Qazaq nege paraqor?..

«Alaǵan qolym beregen». Qazaq taýyp aitqan deimiz-aý! Biraq, sol «alý» men «berýge» qumartqan halyqtyń bolashaǵy ne bolmaq? Qudai qoldap, kishkentaily bolasyz delik. Perzenthananyń esigin asha sala dárigerlerge kók qaǵazdyń qulaǵyn kórsetýge tiissiz. Balańyz balabaqshaǵa barsa da, mektepte oqysa da, ýniversitetke tússe de, qala berdi jumysqa ornalassa da, qyzmetinen joǵarylasa da para berý – paryzyńyz. Ol paryzdy qaza qylýǵa dármenińiz joq. Kóshede ala taiaq ustaǵan jolsaqshysynyń ózi aqshanyń kóleńkesin kórse boldy, zańyńyzdy dáp bir óziniń jeti atasy jazǵandai attap óte barady. Berýshi, qaltasynyń túbin qaǵýshy – halyq. Al, alýshy kim? Memlekettik qyzmetker! Demek, bizdiń «alaǵan qolymyz beregen» emes, «beregen qolym beregen»… bolyp barady.

Para hám ashyq saýda…
Qazirgi qazaq qoǵamyna qarasańyz dáp bir bazarda júrgendei sezinesiz. Shynyn aitý kerek, táýelsizdik alǵanǵa deiin «para» degen asa  bir  jantúrshiktiretin jaman sóz emes-tuǵyn. Jalpy túrki halyqtaryna ortaq bul sózge «aqsha» uǵymy sinonim bola alady.  Biraq, zaman ózgerdi. Zaman ózgergen soń uǵym da basqa sipatqa ie boldy. Kezinde qazaq bolys bolyp, shen alý úshin para berýshi edi… Endi, ómir súrý úshin para usynatyn indetke shaldyqty. Durysy memlekettik organdardan ózine qajetti aqparatty alý, ózine tiisti qyzmetti paidalaný úshin qarjy shyǵyndaýǵa mindetti. Bálki, jabaiy kapi­talizmdi kinálarmyz. Sol jabaiy kapitalizm bizdiń memlekettik organdardy bazarǵa ainaldyryp jiberdi. Memleket ár balany tegin oqytýǵa mindetti. Sóite tura ustazdar qaýymy para dámetedi. Memleket bárimizge tegin meditsinalyq járdem kórsetýge tiisti. Sóite tura Gipokrattyń shákirtteri qalta qalyńdatýdyń joldaryn taýyp alǵan. Tipti, qazir kez-kelgen memqyzmetker ár qoi­ǵan qolyn, memlekettik satyp alýlardy, shyqqan sheshimderin satýdan arlanbaidy. Osyndaida «paraqorlyq degenimiz dástúrge ainalyp bara jatqan joq pa?» degen suraq kókeige kelip tireledi.

Paramen ustalsań, paramen  quty­lasyń…
Saiasat degen «aǵash atty» erttep min­genderdiń, iaǵni, memlekettik qyz­met­kerlerdiń qoly men ary qaitken kúnde taza bolmaq? Qaitken kúnde memlekettik qyzmetker elimizdiń ainasyna ainalady. Dál búgingi «bettúzer» ainamyzǵa qarasańyz, janyńyz túrshigedi. Máselen, ótken jyly qarjy politsiiasy (sol kezdegi) organdary ainaldyrǵan jarty jyldyń ishinde 1800-den astam sybailas jemqorlyq qylmysyn anyqtapty. Atalmysh qylmys ótken jyldarmen salystyrǵanda 2,2 paiyzǵa artypty-mys. Solardyń ishindegi 1650 laýazymdy tulǵa qylmystyq jaýapkershilikke tartylypty. Bul resmi derek. Al, beiresmi derekter ne deidi?.. Ony ekshep jatqan eshkim joq. Biraq, kóp aityla bermeitin «bir anyq» bar. Para alýdyń «akýlalary» ózge teńizge esh bógetsiz ótip ketedi de, mai tabaǵa shabaqtar shyjǵyrylady. Tipti, shortandar paramen ustalyp, paramen qutylatyny jaily da jii estimiz. Mundai faktiler kóbeigen saiyn quzyrly organdardyń tizginin ustaǵan shendiler men shekpendilerdiń ar-uiatyn oiatyp, mádenietin qalyptastyrýdy jedel qolǵa alý kerektigi baiqalady.

Qazanǵa qaqpaq kerek…
«Qazannan qaqpaq ketse, itten uiat ketedi». Shendilerdi itke balaýdan aýlaqpyz. Dese de, olar memleket qazanynyń qaqpaǵyn ustap otyr­ǵan­dyqtan, halyq aldyndaǵy bar jaýap­kershilikti sezinýi kerek. Bizde osy jaýapkershilik máselesi kemshin túsip otyr. Halyqtyń óz memleketine, óz mem­lekettik qyzmetkerine degen senimine selkeý túsirmeý úshin shendilerdi tek qylmystyq jaýapkershilikke tartý az. Shynyn aitý kerek, osyǵan deiin paramen ustalǵan qanshama sheneýnik isti boldy. Dese de, qylmystyq jaýapkershilik shendilerge túpkilikti sabaq bola almady. Olar, kerisinshe, «eki qarap bir shoqityn» qarǵanyń saqtyǵyn jasaýdy úirenip aldy. Sondyqtan da, nasihat jumystaryn jandandyrý máse­lesin qolǵa alǵanymyz jón. Iaǵni, sy­bailas jemqorlyqtyń barar jeri temir tor ekenin túsindirý arqyly tezge sal­ǵa­nymyz durys. 

Asharshylyq kórgen halyq  paraqor bolady
Qazaq   márt  halyq. Úiine   kelgen qonaq­tan buiymtai suraidy. Astyna at mingizedi. Shapan jabady. Bireýmen quda bolsa, kiit kigizedi. Qalyńmal alady. Osy «alys» pen «beristiń» astarynda paraqorlyq jatqan joq pa? Árine, salt-dástúrdi mansuqtaýdan aýlaqpyz. Tek, biz syi men siiapattyń arasyn paraqorlyqtan ajyratqanymyz jón sekildi. Mysaly, memlekettik qyz­metkerdiń «syiaqy» suraýy búgin ǵana týyndaǵan másele emes. Qazaqy pa­ranyń túp-tamyry sonaý patshalyq úkimettiń tusynan bastalady. Mysaly, babalarymyzdyń aýylnai nemese aǵa sultan bolýy úshin otar-otar qoi aidap, sailaý saiyn shyǵyndalǵany jaily derekter jeterlik. Biraq, ol kezde eshkim de «bieni búgimen, túieni túgimen» jutqan joq. Bir qyzyǵy qazirgi qazaq qoǵamyndaǵy paraqorlyqtyń dendeýin keibir psihologtar asharshylyqpen bailanystyrǵysy keledi. Asharshylyq pen joqshylyqty kóp kórgen eldiń azamatynyń kózi eshqashan da bailyqqa toimaidy-mys.    

