرمانى, ونىڭ وي- ساناسى, پٸكٸرٸ, مٷددەسٸ ٷشٸن جان الىپ, جان بەرٸسكەن كٷرەس كەرەك. سول سەبەپتٸ, جەدەل اقپارات سالاسى ۋاقىت تالابىنا تەز ىڭعايلانىپ, شەت تٸلٸن (ەسٸرەسە, اعىلشىن تٸلٸن) بٸلەتٸن, ەلەمدٸك اقپارات تەحنولوگيياسىن جٸتٸ باقىلاپ وتىراتىن, شىن پاتريوت, نامىستى جاس ماماندارمەن جاساقتالۋى شارت.

III. جەدەل اقپاراتتان تىس تەلەقويىلىمدار مەن ٶنٸمدەر

ەدەتتە ۋنيۆەرسالدى تەلەارنا كەستەسٸنٸڭ 65-70%-ى جەدەل اقپاراتتان تىس تەلەٶنٸمدەردەن, كينو كٶرسەتٸلٸمدەردەن تۇرادى. وتاندىق تەلەەفير تۋرالى سٶز قوزعالعاندا دەل وسى ارادا رەيتينگ دەگەن تٷيٸتكٸل شىعادى. قازٸرگٸ قازاق ەفيرٸن تولايىم جاۋلاعان جاپپاي ساپاسىز سايقىمازاق پەن «كٶشٸرمە» شوۋلار-ارنا رەيتينگٸسٸن ۇستاپ تۇراتىن ۇستىن-تۇعىرلار-مىس. جوعارىدا ايتىپ كەتتٸك, جٷز پايىز مەملەكەت موينىنداعى ارنالار ٷشٸن جارنامادان تٷسكەن قارجى- تامشى عانا. ياعني, ارنا ساياساتىن ايقىنداۋشى فاكتور بولا المايدى.

بٸرٸنشٸدەن, قازاقستاندا ەشقاشان دا شىن مەنٸندەگٸ وبەكتيۆتٸ رەيتينگ, كٶرەرمەن ىقىلاسىن تەرەڭ زەرتتەۋ بولعان ەمەس. كٶرەرمەن ىقىلاسى تٷگٸلٸ, قوعام پٸكٸرٸ جان-جاقتى تولىققاندى زەرتتەلمەيدٸ. رەيتينگتٸ كٸمدەر جاسايدى, قانداي مەتوديكا قولدانادى, ول ەدٸستەر قازاقستان ٷشٸن قانشالىقتى دەرەجەدە لايىقتى, رەسپوندەنتتەر كٸمدەر, ۇلتى, تٸلٸ, جىنىسى, جاس ەرەكشەلٸگٸ? ٶلشەۋٸشتەر قازاقستان حالقىنىڭ وسى شاقتاعى دەموگرافييالىق ەلەۋمەتتٸك قۇرىلىمىنا سەيكەس كەلە مە? حوش. رەيتينگٸسٸ «جوعارى» ەلدەبٸر ٷندٸ تەلەسەريالىن نەمەسە تٸلٸن شىعارىپ, بەت-اۋزىن قيساڭداتقان «سايقىمازاق-شوۋدى» تاماشالاپ وتىرعان كٶرەرمەن سول ارنادان تاپجىلماي, ەرٸ قارايعى «جاڭالىقتاردى» قاراي ما? قاراماسا, مٷلدە ماسقارا! مەملەكەت, حالىق قارجىسى ٷندٸ (ٷندٸ, ورىس, كەرٸس, ت.س.س.) سەريالى ٷشٸن جۇمسالىنعانى عوي! ونداي رەيتينگتٸك ساياساتتى بەرٸك ۇستانعان تەلەارنانى مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرۋ قانشالىقتى ورىندى? ۇلتتىق اقپارات ساياساتىن كٶرەرمەن ىقىلاسى مەن پٸكٸرٸن تٷبەگەيلەپ زەرتتەۋگە قابٸلەتسٸز ھەم قۇلىقسىز «رەيتينگ اگەنتتٸكتەرٸنە» بايلاپ قويۋ كٸمگە تيٸمدٸ? مٸنە, بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ الۋ ەش مٷمكٸن ەمەس! ايتىلا-ايتىلا جاۋىر بولعان, ايتىلعان جەردە قالاتىن, ەلدەبٸر توپتاردىڭ مٷددەسٸنە بولا قاجەتسٸز شارۋا قاتارىنا ىسىرىلعان مەسەلە. شىنتۋايتتاپ كەلگەندە, تٷبٸ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸككە قاتەر تٶندٸرەتٸن سوراقىلىق. سوندىقتان دا قوعامدىق پٸكٸردٸ زەرتتەۋدٸڭ ۇلتتىق ورتالىعى قۇرىلىپ, اشىق-جابىق زەرتتەۋلەردەن باستاپ, وتاندىق كٶرەرمەن ىقىلاسىن باجايلاۋ مەسەلەسٸ مەملەكەت قامقورلىعىنا, الىنباسا, بارىنشا دەيەكتٸ, عىلىمي نەگٸزٸ بار شىنايى زەرتتەۋلەر جاسالماسا, ەلٸمٸزدٸڭ ەلەۋمەتتٸك-رۋحاني ەلۋەتٸ (پوتەنتسييالى) اپاتتى جاعدايعا دەيٸن قۇلدىراۋى انىق.

