قازاق ەتنوسىنىڭ دەستٷرلٸ مەدەنيەتٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ بولاتىن جاۋىنگەرلٸك قارۋ-جاراعىنىڭ دامۋ تاريحى ەجەلگٸ ساق دەۋٸرٸنەن باستاۋ الىپ, بٸرنەشە عاسىرلاردىقامتيدى.
قارۋ – اتادان بالاعا مۇرا بولىپ قالىپ وتىرعان. قازاق ساربازىنىڭ سوعىس قارۋى نەگٸزٸنەن بەس تٷرگە بٶلٸنەدٸ. بۇل ولاردىڭ بٸرٸن-بٸرٸ اۋىستىرا المايتىن تەك ٶزٸندٸك جەكە قىزمەتٸنە بايلانىستى. اتۋ ٷشٸن – ساداق, تٷيرەۋ ٷشٸن – نايزا, كەسۋ ٷشٸن – قىلىش, شابۋ ٷشٸن – ايبالتا جەنە سوققى قارۋى – شوقپار. قولباسشىلار سوعىس جٷيەسٸن ويلاستىرعاندا وسى قارۋ تٷرلەرٸنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, ول قارۋلاردى مەيلٸنشە ۇتىمدى پايدالانۋعا نەگٸزدەگەن. سونىمەن قاتار سوعىس قارۋلارى ەسكەري لاۋازىمداردى بەلگٸلەۋ, ەرتٷرلٸ سيمۆولدىق ماعىنادا دا قولدانىلعان. مىسالى, قازاق حاندارىن اق كيٸزگە كٶتەرگەندە ولاردىڭ بەلدەرٸنە قىلىش بايلاسا, تٷرٸك قولباسىلارى دەرەجە رەتٸندە شوقپار ۇستاعان. ال بايراق تاعىلعان نايزا كٶپ حالىقتاردا ەسكەرباسىلىق بەلگٸ.
قارۋ – اتادان بالاعا مۇرا بولىپ قالىپ وتىرعان. ەر جەتٸپ, العاش رەت ەل قورعاۋعا شىققان جاس باتىر ەكەسٸنٸڭ, نە اتاسىنىڭ قارۋىن ساندىقتان الىپ بەلٸنە تاعىنعان. «قوڭىراۋلى نايزا قولعا الىپ, قوڭىر سالقىن تٶسكە الىپ, قول تٶڭكەرەر مە ەكەنبٸز? جالاۋلى نايزا جانعا الىپ, جاۋ قاشىرار ما ەكەنبٸز?!» – دەپ جىرلايدى اقتانبەردٸ جىراۋ. وسىلايشا وتانسٷيگٸشتٸككە, ەرلٸككە شاقىرادى.
باتىرلاردىڭ قارۋلانۋىن بٸلدٸرەتٸن “بەس قارۋىن اسىندى”, “بەس قارۋى بويىندا”, “بەس قارۋىن سايلانعان” دەگەن سٶز تٸركەستەرٸ تٸلٸمٸزدە, اۋىز ەدەبيەتٸندە جيٸ قولدانىلادى. قازاقتاردا “ەر قارۋى – بەس قارۋ” دەگەن ماقال دا بار. ولاي بولسا قازاق ساربازىنىڭ بەس قارۋىمەن تانىس بولايىق.
قازاق ساداعى – كٶشپەلٸلەر ساداعىنىڭ دامۋى بارىسىندا قالىپتاسقان سوڭعى ٷلگٸسٸ. كٷردەلٸ-قۇراما ساداقتىڭ بٸر نۇسقاسى. سەرپٸندٸ ەتٸپ جاسالعان نەگٸزٸ – «ادىرنا» - اعاشتان جاسالىپ, ۇستايتىن تۇسى سٷيەكپەن كٷشەيتٸلٸپ, سىرتىنان تارامىسپەن ورالادى. كەرٸلگەن جٸبٸ – «كٸرٸسٸ» - مالدىڭ شەگٸنەن نەمەسە تارامىسپەن ٶرٸلٸپ جاسالادى. ساداقتىڭ وعى اعاشتان (قايىڭ, تال, توبىلعى) جونىپ جاسالىپ, ۇشىنا تەمٸردەن, سٷيەكتەن جەبە ورناتىلادى. تٶمەنگٸ جاعىنا قۇستىڭ قاۋىرسىنى بەكٸتٸلەدٸ. جاۋىنگەرلەر ٶز وقتارىنا مەنشٸك بەلگٸسٸ رەتٸندە ەرتٷرلٸ تاڭبالار سالاتىن بولعان. وقتاردىڭ ارنايى قابى – «قورامساق» - تەرٸدەن جاسالىپ, بەتٸ ويۋ-ٶرنەكتەرمەن بەدەرلەنەدٸ. باي-باقۋات ساربازدار ٶز قورامساقتارىن كٷمٸسپەن كٶمكەرٸپ, اسىل تاستارمەن دە بەزەندٸرگەن.