Túiin
Ataqty frantsýz filosofy Sharl Lýi Monteske: «Kóptegen ǵasyrlar tá­jiribesi kórsetkendei, qolynda biligi bar adam, qylmys jasaýǵa beiim turady jáne de tiisti shekke jetpeiinshe, sol baǵytta áreket jasai beredi» degen eken. Árine, budan qutylar bir ǵana jol bar. Eger de demokratiialyq qundylyqtar orny­ǵyp, bar bilik halyqtyń qolyna kóshse, jemqorlyq ta ózdiginen joiylady. Biz osy jolǵa túsýge tiispiz. 

Jastar  nege  sheneýnik bolǵysy  keledi?
Elimizde júrgizilgen áleýmettik zert­­teýler qazaq jastarynyń 63 paiyzy sheneýnik, ákim, depýtat bolǵysy kele­tinin dáleldegen. Óitkeni, bizdiń jastar baiýdyń tóte joly – memlekettik qyzmet dep biledi. Jetkinshekterdiń sanasynda qalyptasqan osy psihologiia, osy tendentsiia bizdi qaida aparady?  

Qazir eshkim ǵaryshker bolǵysy kel­meidi. Óitkeni, ǵarysh ailaǵyn igerý qazaq úshin – mifologiia. Ańyzben arbalyp, ertegige elitý naryqtyq qoǵamda múmkin emes. Sodan bolar, jas­ta­rymyzdyń deni bolashaqtyń úmit jibin memlekettik qyzmettiń moinyna bailaǵysy keledi. Bul arman ekiniń biriniń basyna qona salmasy taǵy belgili. Sondyqtan da, kún sanap jumyssyz jastardyń sany artyp keledi. Resmi derekterge súiensek, birinshiden, elimizdegi 3 mln halyq ózin-ózi jumyspen qamtyp otyr eken. Sol 3 mln-nyń 700 myńy – jastar. Iaǵni, 700 myń jasymyz taksi aidap, árbir jerde jaldanyp, túrli beiresmi jumys jasap júr degen sóz. Ekinshiden, munyń syrtynda 30 myń jumyssyz ul-qyzymyz bar. Úshinshiden, elimizde jyl saiyn 60-70 myńdai túlek JOO-lardy bitirip shyǵady. Munyń bári derlik qyzmet tizginin ustap ketip jatyr dep aita almaimyz. Búgingidei daǵdarys alqymnan alǵan kezde ózin-ózi jumyspen qamtyp otyrǵandardyń erteńi bulyńǵyr ekeni taǵy ras.

Jastardyń sheneýnik bolýǵa talpynýyna birneshe sebep bar. Birinshiden, olar áleýmettik jaǵdaidy jaqsartýdy oilaidy, ekinshiden, týystarǵa járdem etkisi keledi, úshinshiden, materialdyq qundylyqqa ońai jetýdi kózdeidi, tórtinshiden, jurt aldynda bedeldi bolýdy armandaidy… Ári­ne, ótpeli kezeńge tán bul qubylysty joiý úshin eń aldymen «memlekettik qyzmet – karera jasaityn mekeme» degen túsinikten arylýymyz qajet. Óitkeni, qazir kez kelgen azamattyń kareralyq turǵyda ósýi, iaǵni, áleýmettik satyǵa kóte­rilýi tek qana sheneýniktiktiń aiasynda qalyp­­tasyp otyr. Tipti, sheneýnikterimiz eldegi kásipkerlerden aýqatty. Demek, bul jaǵdai jastarǵa baiýdyń, materialdyq qundylyqty arttyrýdyń joly bolyp kórinedi. Osyndai kezeńde biz olardy metallýrg, mashina jasaýdyń sheberi nemese t.b bol dep úgittei alamyz ba? Qazir elimizdegi kez kelgen óndiristik saladaǵy turaqtylyq deńgeii tómen. Jastarymyz ár óndiristik sala bireýdiń jekemenshigi ekenin biledi. Demek, bul jerde jastardy kinálaýǵa bolmaidy. Sebebi jas mamandar qazir bir óndiristik salaǵa barsa, ol jerdiń iesi, iaǵni, basshysy bola almasyn, ómir boiy qatardaǵy maman bolyp qalatynyn jaqsy túsinedi. Bizdiń eldegi kóptegen salalarda áleýmettik qaýipsizdik máselesi jolǵa qoiylmaǵan. Búginde memleketimizdegi árbir tórt jas maman ǵana jumys ornyna ornalasa alady eken. Bizde mundai problemalar kóp.

Aitýǵa ońai, árine. Sol sebepti de bul túsinikti ózgertý úshin memqyzmetkerlerdiń jemqorlyǵyna túpkilikti balta shabý joldaryn qarastyrýymyz qajet. Jastardyń sheneýniktikke umtylýynyń bir qyryn – paraqorlyqqa qumartý dep túsingen jón. «Diplom degen kók qaǵaz, jumysqa qarym-qabilet kerek» degen pikir nyq ornalasqany kerek. Sonymen qatar, ár ýniversitet óziniń túlekteriniń 70 paiyzyn jumyspen qamti almasa, ol oqý oryndaryn jabý máselesi qaralýy kerek. Bul jaittardy jasai almasaq, dini ekstremizmniń artýy, otbasylyq ajyrasýlardyń kóbeiýi, jetimder sanynyń artýy toqtamaq emes. Naqty derekterge súiensek, búginde eli­mizdiń qurylys salasyna 10 myńǵa tarta, aýyl sharýashylyǵynda 10 myńǵa jýyq, mashina jáne jabdyqtaý tehnologiiasynda – 8 myń, qyzmet kórsetý salasynda 7 myń maman jetispeidi eken. Qur qiialǵa erik bergen jas jetkinshekti bilikti kadr bolýǵa úgittep, betin osy salalarǵa bursaq, bir serpin baiqalar ma edi?.

Túiin
Arman alǵa jeteleidi. Jastardyń armanyna shek qoiý múmkin emes. Dese de, ómir aǵysyna tek arman jetegimen emes, shynaiy kózqaraspen qaraityn kez jetken sekildi.

Elshiler nege memtildi  qajet etpeidi?
«Eldestirmek elshiden». Qudaiǵa shú­­kir, qazir Táýelsiz qazaq eliniń álem al­dyn­daǵy abyroiyn asqaqtatyp, geo­saiasattaǵy kóshimizdi órge súirep júr­gen diplomattarymyz az emes. Resmi derekke súiensek, búginde álemniń 45 elinde Qazaqstannyń elshiligi tý tigip, shet memlekettermen saiasi qarym-qatynas jasap jatyr. Biraq, biz osyǵan deiin ǵalamǵa Táýelsizdigimizdi moiyndatatyn – qazaqtyń úni, qazaqtyń tili ekenin, Alash eliniń atynan sóileitin ár elshi memlekettik tildi tolyq qoldanýy qajettigine mán bermei keldik. Endi, osy olqylyqtyń ornyn qalai toltyrýǵa bolady? Oi eleginen ótkizip kórelikshi.

