Qazaq etnosynyń dástúrli mádenietiniń bir bóligi bolatyn jaýyngerlik qarý-jaraǵynyń damý tarihy ejelgi Saq dáýirinen bastaý alyp, birneshe ǵasyrlardyqamtidy.
Qarý – atadan balaǵa mura bolyp qalyp otyrǵan. Qazaq sarbazynyń soǵys qarýy negizinen bes túrge bólinedi. Bul olardyń birin-biri aýystyra almaityn tek ózindik jeke qyzmetine bailanysty. Atý úshin – sadaq, túireý úshin – naiza, kesý úshin – qylysh, shabý úshin – aibalta jáne soqqy qarýy – shoqpar. Qolbasshylar soǵys júiesin oilastyrǵanda osy qarý túrleriniń erekshelikterin eskere otyryp, ol qarýlardy meilinshe utymdy paidalanýǵa negizdegen. Sonymen qatar soǵys qarýlary áskeri laýazymdardy belgileý, ártúrli simvoldyq maǵynada da qoldanylǵan. Mysaly, qazaq handaryn aq kiizge kótergende olardyń belderine qylysh bailasa, Túrik qolbasylary dáreje retinde shoqpar ustaǵan. Al bairaq taǵylǵan naiza kóp halyqtarda áskerbasylyq belgi.
Qarý – atadan balaǵa mura bolyp qalyp otyrǵan. Er jetip, alǵash ret el qorǵaýǵa shyqqan jas batyr ákesiniń, ne atasynyń qarýyn sandyqtan alyp beline taǵynǵan. «Qońyraýly naiza qolǵa alyp, Qońyr salqyn tóske alyp, Qol tóńkerer me ekenbiz? Jalaýly naiza janǵa alyp, Jaý qashyrar ma ekenbiz?!» – dep jyrlaidy Aqtanberdi jyraý. Osylaisha otansúigishtikke, erlikke shaqyrady.
Batyrlardyń qarýlanýyn bildiretin “bes qarýyn asyndy”, “bes qarýy boiynda”, “bes qarýyn sailanǵan” degen sóz tirkesteri tilimizde, aýyz ádebietinde jii qoldanylady. Qazaqtarda “er qarýy – bes qarý” degen maqal da bar. Olai bolsa qazaq sarbazynyń bes qarýymen tanys bolaiyq.
Qazaq sadaǵy – kóshpeliler sadaǵynyń damýy barysynda qalyptasqan sońǵy úlgisi. Kúrdeli-qurama sadaqtyń bir nusqasy. Serpindi etip jasalǵan negizi – «adyrna» - aǵashtan jasalyp, ustaityn tusy súiekpen kúsheitilip, syrtynan taramyspen oralady. Kerilgen jibi – «kirisi» - maldyń sheginen nemese taramyspen órilip jasalady. Sadaqtyń oǵy aǵashtan (qaiyń, tal, tobylǵy) jonyp jasalyp, ushyna temirden, súiekten jebe ornatylady. Tómengi jaǵyna qustyń qaýyrsyny bekitiledi. Jaýyngerler óz oqtaryna menshik belgisi retinde ártúrli tańbalar salatyn bolǵan. Oqtardyń arnaiy qaby – «qoramsaq» - teriden jasalyp, beti oiý-órnektermen bederlenedi. Bai-baqýat sarbazdar óz qoramsaqtaryn kúmispen kómkerip, asyl tastarmen de bezendirgen.
Qazaq qylyshy – basy bir júzdi, syrtyna qarai qaiqylaý bolyp keletin kesý qarýy. Basynyń qaiqylaý bolýy qylyshtyń kesý kúshin kúsheitedi. Al óte qaiqy qylyshtardy qazaqtar «Narkesken» dep ataǵan. Qylyshtyń basynyń uzyndyǵy ádette 75-88 sm, júziniń eni 3-3,5 sm bolyp keledi. Saby 10-13 sm bolyp, aǵashtan, súiekten nemese múiizden jasalǵan. Syrty kúmispen kómkerilip, ulttyq naqyshtarmen órnektelgen. Qylyshty «qynap» dep atalatyn arnaýly qabyna salyp, qylyshbaý arqyly belge taǵyp júredi.
Qazaq qylyshtarynyń narkeskennen bólek aldaspan, zulpyqar, jataǵan qylysh, qaiqyqylysh, t.b. túrleri bar.
Aibalta – qazaqtyń dástúrli shabý qarýy. Saby aǵashtan jasalyp, temirden jasalǵan basy qosymsha eki temir bekitpeler arqyly ustatylǵan. Artqy jaǵynyń bekitpesi oiýmen órnektelse, aldyńǵy jaǵyna qarsylastyń qarýyn kesetin qylysh siiaqty ótkir júz nemese aranyń júzi siiaqty usaq tis salynady. Júzi jarty ai tárizdi dóńgelene kelgen. Bul ereksheligi aibaltaǵa shabýmen birge kesý arqyly jaraqat salýǵa múmkindik beredi.
Aibaltanyń basyn oiý-órnekpen áshekeileý kóneden kele jatqan dástúr. Onyń negizinde dini-ǵuryptyq yrymdar jatyr. Balta basyna qoldanylatyn órnektiń negizgi túri «álem aǵashyn» tuspaldaityn ósimdik órneginiń túrleri boldy. Basyn áshekeilep, kúmisten órnek salynǵan aibaltalardy «aq balta», «ala balta» dep ataǵan.
Shoqpar – qazaq jaýyngeriniń soǵý qarýy. Basy men sabyn birtutas qylyp, túbirli aǵashtan jasalǵan qarý «shoqpar» dep atalady. Qazaq halqy soǵys qarýyn airyqsha qasterlegen.
Jaýynger halqymyz "attyń jalynda, túieniń qomynda" júrip, "aq naizanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen" Altai men Atyraýǵa deiingi ulan-ǵaiyr dalany asqan erlikpenqorǵap qaldy. Sondaǵy bir serigi - osy bes qarýy edi. "Er qarýy - bes qarý" demekshi, besqarýymyzdy bile júrgen artyq bolmas.
Ómirbek Sansyzbai