ەكٸنشٸدەن, ەشقانداي جاڭا جوبا سالعان جەردەن جۇرت نازارىنا ٸلٸنٸپ, شارىقتاي جٶنەلمەيدٸ: ۋاقىت, ماركەتينگ, جارناما قاجەت بولادى. ساۋاتتى مەديامامانداردىڭ كٶپشٸلٸگٸنە مەلٸم بٸر ايعاق- CNN سيياقتى تەك جاڭالىقتارعا ارنالاتىن جاھاندىق جوبا جاساعان تەد تەرنەر العاشقى جەتٸ جىل بويى زييان شەگٸپتٸ! تاۋى شاعىلماعان, بولاشاق دامۋ ستراتەگيياسىنا دەگەن سەنٸمٸ كەمٸل بولعان. ەرينە, ۇلتتىق جوبا جاساپ, جەتٸ جىل, تٸپتٸ جەتٸ اي كٷتۋ دەگەن سٶز ەمەس بۇل. بٸراق وتاندىق تەلەارنالار ساياساتىن قازاقتىڭ تٸلٸن, مەدەنيەتٸن, تاريحىن بٸلمەيتٸن, مەنتاليتەتٸنەن ماقۇرىم, بولاشاعىنا نەمقۇرايلى جات جۇرتتىق كەڭەسشٸلەر جاساپ وتىرعانى جەنە ولاردىڭ ٷزدٸك تەلەٶنٸم شىعارعان ەلدەردەن ەمەس, ٶزدەرٸ دە كٶشٸرمەشٸ- يميتاتور كٶرشٸلەردەن كەلگەنٸ - سىپايىلاپ ايتقاندا نونسەنس!

سول سەبەپتٸ دە باق باسشىلارى وسى مەسەلەنٸ پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ, مينيسترلەر كابينەتٸ, پارلامەنتتە ٶتكٸر قويىپ, تەز ارادا بٸر شەشٸمگە كەلۋٸ كەرەكتٸگٸ, - مٷمكٸن, جٷز بٸرٸنشٸ ەلدە مىڭ بٸرٸنشٸ رەت ايتىلىپ وتىرعان سٶز. ەلدٸڭ قايعىسى, بولاشاقتىڭ قامى!

كٶرەرمەن ىقىلاسىن زەرتتەۋگە قاتىستى كەزەك كٷتتٸرمەي, جۋىرداعى ەكٸ-ٷش اي بەدەلٸندە اتقارىلاتىن ماڭىزدى شارا-بارلىق ايماقتارداعى كٶرەرمەندەردٸ مەيٸلٸنشە كەڭٸنەن قامتىپ, كٶرەرمەن قاۋىمنىڭ دەموگرافييالىق, ەلەۋمەتتٸك ەرەكشەلٸكتەرٸن تانىپ, قانداي تاقىرىپ, جانرلارعا قىزىعۋشىلىعىن ايقىنداپ, ناقتى حابارلارعا دەگەن كٶزقاراسىن باجايلاپ الۋعا جەردەم بەرەتٸن ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋ جٷرگٸزۋ. جەنە بۇل جٷردٸم-باردىم جاسالاتىن شارۋا ەمەس, كٶرەرمەن ٶرەسٸن اڭداپ, تالعامىن تٷسٸنۋ ٷشٸن قاجەتتٸ, ارنانىڭ الداعى باعىت- باعدارىن ايقىنداۋ ٷشٸن بٸردەن-بٸر نىسانا-مەجە بولاتىنداي دەرەجەدەگٸ ساپالى قۇجات ەزٸرلەۋدٸ ماقسات تۇتقان ساليقالى ٸس بولۋى شارت.