Tarihtan  taǵylym
«Biz qazaq degen mal baqqan elmiz, biraq eshkimge soqtyqpai jai jatqan el­miz. Elimizden qut-bereke qashpasyn dep, jerimizdiń shetin jaý baspasyn dep, naizaǵa úki taqqan elmiz»… Bile, bilgen adamǵa bul – bi Qazybektiń emes, jońǵarǵa elshilikke barǵan elshi Qazybektiń ataly sózi. Shynyn aitý kerek, ótken tarihta osylai osyp-osyp sóileitin elshilerimiz bolǵany ras. Bul úrdis qazaqtyń resmi «tuńǵysh elshisi» atanǵan Názir Tórequlovqa deiin jalǵasyn taýyp, ulttyq tanymymyzdaǵy osy igi bas­tamany onan keiingi kezeńderde Qytaida elshi qyzmetin atqarǵan Murat Áýezov pen birneshe elde diplomatiialyq qyzmetter atqarǵan Bolathan Taijandar jalǵai bildi. Táýelsizdik alǵan jyldary eń alǵash bolyp, búkil elshiliktiń is-qaǵazdaryn memlekettik tilge kóshirýge tyrysqan Bolathan Tai­jannyń eren eńbegi – sonyń aiǵaǵy. Bolat­han Taijan aǵamyz osy qadamy arqyly óziniń kásibi elshi ekenin barlyq qyrynan kórsetti.

Memlekettik tilde sóileý ár elshiniń paryzy bolýy kerek
Ótken tarih osymen tamam. Búgingi kúnge oralaiyq. Qarapaiym sózben aitqanda, elshi degenimiz – bir memlekettiń ekinshi bir memleketke arnaiy jibergen ókiletti – diplomatiialyq ókili. Iaǵni ol barǵan elinde sol memlekettiń atynan sóileýge, sol memlekettegi Qazaqstan azamattarynyń quqyǵyn qorǵaýǵa, eki el arasyndaǵy túitkildi máselelerdi sheshýge quqyly. Munymen qosa, elshiniń árqaisysy ózi elshi bolyp otyrǵan elmen mádeni, saiasi hám ekonomikalyq bailanysty kúsheitýge tiis. Eger de sol elshińiz óz eliniń rámizderin, óz eli­niń ulttyq mádenietin, ulttyq tilin qurmettei almasa, memlekettik tilin bilmese,  ol memlekettegi missiiasyn qalai oryn­damaq? Sondyqtan da, Qazaqstan tarapynan elshilikke taǵaiyndalǵan kez kelgen diplomat barǵan elinde múm­kindiginshe qazaq tilinde sóilep, memlekettik tildiń mereiin ústem etý kerek. Bul shet memleketterge bizdiń tól mem­leketimiz, tól tilimiz, tól saiasatymyz bar ekenin kórsetedi. Iaǵni, memlekettik tildiń órisin keńeitý máselesi ár elshiniń boryshyna ainalýy tiis. Biraq, ókinishtisi, bul máselege kelgende álem elderine jibergen 45 elshilerimiz emes, alys-jaqyn ózge elden bizdiń memleketke kelgen diplomattar men keibir elshilerdiń memlekettik tilimizdi shemishkeshe shaǵyp, bizdi uialtatyn jaǵdaiǵa jetti. Al, tikelei shettegi elshi­lerimizdi basqaryp otyrǵan Syrtqy ister ministrimiz Erlan Ydyrysovtyń mem­lekettik tildi jarytpaitynyn eskersek, uiattan tipti, ólip ketýge bolar edi.

Ashy sabaq
Mysaly, bir kezderi Qazaqstandaǵy Ulybritaniianyń Tótenshe jáne óki­letti elshisi Pol Brammel myrza Qa­zaqstan Prezidentimen memlekettik tilimizde til qatysyp, saiasi sanasy oiaý halqymyzdy dúr silkintkeni esimizde. Bul – bir. Ekinshiden, ótken jyldary Prezidentimizge senim gramotasyn tapsyrǵan Mońǵoliianyń jańa elshisi Jagir Sýhee qazaq tilin ana tilindei múdirmei sóilep, tańdaiymyzdy qaq­tyrdy. Al, Finliandiianyń atynan kelgen ókilettisi Ilkka Ýnto Kalervo Raisanen qolyndaǵy paraǵyna qa­ra­ǵanmen, qazaq tilinde ájeptáýir tilin syndyrǵanyn ańdatyp qaldy. Uly­britaniianyń Pol Brammeli, Moń­ǵo­liianyń Jagir Sýheesi, Finliandiianyń Ilkka Ýnto Kalervo Raisanennen ashy sabaq alyp, solar sóilegen qazaq tilimen, bizdiń elshiler til qatsa, tonyn eshkim sheship almasy haq. Shyndyǵyn moiyndaýymyz kerek, buǵan deiin baýyrlas ózbek, qyrǵyzdan basqa eshbir elshi qazaqtyń tilin bilýge, sóileýge asyqpaǵan edi. Tek Japoniia elshisi ǵana diplomatiialyq qyzmeti barysynda arnaiy kýrstan ótip, qazaq tilin meńgergen bolatyn.

Ne istemek kerek nemese úshinshi «kózir» 

«Elshiniń qylyshy – til». Qazaqtyń osy ataly sózin eske ala otyryp, endi ne isteý kerektigine toqtalaiyq. Birinshiden, shetelge saiasi maqsatta shyqqan kez kelgen diplomat memlekettik tilde qarym-qatynas jasaýy qajet. Ekinshiden, ár Elshiliktiń resmi qaǵazdary memlekettik tilde júrgizilýi tiis. Bul memlekettik qupiialyqtyń jariia bolmaýyna kepil bola alady. Úshinshiden, memlekettik tildi bilý memlekettiń ambitsiia­syn bildiredi. Ózin qurmettegen el, ózgeniń qurmetine ie bolady. Tórtinshiden, elshiniń ana tilimizde sóileýi memlekettiń imidjin qalyptastyrýǵa septigin tigizedi.

Shynyn aitý kerek, qazir bizdiń eldiń imidjin biiktetip júrgen – Elbasymyz. Óitkeni Prezidentimiz shet memleketterge resmi is-saparlarǵa barǵan kezde Ánuranymyz shyrqalyp, qazaqtyń tili, qazaqtyń mýzykasy áýeleidi. Munan keiingi kezekte bul úndi sportshylarymyz ǵalamǵa pash etip júr. Eger de bul sapqa elshilerimiz de qosylyp, shet memlekettermen qarym-qatynas tilin qazaq tili etse, úshinshi «kózirimiz» kúshine miner edi. Óitkeni elshilerdiń óz tilinde sóileýi – ejelden qalyptasqan dástúr.

Túiin
Júsip Balasaǵun: «Elshi erdiń tórt qubylasy teń bolsyn, elde – kisi, syrtta bútin el bolsyn!» depti-mis. Sol babamyz óziniń «Qutty biliginde» elshige qoiylatyn talaptar jaily egjei-tegjeili sipattap, «elshi erekshe zerek, ózi kórikti, kóp til biletin sheshen, jaqsy ańshy, qusbegi, juldyzshy (astrolog), tús jorýshy, mýzykant siiaqty kóptegen qasietterge ie jan bolýy qajet» ekenin aitypty. Biz búgingi diplomattarymyzǵa Júsip Balasaǵun qoiǵan talaptardy mindetteýden aýlaqpyz. Tek óz Otanynyń tilin bilmeitin elshi bolmaýy qajet ekenin ǵana ańǵartqymyz keledi.

