Foto: creativecommons.org
Mýzyka – adam janynyń ainasy. Al rok sol ainada erkindik pen rýhtyń jarqyly. Bul tek dybys pen yrǵaq emes, bul – adamnyń ishki álemindegi táýelsizdikke umtylys, sana men sezimniń jańǵyrýy. HH ǵasyrda Djon Lennon bastaǵan bul baǵyt búginde qazaq sahnasynda da óz únimen, óz bolmysymen ómir súrip keledi. Osy oraida Ult.kz tilshisi álem elderinde qarqyndy damyp, Qazaqstanǵa da jetken rok baǵytynyń ókilderin terip kórdi.
Rok janrynyń týýy men álemdi baýraýy
1940 jyldyń 9 qazanynda dúniege kelgen Djon Lennon rok áleminiń máńgilik simvolyna ainalǵan esim. Ol The Beatles tobynyń negizin qalaýshy ǵana emes, bútin bir urpaqtyń oilaý júiesin, ónerge kózqarasyn ózgertken tulǵa edi. «Yesterday», «Hey Jude», «Imagine» siiaqty ánder álem tyńdarmanynyń júregine úńilip, beibit ómir men adamgershilikke shaqyrǵan rýhani únge ainaldy. Ásirese «Imagine» týyndysy soǵystan sharshaǵan adamzatqa beibit álem týraly arman syilaǵan án. Ár jolynda adamzatqa degen senim, izgilik, úmit bar. 1980 jyly Lennon nebári qyryq jasynda qastandyq qurbany bolǵanymen, onyń daýysy óshken joq. Ol búginde de erkindikke sengen ulttardyń, ádildik izdegen jandardyń rýhani serigine ainalyp otyr.
1950-jyldary Amerikada dúniege kelgen rok-n-roll – ritm-n-bliýz ben kantridiń túiisken tusynan paida bolǵan jańa mýzykalyq mádeniet. Elvis Presli, Chak Berri, Littl Richard syndy tulǵalar bul baǵytty ult pen til shekarasynan asyryp, búkil álemge jastyqtyń, erkin oidyń, qoǵamǵa qarsylyqtyń simvoly retinde usyndy. Kóp uzamai bul tolqyn Atlant muhityn asyp, Ulybritaniiada The Beatles pen The Rolling Stones siiaqty toptardyń shyǵarmashylyǵynda jańa qarqynmen jalǵasyn tapty. Osylaisha rok búkil adamzat mádenietiniń ajyramas bóligine ainaldy.
Qazaq rogynyń tamyry men tynysy
Qazaqstandaǵy rok mádenietiniń tarihy da – bir dáýirdiń ainasy. 1970–1980 jyldary «Dos-Muqasan» ansambli ulttyq áýendi zamanaýi yrǵaqpen toǵystyryp, qazaq sahnasyna tyń serpin ákeldi. Bul ulttyq ún men álemdik baǵyttyń úndesken alǵashqy tájiribesi edi. Keiin «Arai», «Býmerang», «A-Stýdio» syndy ujymdar qazaq rokynyń alǵashqy býynyn qalyptastyrdy. Bul toptardyń shyǵarmashylyǵynda erkin oi men qoǵamdaǵy jańa tolqynnyń daýsy estildi.
1990-jyldary táýelsizdik alǵan elimizben birge qazaq roky da jańa tynys aldy. «Adaptatsiia», «Motor-Roller», «Ýrfin Djiýs» toptary qoǵamdaǵy ózgerister men jańa idealdardy mýzykalyq tilmen jetkizdi.
1992 jyly Almatyda qurylǵan Holy Dragons toby qazaq sahnasyndaǵy heavy metal baǵytyndaǵy biregei ujym boldy. Gitarist Iýrgen Tanderson men vokalist Oleg Komarov negizin qalaǵan top jiyrmadan astam albom shyǵaryp, Reseidiń jáne Eýropanyń iri leibldarymen jumys istep keledi. Olardyń oryndaýyndaǵy mýzyka naǵyz energetika, HH ǵasyrdyń naǵyz «temir dáýirinen» jetken ún.
Óskemen qalasynda 1992 jyly qurylǵan Subkultura toby óz jolyn poeziiadan bastaǵan rokshylar ujymy. Toptyń mátinderi men áýenderi orys rogynyń metrleri Chaif, DDT, Alisa shyǵarmashylyǵymen úndes. Etno men folkty úilestirgen top búginde Qazaqstan men Resei sahnalarynda jii gastrolge shyǵyp, tyńdarmandardyń súiiktisine ainaldy.
1993 jyly Iliias Aýtov qurǵan Motor-Roller toby elimizdegi rok sahnasynyń aqsaqaly. Iliias toptyń basym bóliginiń avtory ári oryndaýshysy. Toptyń «Staryi Novyi Rok», «Rock-Line», «K!nRock» siiaqty halyqaralyq festivalderge qatysýy qazaqstandyq roktyń áleýetin kórsetedi. Al «Chaif» tobynyń solisi Vladimir Shahrinmen birge jazǵan «Ýtro v derevne» áni tyńdarman júreginen erekshe oryn aldy. Motor-Roller shyǵarmashylyǵynda The Beatles, Pink Floyd, Led Zeppelin áseri sezilgenimen, onyń sarynynda qazaqy sezim men keńistik bar.