قازاق قىلىشى – باسى بٸر جٷزدٸ, سىرتىنا قاراي قايقىلاۋ بولىپ كەلەتٸن كەسۋ قارۋى. باسىنىڭ قايقىلاۋ بولۋى قىلىشتىڭ كەسۋ كٷشٸن كٷشەيتەدٸ. ال ٶتە قايقى قىلىشتاردى قازاقتار «ناركەسكەن» دەپ اتاعان. قىلىشتىڭ باسىنىڭ ۇزىندىعى ەدەتتە 75-88 سم, جٷزٸنٸڭ ەنٸ 3-3,5 سم بولىپ كەلەدٸ. سابى 10-13 سم بولىپ, اعاشتان, سٷيەكتەن نەمەسە مٷيٸزدەن جاسالعان. سىرتى كٷمٸسپەن كٶمكەرٸلٸپ, ۇلتتىق ناقىشتارمەن ٶرنەكتەلگەن. قىلىشتى «قىناپ» دەپ اتالاتىن ارناۋلى قابىنا سالىپ, قىلىشباۋ ارقىلى بەلگە تاعىپ جٷرەدٸ.
قازاق قىلىشتارىنىڭ ناركەسكەننەن بٶلەك الداسپان, زۇلپىقار, جاتاعان قىلىش, قايقىقىلىش, ت.ب. تٷرلەرٸ بار.
ايبالتا – قازاقتىڭ دەستٷرلٸ شابۋ قارۋى. سابى اعاشتان جاسالىپ, تەمٸردەن جاسالعان باسى قوسىمشا ەكٸ تەمٸر بەكٸتپەلەر ارقىلى ۇستاتىلعان. ارتقى جاعىنىڭ بەكٸتپەسٸ ويۋمەن ٶرنەكتەلسە, الدىڭعى جاعىنا قارسىلاستىڭ قارۋىن كەسەتٸن قىلىش سيياقتى ٶتكٸر جٷز نەمەسە ارانىڭ جٷزٸ سيياقتى ۇساق تٸس سالىنادى. جٷزٸ جارتى اي تەرٸزدٸ دٶڭگەلەنە كەلگەن. بۇل ەرەكشەلٸگٸ ايبالتاعا شابۋمەن بٸرگە كەسۋ ارقىلى جاراقات سالۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ايبالتانىڭ باسىن ويۋ-ٶرنەكپەن ەشەكەيلەۋ كٶنەدەن كەلە جاتقان دەستٷر. ونىڭ نەگٸزٸندە دٸني-عۇرىپتىق ىرىمدار جاتىر. بالتا باسىنا قولدانىلاتىن ٶرنەكتٸڭ نەگٸزگٸ تٷرٸ «ەلەم اعاشىن» تۇسپالدايتىن ٶسٸمدٸك ٶرنەگٸنٸڭ تٷرلەرٸ بولدى. باسىن ەشەكەيلەپ, كٷمٸستەن ٶرنەك سالىنعان ايبالتالاردى «اق بالتا», «الا بالتا» دەپ اتاعان.
شوقپار – قازاق جاۋىنگەرٸنٸڭ سوعۋ قارۋى. باسى مەن سابىن بٸرتۇتاس قىلىپ, تٷبٸرلٸ اعاشتان جاسالعان قارۋ «شوقپار» دەپ اتالادى. قازاق حالقى سوعىس قارۋىن ايرىقشا قاستەرلەگەن.
جاۋىنگەر حالقىمىز "اتتىڭ جالىندا, تٷيەنٸڭ قومىندا" جٷرٸپ, "اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بٸلەكتٸڭ كٷشٸمەن" التاي مەن اتىراۋعا دەيٸنگٸ ۇلان-عايىر دالانى اسقان ەرلٸكپەنقورعاپ قالدى. سونداعى بٸر سەرٸگٸ - وسى بەس قارۋى ەدٸ. "ەر قارۋى - بەس قارۋ" دەمەكشٸ, بەسقارۋىمىزدى بٸلە جٷرگەن ارتىق بولماس.
ٶمٸربەك سانسىزباي