Shette oqyǵan jastarda qaiyr bar ma?
«Balamdy medresege bil dep berdim, Qyzmet qylsyn, shen alsyn dep bermedim» deidi hakim Abai. Zaman ózgerdi, biz qazir jetkinshekterimizdi medresege emes, shetel asyryp, álemniń ozyq oqý oryndarynda oqytatyn boldyq. Sana da «jańardy». Olardy osylai bilimdi shetten izdetý arqyly «qyzmet qylsyn», «shen alsyndyqqa» baýli bastadyq. Bul úrdis óz jemisin bergen de bolar. Biraq, bir máseleni umyt qaldyrdyq. Ol – jastardyń ulttyq sanasynyń beriktigi. Sol sanaǵa ulttyq qundylyqtardyń dánegin egip, olardy otanshyl rýhpen tárbielei alyp otyrmyz ba? Osy oiymyzdy talqylap kórsek…

Qater  qaidan  keledi?
Sońǵy jyldary túrli memlekettik baǵdarlama aiasynda myńdaǵan shákirt shetel asyp, «inemen qudyq qazypty». Al, munyń syrtynda ártúrli sheteldik granttarmen ózge elge qanat qaqqan jastarymyz qansha? Sanyn dóp basyp aitý qiyn. Olardyń qanshasy elge oralyp, jemisti eńbek etip júr? Taǵy da kúńgirt… Sol jas­tarymyz ózge elden nendei tyń jańalyq, nendei tyń serpilis ákelip jatyr? Naqty deregimiz bolmaǵandyqtan, «ony ýaqyt kórsetedi» dep bar jaýapkershilikten sytylyp shyǵa kelemiz. Qazir shet memleketterde oqýdyń paidasy jaily jii aitylady. Biraq, aragidik bolmasa, shetelge bala asyrǵannan keler ziiandy sóz etpeýge tyrysamyz. Máselen, birinshiden, jat jerde jat ideologiia bar. Ol ideologiianyń ózin úsh túrge bólip qarastyrýǵa bolady. Birinshi – saiasi ideologiia. Ózge elderde Qazaqstan saiasatyna yqpal etkisi keletin saiasi toptar bar bolýy zańdy qubylys. Olardyń sol ideologiiany jastarǵa sińirý arqyly memleketimizdiń saiasatyna sańylaý izdemesine kim kepil? Ekinshisi – dini fanatizm ideologiiasy. Elimizge sansyz missionerler attandyrǵan batys elderi oń-solyn áli tanyp úlgermegen hám óz aiaǵymen kelgen jastarymyzdy sátti paidalanyp ketýi bek múmkin. Úshinshisi – dúnielik ideologiia. Jasyndai jarqyldaǵan jastardy jalt-jult etken dúniemen qyzyqtyryp, qarjymen aldarqatyp, elitip áketpesine kim kepil? Qazirgi jaǵdaiǵa qarap otyrsańyz, alǵashqy saiasi ideologiianyń nátijesi kózge kórinbegenimen, qalǵan ekeýiniń zarary sezile bastady. Máselen, óz betimen musylman elderine oqýǵa attanǵan jastarymyz sol jaqtan dini bilim alyp, elimizdiń salt-sanasyn joqqa shyǵara bastady. Batysqa attanǵan qyzdarymyz adamzattyq quqyǵyn paidalanyp, jatjurttyqtyń tabaldyryǵyn kelin bolyp attap, ulda­rymyz sol elden jan jaryn taýyp, qalyp qoiýda. Al, olardyń sany qansha ekeni taǵy belgisiz. Biz máseleniń betin ǵana aityp otyrmyz. Sondyqtan da, bul máseleniń astaryna tereńirek úńilgen jón sekildi.

Jastardy shetelde oqytý kemerinen asyp bara jatqan joq pa?
Ol úshin, eń aldymen, «Jastardy she­tel­de oqytý kemerinen asyp bara jatqan joq pa?» degen suraqqa jaýap taýyp alǵan jón. Alysqa barmai-aq, irgedegi 1,5 milliard halqy bar Qytaiǵa nazar salaiyqshy. Sonshama halqy bar «Aidahar eli» shetelge bala jiberýge ailaly kózben qaraidy. Jylyna oqý maqsatynda birneshe myń adamdy ǵana shekara asyryp, 2-6 ailyq, ári ketse, bir jyldyq bilim berý kýrstaryna attandyrady. Olardyń denin memlekettik qyzmetkerler quraidy. «Adami ónimderi» kóp bola tura, biz sekildi 4-5 jylǵa bala jibermeýleriniń astarynda ne bar? Bul – bir. Ekinshiden, 120 millionnan astam halqy bar Japoniia memleket tarapynan jylyna 15-aq azamatty shetelde oqytýǵa ruqsat beredi eken. Osy eki mysaldyń ózi elimizge biraz jaitty uqtyrsa kerek-ti…  Al, biz bolsaq, memleket tarapynan jyl saiyn 3000 stýdentti 87 mamandyq boiynsha dúniejúzindegi 32 elge attandyryp jatyrmyz. Al, beiresmi ortalyqtar arqyly arman qýǵandardy qossaq, bul san taǵy da eselene túseri belgili. Bul «shetelge bala oqytpaý kerek» degen oidy bildirmese kerek. Osy jaǵdailardy eskerip, tek shetelde bala oqytýdyń sanyn emes, sapasyn arttyryp, kemerinen asyp bara jatqan máseleniń tizginin bir tartyp qoiý kerektigin ańǵartady. 

Ne istemek kerek? 
Árine, keleshektiń kókjiegin keńitý úshin jastarymyzdyń damyǵan elderdi kórýi, sol jaqtan dáris alyp, eliniń kemesin alǵa súireýi qajet-aq. Muny joqqa shyǵarýǵa bolmaidy. Máselen, osy baǵytta «Bolashaq» baǵdarlamasy jas­tardy ózi tańdaǵan ozyq oqý ornyna ornalastyrý, ony oqýyn bitirgenshe qadaǵalaý, sosyn elge qaitqan soń jumyspen qam­tý syndy jumystardy dóńgeletip jatqany ras. Desek te, bar másele osy jaittarmen shektelip qalmaýy qajet. Bul másele jalpyulttyq sipat alyp, shetelde bala oqytýdyń memlekettik súzgisin qalyptastyrýymyz kerek. Ol úshin qandai jaittardy qaperge alý kerek?

Birinshiden, ózge elderge jastarymyzdy egemen elimizge qajetti, biraq óz elimizde oqytýǵa múmkindik joq mamandyqtardy igerýge ǵana jiberý kerek. 

Ekinshiden, «mekteptiń jasy», «jo­ǵary oqý oryndarynda oqityndardyń jasy» degen sekildi shetelde oqityn balalardyń jasyn belgileý qajet. Jasy 22-den aspaǵan bozbalalar men boijetkenderdi, ulttyq tanymmen sýsyndap óspegen jetkinshekterdi shekaradan asyrýǵa bolmaidy.

Úshinshiden, tek qana mektepti úzdik bitirgen, erekshe daryndy jastardyń álemdik deńgeidegi irgeli oqý oryndarynan bilim alýyna jol ashýǵa tiispiz. 

Tórtinshiden, memlekettik qupiia salasynyń mamandaryn, áskerilerdi ózge elderge oqytpaý kerek. Bolondyq oqý júiesi boiynsha PhD doktoranttaryn shetelge tájiribe almasý úshin jiberý mindettelgen. Áskeri oqý oryndaryn mundai mindetten bosatý qajet.