سونىمەن, وتاندىق تەلەارنالار مازمۇنىنا قاتىستى كەيبٸر ويلارىمىزدىڭ ۇزىن-ىرعاسى — وسى. مىقتاپ ەسكەرٸلەتٸن پرينتسيپ-حابار تاراتۋ كەستەسٸندە ەر كٷندٸ ەرەكشەلەندٸرٸپ تۇراتىن «تەمٸرقازىق», «التىن شەگە» ٸسپەتتٸ ەكٸ - ٷش باعدارلامانىڭ بولۋى. كەز-كەلگەن كٶرەرمەن ارنا كەستەسٸنەن ٶزٸ ٷزبەي قارايتىن, تىم بولماعاندا جاي عانا قىزىعاتىن بٸر باعدارلاما تابا الاتىنداي بولۋعا كەرەك.

ارنا برەندينگٸ, كومپيۋتەرلٸك ديزايىنداعى ۇلتتىق ناقىش, ارناداعى ەر الۋان «شاپكالاردىڭ» مۋزىكالىق سٷيەمەلٸ تۋرالى سٶز بٶلەك. ارنايى مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن تالقىلاناتىن اسا كٷردەلٸ تاقىرىپتىڭ بٸرٸ دەگەن ويدامىز. تەك بۇل ورايدا تەلەارنا باعىتىن جاقسى تٷسٸنەتٸن كومپيۋتەرلٸك ديزاين توبى مەن دىبىسپەن ەرلەۋشٸ- مۋزىكانتتاردىڭ شتاتتا بولعانى تيٸمدٸ. ەلبەتتە, اۋتسورسينگ ارقىلى دا جاساتۋعا بولادى, ونداي جاعدايدا ارنا مەن مەردٸگەرلەر اراسىندا ٶتە بەرٸك, كٷنبە-كٷن كەڭەسكەن ىنتىماق ورناۋعا تيٸس. مۋزىكا دەگەندە, جەنە بٸر وي-بٷگٸن «موداعا» ەنٸپ, ەرتەڭ ۇمىتىلاتىن وڭعاق ەۋەندەردٸ ەمەس, قيساپسىز قازىنا - قازاق دەستٷرلٸ مۋزىكاسى موتيۆتەرٸنە جٷگٸنگەن جٶن. مەسەلەن, بٸر قۇرمانعازىنىڭ عانا مۇراسى — بٸر ەمەس, بٸرنەشە ارنانىڭ ٷنٸ بولۋعا جارايتىن تاڭعالارلىق ساز ەلەمٸ. ال ابىل مەن قازانعاپ, تەتتٸمبەت پەن سٷگٸر, اقان, بٸرجان, مۇحيتتاردىڭ تەرەڭٸنە كٸم ٷڭٸلٸپتٸ?!

ەگەر دەستٷرلٸ مۋزىكا موتيۆتەرٸ, جاڭالىقتار بولسىن, جارناما بولسىن,- ارنا ٶنٸمدەرٸنٸڭ رۋبريكاتورلارىنان ٷنەمٸ ەستٸلٸپ تۇرسا, كٶرەرمەن زەردەسٸندە جاتتالىپ قالارى, دەستٷرلٸ مۋزىكا تٸلٸن ۇعىنۋعا زەرەدەي بولسىن كٶمەك بولارى انىق. بۇل ارادا وسىنداي ٷردٸس ەۋروپادا كەڭٸنەن بايقالاتىندىعىن, كلاسسيكالىق مۋزىكا موتيۆتەرٸ ەر تٷرلٸ ٶنٸمدەردٸ دىبىسپەن ەرلەۋگە پايدالانىلاتىندىعىن قاپەرگە سالامىز.

ەرينە, بۇل رەتتە جىلدار بويى تامىرلانعان كەسەل, كەدەرگٸلەردٸ جەڭٸپ, سٸرەسٸپ قالعان جٷيەنٸ ٶزگەرتۋ قيىنعا سوعارى انىق. بٸراق ۇلت مۇراتى, ۇرپاق قامى ٷشٸن اتقارىلار ٸستە قانداي قيىندىقتان بولسىن جاسقانىپ, تايقۋ — نامىسقا سىن.

بازاربەك اتىعاي

مەدەنيەتتانۋشى, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ

كانديداتى