Al 2000-jyldary «Ulytaý» etno-rok toby qazaqtyń kieli dombyra úni men roktyń qýatty yrǵaqtaryn úilestirip, ulttyq dybysty álemdik sahnaǵa alyp shyqty. Gollivýdta ótken halyqaralyq baiqaýda atalǵan toptyń Gran-pri ielenip, qazaq mádenietiniń jańa kelbetin tanytty. Bul dombyranyń úni men elektrogitaranyń ekpini toǵysqanda týǵan ulttyq maqtanysh bolatyn. Top repertýarynda Qurmanǵazy, Táttimbet, Nurǵisa Tilendievten bastap Bah pen Paganinige deiingi klassikterdiń shyǵarmalary bar.
Jańa tolqyn jáne zamanaýi ún
Búgingi rok tolqynyna Eklektika, FUGAWZ, Cardio Beat, Kýkýmber, LampY Orchestra siiaqty jas toptar da óz únin qosty. Olardyń árqaisysy ózindik ereksheligimen dara: biri granj ben brit-popty úilestirse, ekinshisi ulttyq elementterdi zamanaýi aranjirovkalarmen ushtastyrady. Olardyń biri folk pen etnikalyq saryndardy, endi biri brit-pop pen alternativti baǵytty toǵystyryp, jańa mádeni sintez qalyptastyrdy. Bul búgingi qazaq jastarynyń ishki dúniesin, qoǵamǵa kózqarasyn, ózindik filosofiiasyn bildiretin óner.
Qazaq estradasyndaǵy rok janry týraly sóz qozǵalǵanda, eń aldymen atalatyn esimderdiń biri – Ásem Kópbaeva. Ol qazaqtan shyqqan alǵashqy rokersha retinde Ginnestiń rekordtar kitabyna engen óner iesi.
Ásem Kópbaeva Sergei Gerasimov atyndaǵy Búkilreseilik memlekettik kinematografiia institýtynyń akterlik bólimin támamdaǵan. Qazir ol «Tengri» tobynda óner kórsetip keledi.
Óziniń aitýynsha, Ásem rok mýzykaǵa sanaly túrde kelmegen. Ritmi men minezi janyna jaqyn bolǵandyqtan, sol baǵyttaǵy ánderdi oryndaǵan. Keiin jurtshylyq onyń oryndaý mánerinen rok saryndaryn baiqap, «qazaqtyń roker qyzy» dep atap ketken.
Ásem bul týraly bir suhbatynda bylai degen: ol rok baǵytynda án aitýǵa arnaiy umtylmaǵan, biraq sahnaǵa shyqqanda halyq onyń energetikasyn rok stilimen bailanystyrǵan. Onyń pikirinshe, roktyń da túrli tarmaqtary bar: soft-rok, pop-rok, hard-rok. Ásem óz baǵytyn pop-rokqa jaqyn dep esepteidi.
Bala kezinde ol Viktor Tsoidyń shyǵarmashylyǵyn súiip tyńdaǵan, al boijetken shaǵynda Zemfiranyń ánderinen rýhani áser alǵan. Sol áser onyń mýzykalyq talǵamyn qalyptastyrǵandai. Mýzykaǵa degen súiispenshiligimen qatar, Ásem akterlikke de den qoiǵan. Ol Máskeýde akterlik bilim alǵanymen, bala kezden ánshi bolýdy da armandaǵanyn aitady. Ónerge degen alǵashqy qadamdaryn ol Almatydaǵy Júsipbek Elebekov atyndaǵy respýblikalyq estrada jáne tsirk kolledjinde jasaǵan. Kolledjde Ásemge marqum Zeinep Qoishybaeva ustazdyq etti. Sondai-aq Qairat Baibosynov, Nurǵali Núsipjanov, Laki Kesoglý jáne Roza Rymbaeva syndy qazaq óneriniń maitalmandarynan tálim alǵan. Osy oqý ornyn támamdaǵan soń, ol Máskeýge jol tartyp, kinematografiia institýtyna túsedi.
Osylaisha, Ásem Kópbaeva óner men mýzykany, akterlik pen sahnany qatar alyp júrgen erekshe tulǵa retinde qazaq mýzyka tarihynda óz ornyn qalyptastyrdy. Ol úshin rok — tek baǵyt emes, erkindik pen ishki álemniń kórinisi.
Qazaq rokynyń óz ereksheligi bar. Atap aitqanda, ulttyq tamyr dombyra men qobyz úni elektrogitaramen úndesedi, qazaq, orys, aǵylshyn tilderi qatar qoldanylady, taqyryptyq baǵytynda erkindik, ulttyq sana, rýhani izdenis, áleýmettik ádilet, filosofiialyq ózeginde dala keńdigi men adamnyń ishki erkindigi arasyndaǵy úndestik bar.
Búgingi qazaq roky jai ǵana mýzykalyq aǵym emes, ol rýhani izdenistiń, azamattyq ustanymnyń, erkin oidyń kórinisi. Djon Lennon armandaǵandai, beibit te azat álem týraly arman qazaq dalasynda da jalǵasyp tur. Óitkeni rok qarsy shyǵý emes, óz bolmysyńdy tabý joly. Rok – adam rýhynyń aiǵaiy, erkindiktiń áýeni, ulttyq sananyń jańǵyryǵy.
Aqbota Musabekqyzy