Besinshiden, elimizde shetelge oqýǵa jiberiletin jastarǵa arnalyp, kemi bir jyldyq daiyndyq kýrstary ashylǵany jón. Ol jerde baratyn eldiń zańy, ómir súrý erekshelikteri túsindirilip, ol elderde ózin qalai ustaýy kerektigi úiretilýi qajet. Óitkeni, shetel azamattary bizdiń jastarymyzǵa qarap, memleketimizdi tanidy. Olardyń qulaǵyna sonymen qatar ulttyq tanym turǵysynan arnaiy dárister oqylýy, «ózge elde sultan bolǵannan, óz elinde ultan bolǵany» artyq ekeni quiylýy tiis. 

Altynshydan, sheteldegi jastardyń túrli saiasi-dini uiymdarmen bailanys jasaýyna, túrli ideologiialyq úrdisterge boi aldyrýyna shekteý qoiý kerek. 

Jetinshiden, qazaq jastary oqityn elderdegi elshilikterdiń janynan sol jastardyń basyn qosatyn mádeni ortalyqtar ashylǵany jón. Sol ortalyqqa kelgen ár qazaq balasy aptasyna kemi bir márte ulttyq qundylyqtar jaily dáris alyp otyrsa, túrli keleńsiz oqiǵalar oryn almas edi.

Túiin
«Halyq pen halyqty, adam men adamdy teńestiretin nárse – bilim». Qazaqtyń belgili jazýshysy Muhtar Áýezovtiń osy sózi árkimniń kókeiinde júretini haq. Demek, ózge eldermen terezemiz teń bolýy úshin bizdiń ár nárseni bile bergenimiz jón. Biraq ta, ulttyq qundylyqtardy, ulttyq tanymdy álip qurly kórmesek, eldi súimesek, sol bilgenimizden qaiyr bar ma? Bul suraqty da árdaiym qoǵam aldynda qoiyp turýymyz qajet sekildi. Aitar oi – bizden, ilip áketip, saralaý sizden bolsyn.

Bailar da jylaidy: Ulttyq býrjýaziia jyry
Táýelsizdik alǵaly qazaq dalasynda myńǵyrǵan mal aidaǵan bailar kóbeidi. Óndiris oshaqtarynyń tizginin ustaǵan, alypsatarlyqpen tirshilikti urshyqsha iirgen, tyrbanyp júrip tyńaiǵan, astyna mingen arǵymaǵyn tebinip júrip teńge jiǵan aýqattylar legi az emes. Biraq, sol qaltalylarymyz baiyǵan saiyn jylaýyq bolyp bara jatqan joq pa?

«Baidyń asyn baiǵus qyzǵanypty» degendei bolmaiyq. Desek te, qazir, bizde HIX ǵasyrdyń aiaǵy, XX ǵasyrdyń basyndaǵydai «sen tur, men ataiyn» deitin ult ziialylary nege joq? Bul ǵa­syrda altyn qursaqty analarymyz saiasat sahnasynyń úsh báiteregi – Álihan, Ahmet, Mirjaqyptai arystardy, Júsipbek pen Muhtardai uldardy, Álimhan Ermekovtei oǵlandardy nege dúniege ákele almai otyr? Bálkim, bizde ulttyq býrjýaziia qalyptaspai otyrǵan bolar. Máseleniń tigisin jazyp kórelikshi…

Qaltyraý
«Aǵaiynyń bai bolsa, shainaǵanyń mai bolar» deidi qazaq. Aǵaiynymyzdyń bai ekeni ras, desek te aýzymyz áli de shylqa maiǵa tie qoiǵan joq. Nege? «Qazaq qatelesti» deiin desek, bizge qarap «jylanǵa túk bitken saiyn qaltyraýyq bolady» degen babalarymyzdyń sózi kúlip turady. Munyń sońy nege aparady? Qazir «Bermeseń, bermei-aq qoi baspanańdy, Báribir tastamaimyn astanamdy» («A» árpin bas árippen jazýǵa da bolady) dep, Qasym jyryna elitken jastarymyz az emes. Olardyń bir bóligi jasy ordabuzar 30-dy orasa da, otaǵasy hám otiesi bola almai júr. Endi bir parasy alyp shaharlarda ekiden-úshten bóbekterin ertip, páter jaldap, «páterqul» kúi keshýde. Bir qaýym jetkinshekter qos-qostan diplomyn arqalap, arbakeshke ainalǵan. Ulttyń jyrtyǵyn jamaidy degen bir oǵlandarymyz bazar jaǵalap, endi bireýleri Seifýllin syndy qazaq ziialysy atyndaǵy kósheni saǵalap kún kórýde. «Kiredi itke» (kredit) kún kórgen, «kiredi itpen» úi alǵan, «kiredi itpen» úilengen myńdaǵan jastar eldiń joǵyn joqtaidy, eldiń muńyn shertedi dep aita alamyz ba? Osyndai qaltyrap júrip kiriptar kún keshken jetkinshek qazaq rýhaniiatyna, qazaq saiasatynyń kemeldenýine, qazaq ekonomikasynyń qarqyndaýyna úles qosa almaq pa? Kei kezderi «jas­tar saiasaty» degendi kontsert qoiýmen tarazylap jatamyz. Budan basqa jol qarastyryp kórelikshi… Mysaly…

Alaǵan qolym beregen
Mysaly, biz Muhtar Áýezov eń alǵash sahnalaǵan «Eńlik-Kebek» qoiylymyndaǵy Kebek obrazyn somdaǵan, alaǵan qoly beregen Aimaǵambetov Aqkenje babamyzdy jaqsy bilemiz. Ol 1917 jyldan keiin Qazaqstannyń áleýmettik isine aralasyp, ýezdik, oblystyq Qazaq komitetiniń jumysyna qarjylai járdem berip turǵan. Shyńǵystaǵy «Talap» igilik uiymynyń quryltaishysy bolyp, keiinnen ashtyqqa ushyraǵan Jetisý, Syrdariia qazaqtaryna azyq-túlik, qarajat jaǵynan kómektesken. Bul – bir. Ekinshiden, «Qazaq» gazetiniń demeýshisi bolǵan Hasen Aqaiulynyń eren eńbegi umytylmaq emes. Úshinshiden, «Alash orda» úkimetiniń bas Atymtai jomarty Ike Ádilevti eske alyńyzshy. Tórtinshiden, Alash partiiasynan qarjysyn aiamaǵan Ahmet Ishannyń jomarttyǵy jaily ańyzǵa bergisiz aqiqatty qalai umytasyz? Qazaqtyń «Djon Rokfeller», «Bill Geitsine» ainalǵan, mundai igilikti, igi isti qoldaǵan bailarymyzdyń tizimin taǵy da tize berýge bolady. Máselen, 11 myń jylqy aidaǵan Qarajan (Úkibaev) bai. Ol 1906 jyly Mirjaqyp Dýlatov túrmege qamalǵanda kepildikke 2500 rýbl tólep, bosatyp alǵan. 1918 jyly Muhtar Áýezov shyǵarǵan «Abai» jýrnalynyń shyǵynyn óz moinyna alǵan. Reseidiń bolashaq patshasy Nikolai II Omby qalasyna kelgende 1000 jylqyny syiǵa tartqan Pań Nurmuhambet te alashtyqtar dese, ishken asyn jerge qoiyp, qol ushyn sozǵan desedi. Kókshetaýlyq Aibasov, Bimurzin, Mákenov syndy bailar jaily da igilikti mysaldar keltirýge bolady. Jahansha Dosmuhamedov Syrym batyrdyń shóberesi Salyq Omarovtyń kómegimen Máskeý ýniversitetiniń zań fakýltetin bitirgen. Álihan Bókeihanov 1908 jyly segiz ai Semei abaqtysynda otyrǵanda Medeý bai (Orazbaiuly) on qulyndy bie bailatyp, kúnde abaqtyǵa bir saba qymyz ben bir qoi soiyp, Alash ziialysynyń qamyn oilapty-mys. Sonymen qatar, elde mektep ashý isinde bel sybana kúresken Esenǵul qajy bastaǵan Maman baidyń balalarynyń ultqa jasaǵan jaqsylyǵy umytylmaq emes. Qosh!

Ne istemek kerek?
Bul – ótken ǵasyrdyń áńgimesi. Keńestik kezeńde osy bailarymyzǵa «feodal», iaǵni, «qanaýshy» degen kózqaraspen qarap keldik. Al, bul mysaldar shyndyǵynda, ol kezde ulttyq býrjýaziiamyzdyń qalyptasqanyn kórsetedi. Biz ulttyq býrjýaziia kez kelgen memlekettiń tiregi, irgetasy ekenin umytyp bara jatqan siiaqtymyz. Al, qazir she? Ulttyq býrjýaziiamyz qalyp­tasyp otyr ma?

Aitys ótedi. Onyń sanaýly demeýshileri bar. Osyndai birli-jarym baiqaýlarǵa, alaman jarystarǵa qarjylai kómek kórsetetin bailardy jer-kókke syiǵyzbai, jarna­malap jatamyz. Meshit salǵandarǵa da qyzyǵa qaraimyz. Biraq, qazaq jastarynyń bolashaǵy, bilim alýy, azamat bolyp qalyptasýy baǵytynda keshendi jobalar joqtyń qasy. Sondyqtan da, jer-jerlerde salynyp jatqan meshitterdi, áleýmettik kómekterdi ulttyq býrjýaziia deńgeiinde istelgen is dep aitýǵa erte. Olai deý úshin bizdegi bailar elimizdegi talantty, talapty jastardyń áleýmettik jaǵdaiyn kóterip, olardyń memleketke qyzmet etýine septeskeni jón. Iaǵni, bizge 30-ǵa tolmai orda buzǵan Shoqan, Sultanmahmut, Sattar syndy oǵlandarymyzdyń shyraǵyn jaǵatyn ulttyq býrjýaziia kerek. Bar aitpaǵymyz – osy.

Túiin ornyna
Muhtar Áýezov Leningradta oqyp júrgende Smaǵul Sádýaqasov artynan aqsha jiberip otyrǵan. Áýezov dosyna jazǵan hatynda osy máseleni jiliktei kele, «Qily zaman» syndy birqatar shyǵarmalar jazyp tastaǵanyn aitady. Eger de, Smaǵul Muhtarǵa qol ushyn sozbaǵanda klassikalyq «Qily zaman» povesi ómirge keler me edi? Osy bir kishkentai ǵana mysal bizdi aýyr oilarǵa jeteleidi. Búginde memlekettik, ulttyq saiasatta jastarymyzdyń aryndap kórinbeýiniń sebebi, ulttyq býrjýa­ziianyń qalyptaspaǵandyǵynan emes pe eken? Oilanaiyqshy…

Ult kósemderi. 
Olar qalai týady?
«Erteńin oilamaǵannyń tirligi zaia, elin oilamaǵannyń erligi zaia…» Bul – biz­diń emes, atam qazaqtyń ǵasyrlar súzgisinen ótken qasietti sózi. Sodan bolar, el basyna kún týǵanda ár erligin zaia etpeitin, «egeýli naiza qolǵa alatyn», «eńký-eńký jer shalatyn» bir oǵlannyń týaryna bek sengen halyqpyz…

Ótken tarihtyń sartap betterin aqtarsańyz boldy, qysyltaiań ýaqytta halqyn aqylymen, batyrlyǵymen, kóre­gen­digimen qorǵaǵan, ia biraýyz sózimen ultynyń namysyn janyǵan kósemde­rimizdiń ónegeli isi kóz aldyńyzda kestelene beredi. Sol ádemi kesteniń altyn jibin iirgen ýaqyt tek bizdiń ǵana emes, kúlli álemge belgili ult kósemderiniń atqarǵan isin tarazylap jatady… Búginge deiin sol ólshem tarazysy bizge neni uqtyrdy? Aldymen osy suraqqa jaýap berip alaiyq. 

Ultyn tý etkender ǵana kósem bolady
Tarih – bezben. Ol ár kóshbasshynyń ultyna etken eńbeginiń salmaǵyn ekshep bere alady. Tarazynyń bir basyna ult kósemin, bir basyna ultyn qoiyp bezbendep, ólshep kórý qajet sekildi. Eki jaqtyń salmaǵy teń túskende ǵana tulǵanyń ataýy ulttyń brendine ainalady. Máselen, Mustafa Kemal Ata Túrik túriktiń atasyna qalai ainaldy? Atategi úndilik (keibir derekterde qytailyq) bola tura, malai ultynyń kóshin bastaǵan Mahathir bin Mohamad she? Qarýly otarlaýshy elmen beibit jolmen qarsylasýdyń teoriiasy men taktikasyn belgilegen Mahatma Gandi de tek óz ultynyń joǵyn joqtap, muńyn muńdady emes pe?.. 1618-1648 jyldardaǵy  otyz jyldyq oirannan keiin 300-dei usaq kniazdikterge bólinip ketken Germaniiany German imperiiasy etken (1870-1871 jyldardan soń) Bismark bolatyn. Ony qoiyńyzshy, Bismarktan keiingi uly german saiasatkeri atanǵan Konrad Adenaýer men «nemis ekonomikasy keremetiniń» avtory ataǵyna ie bolǵan Liýdvig Erhardtyń ár isin álem tamsanyp aityp júrgen joq pa? Mysaly, búginde damý qarqyny jóninen ekinshi dúniejúzilik soǵysta jeńimpaz bolǵan Resei men jeńilgen Germaniianyń qaisysynyń kóshi ilgeri? Árine, Liýdvig Erhardty týǵyzǵan nemis ultynyń… Saiasi tutqyn retinde 27 jyl alty ai alty kúnin abaqtyda ótkergen Nelson Mandelanyń saiasi qairatkerligi Ońtústik Afrika Respýblikasyna degen kózqarasty túpkilikti ózgertip bergen joq pa? Bul tizimdi óz biigin baǵyndyrǵan Valensa, Tetcher, Den Siaopin, Li Kýan Iu, Reigan, Rýzvelt, Ýinston Leonard Spenser-Cherchill  sekildi tulǵalarmen tolyqtyra berýge bolady. Osy atalǵan tulǵalardyń bári de óz ultyn súigeni, óz ultynyń arbasyn órge súiregeni, óz halqynyń «tabanyna kirgen shóńge mańdaiyma qadalsyn» degen túsinikpen ómir súrgeni anyq. Sol erligine súisingen el óz oǵlanynyń dárejesin asqaqtatyp, álemdik deńgeidegi biregei tulǵaǵa ainaldyryp jiberdi.

Ultshyldyq ultty qutqarady
Endi, aqyryn oiysyp, ózimizge kelsek… Óitkeni, álemdik tájiribege qarap dindardyń da (Aiatolla Hamenei, Martin Liýter ), jalańaiaq kedeidiń  de (Mahatma Gandi) eldiń bolashaq jolyn kórsetetin baǵdarshamǵa ainala alatynyn bilemiz. Olarǵa tamsana qarap, «bizde de osyndai kósemder bolǵanda ǵoi» dep armandaimyz. Asylynda, ondai tulǵalar Alash balasynda az ba edi? Keshegi Sabalaq degen atpen Tóle bidiń túiesin baqqan Abylai hannyń Alash balasyn bir týdyń astyna biriktirgeni, odan erterek HVI ǵasyrdyń 20-shy jyldarynda san rýǵa bólinip bara jatqan qazaqty saqtap qalǵan Haqnazar hannyń erligi, arǵy tarihty aqtarmai-aq, keshegi alashordashylardyń shekaramyzdy belgilep berýi, derbes avtonomiia alyp, táýelsizdikke  umtylýy – bári-bári el kósemderiniń ynta-jigeri arqyly jasalmady ma? Biraq, biz sol bir Álihan men Ahmetterdiń erligin jete túsine almai júrgen siiaqtymyz. Oǵan sebep «ultshyldyq» degen sózge titirkene qaraýymyz sekildi. 

Bir ókinish…
Ekinshi másele, bizdiń kósemder arasyn­daǵy ustanymdardyń arajigin ajyratý kerek. Máselen, qysyltaiań kezeńde elin aman saqtap qalý úshin Álihan Bókeihan, Turar Rysqulov, Mustafa Shoqai – úsheýi úsh saiasi baǵytty tańdady. Aqiqatyna kelsek, úsheýiniń de joly durys. Turardyń ideiasy – qylyshynan qan tamǵan keńestik kezeńniń ózinde qazaqty qorǵap qaldy. Álihannyń ideiasy – búgingi Táýelsizdiktiń týynyń jelbireýine septigin tigizdi. Mustafa Shoqaidyń ideiasy – bolashaqtaǵy túrkilerdiń integratsiiasyna bastama bolary haq. Ekshep kórsek, bul úsh baǵyt ta tek ultty saqtap qalýdyń, jeke el, memleket bolýdyń qamy ekenin baiqaisyz. Dese de, ishte bir ókinish bar. Ol ókinishti mynadai bir mysal arqyly túsindirip kórelik…

Ekinshi dúniejúzilik soǵystan keiin Germaniiany aiaqqa tik turǵyzǵan prezident Adenaýer men ekonomist Erhard óz arasyndaǵy ideialyq qaishylyqty ulttyq memleketti saqtap qalý jolynda joia bilgen edi. Ulttyq múdde jolynda olarǵa jas aiyrmashylyǵy da (Adenaýer óziniń ministrinen 21 jas úlken boldy), dini kózqarasy da (Adenaýer katolik, al, Erhard protestant), flegmatigi men holeriktigi de (Adenaýer flegmatik jáne az sóileitin, al, Erhard holerik jáne kópsózdi bolatyn) bóget bola almady. Ekeýi bir jaǵadan bas shyǵaryp, biri saiasatty, ekinshisi ekonomikany absoliýttendirý jolynda jumys jasai berdi. Biri, iaǵni, Adenaýer – avtoritarlyqqa, al, Erhard demokratizmge búirek bursa da, memlekettik múdde olardyń ideiasyn bir arnaǵa to­ǵystyrdy. Eger de, dál osy mysal sekildi Álihan, Mustafa, Turarlardyń basy birikkende ne bolar edi?.. Biz,  bálkim, qazir Japoniia sekildi elge ainalyp, Ortalyq Aziiada ústemdik etip turar ma edik?

Túiin
Qosh! Tarihqa súieneiik, ómirden alaiyq, áiteýir el basyna kún týǵanda ultyn saqtar bir Mahambettiń tabylary, eldiń mereiin ústem eter bir uldyń týary aksiomaǵa ainalyp ketipti. Munyń sebebin bizdiń ulttyń memlekettik sanasynyń qalyptasqanynan izdeý kerek sekildi. Sol memlekettik sana árdaiym da Álihan Bókeihannyń «Tiri bolsam, han balasynda qazaqtyń haqysy bar edi, qazaqqa qyzmet qylmai qoimaimyn» degen sózimen aishyqtalyp tursa, arman ne? Dese de, búgingindei almaǵaiyp zamanda han balasynan qazaqtyń haqysyn suraityn  kósem uldar kerek-aq… Al, olar qalai, qashan týady?

Memlekettiń aqshasy  «jalańash qyzdarǵa»  bóline me?
«Platon meniń dosym, degenmen shyn­­dyq odan da qymbat». Sol qym­bat shyn­dyqty qazaqtildi aqparat qural­darynda qyzmet etetin dostardyń kóńi­line qaramai, ashyp aitatyn ýaqyt jetti dep oilaimyn. Bárińiz bilesizder, qazaq tilindegi sanaýly aqparattyq portaldar qazir pornografiialyq hám eroti­kalyq sipattaǵy maqalalardy jii jariialaityn indetke shaldyqty. Buǵan basty sebep – oqyrman tartý. Oqyrmany kóp internet basylymǵa memleket tarapynan da qomaqty qarjy bólinedi. Sol qomaqty qarjy qazaq ultyn azdyrýǵa jumsalyp jatqanyn búginde eshkim joqqa shyǵara almaidy.

Eshbir saittyń atyn atap, túsin tústemei-aq qoialyq. Sonda da, sózimiz jalań bolmaýy úshin oqyrmannyń «jaǵasyn ustata, ustata» kirletip bitken birer maqalanyń taqyryptaryn ǵana nazarlaryńyzǵa usynyp kóreiik.
1.    Bahreinde jezókshelikke salyn­ǵan qaraǵandylyq qyz quldyqtan qut­qa­ryldy; 
2.    Qaidaǵy uiat! Ásel Baianda­rova­nyń eń «batyl» sýretteri;
3.    Ulan Qonysbaev – qazaqtan shyq­qan Ronaldý! Nebir kúshti qyzdarmen júredi ózi;
4.    Balalarǵa ne bolyp barady? Oqýshy qyz jalańash sýretimen maqtandy;
5.    Qazaq jigiti jas áielin basqa erkekpen ustap aldy!
6.    Myna qyzdarda uiat bar ma?
7.    Eń uiatsyz toi. Týǵan kúnge jalańash qyz syilaǵandy kórdińiz be?
8.    OQO-da rýlas qaryndasyn zor­lamaq bolǵan jigit bútin aýyldy dúr­liktirip otyr;
9.    Qaraǵandyda 10-shy synyp oqý­shysy nemere qaryndasyn zorlap, júkti etti;
10.     Shymkenttik keiýana toida tá­nin jalańashtap bileitin qyzdar úshin uial­dy;
11.     Almatyda orynǵa talasqan jez­óksheler klienttiń kózinshe jaǵa jyr­tysty;
12.     Resei sýretshisi tósimen Ramzan Kadyrovtyń sýretin saldy;
13.    Elbasy qatysqan jiynǵa Dilnaz Ahmadieva tósqap kimei barǵan ba?
14.     Tyr jalańash denesine kiimniń sýretin saldy; 
15.     Toiǵa jalańash kelgen eki model álemdi shýlatty.
Qosh! Bul tizimdi búgin taýysyp bite almaimyz.
Qazaq ultynyń namysyn jyrtýy tiis saittarymyz aýzynyń sýy quryp jalańash qyzdardy ańdyp otyratyny keide qazaqty ulttyq bolmystan aiyrýǵa jasalǵan arnaiy baǵdarlama sekildi kórinedi.

Birinshiden, mundai «jalańash maqa­lalar» qazaq ultyn azdyrýǵa qyzmet etetini belgili. Eldi «belden tómen» áńgimemen aldap, tobyrǵa ainaldyrýdy maqsat etken­derdiń tirligi. Ekinshiden, qazir elimiz­de pornografiialyq hám erotikalyq ónim­derdi jariialaýǵa tyiym salǵan zań bar. Keibir internet basylymdar sol Zańdy ainalyp ótip, «halyqtyń narazylyǵyn týǵyzdy, bul ne degen azǵyndyq» degen sekildi betperdemen áleýmettik jeli arqyly kúlli internet qoldanatyn qazaq jurtyn ózderiniń iirimderine batyryp barady.

Úshinshiden, bul qazaqy islamǵa da – jat qylyq. 

Qazaqstan prezidenti Nursultan Nazarbaev «Pornografiialyq basylymdar ainalymynyń jáne olardy saýdalaýdyń jolyn kesý týraly halyqaralyq konventsiiany ratifikatsiialaý týraly» zańǵa 2013 jyly qol qoiǵan bolatyn. Qazaqstannyń sol Zańy boiynsha seksýaldy-erotikalyq sipaty bar zattar men ónimderdi BAQ-ta jariialaýǵa da arnaiy tyiym salynǵan. 

1923 jyly 12 qyrkúiekte Jeneva qa­la­synda qabyldanǵan sol konventsiiany maquldaǵan memleketter pornografiialyq materialdardy satý, taratý jáne jariiaǵa shyǵarý úshin olardy tasymaldaý, ainalymǵa túsirý, jarnamalaý, óndirý, saqtaý, ázirleýdi jazalaý sharalaryn bekitken. Konventsiiada pornografiialyq sýretterdi, graviýralardy, kartinalardy, baspa ónimderin, beinelerdi, afishalardy, emblemalardy, fotografiialardy, kinematografiialyq filmderdi, basqa da zattardy satýǵa, taratýǵa, jariia­laýǵa, tasymaldaýǵa, jarnamalaýǵa, ón­dirýge, saqtaýǵa tyiym salynǵan. Bul tyiym­dardy buzǵan tulǵalardy sotqa tartý jóninde aitylǵan. Pornografiialyq zattardy tutqyndaý, tárkileý jáne joiý qarastyrylǵan. Qazir, dereý, kúshtik qury­lymdar, aqparattyq portaldarǵa reviziia jasap, pornografiialyq ónimderdi nasi­hat­taǵany úshin jaýapqa tartýy kerek. Joǵaryda aitylǵan kez-kelgen materialdan QR Zańdaryn óreskel buzǵan zańsyzdyqty taýyp alýǵa bolady.

Endi, QR BAQ týraly Zańyna nazar salyńyz!

Osy zańǵa sáikes «Pornografiialyq ónimder ruqsat etilgen orynda ǵana taralýy tiis. Al, olardyń taralý ornyn jergilikti atqarýshy biliktegiler anyqtaidy. Erotikalyq sipattaǵy ónimder arnaiy belgilengen orynnan tys jerde taralsa, onda ony taratýshy zań aldynda jaýapkershilikke tartylady. Sondai-aq, Zańǵa sáikes erotikalyq ónimder 18 jasqa tolmaǵandarǵa satylsa jáne ony jasaýǵa 18-ge tolmaǵandardyń qatysy bolǵany anyqtalǵan jaǵdaida olardy ákimshilik quqyq boiynsha jaý­apqa, al, ónim «pornografiialyq»  ónim sanatyna jatqyzylsa, QR Qylmystyq kodeksi boiynsha jaýapqa tartylýy múmkin. BAQ týraly Zańda «erotikalyq sipattaǵy ónim degenimiz – bul birtutas júieli túrde jynystyq qatynasty nasihattaityn qural» delingen. Sol sebepti, ǵalamtor jelilerinde, kóshede, jarnamalarda pornografiia túgi­li erotikalyq sipattaǵy kez-kelgen ónim­di taratýǵa zańmen tyiym salynǵan. Osyn­dai zańbuzýshylyqty jasap qana qoimai, oqyrmany kóp basylym retinde memlekettiń qarjysyna aýyz salǵan internet basylymdardyń tizginin tartqyzatyn kez keldi. Joǵarydaǵy sheneýnikter de internet portaldardyń reitingisine emes, jariialaǵan maqalalarynyń mazmunyna saraptama jasap, biýdjet qarjysyn durys maqsattaǵy aqparat quraldaryna bólýi kerek.

Áitpese, qazir memleket qarjysyn jalańash qyzdarǵa arnap bólip jatqandai áser qaldyrady. Siz qalai oilaisyz?

Reseishil jigitke jaýap
Jaqynda reseishil bir jigitpen pi­kir talas­tyryp qaldym. «Kúiregen KSRO qaita qurylar bolsa, men alǵashqylardyń biri bolyp, sol memleketke barymdy salyp qyzmet eter edim» deidi ol. «Qazaqqa jasalǵan genotsidke búgingi Resei jaýapty emes» dep taǵy da aidy aspannan shyǵardy. AQSh-ty qubyjyq retinde sýrettep, biraz mazany aldy. Reseidiń álemdi bileýdegi múmkindigin aityp, aýzynyń sýy qurydy. Men oǵan AQSh-taǵy Aifon óndiretin Apple kompaniiasynyń jyldyq biýdjetine Reseidiń jyldyq kirisiniń jet­peitinin naqty derektermen aityp berdim. Biz ózi qaltasy tesik, ekonomikalyq áleýeti óte tómen Reseimen odaqtasyp otyr­ǵanymyzdy, álemdik naryqqa shyǵarar shikizatymyz ben aýyl sharýashylyq ónim­de­rimizben beishara eldi asyraýǵa bel sheshe kirisip jatqanymyzdy aittym. Ol az bolsa, tabiǵi túrde álsirep, qoldanystan shyǵyp bara jatqan orys tiline erekshe qamqorlyq jasap, meshitterge deiin oryssha ýaǵyz aitýdy hám elimizdegi bilim ordalaryn úshtildi mektepterge ainaldyryp jatqanymyzdy kúiine áńgimeledim. Bir qyzyǵy meniń opponentime tek Apple-diń biýdjeti ǵana áser etse kerek, «bul faktini sen oidan shyǵardyń, Resei degen alyp el» dep qasarysyp baqty. Aqyry internettiń kómegine júgindik. Onda bylai dep jazylypty. «Apple kompaniiasynyń 2015 jylǵy kirisi 234 mlrd. dollardy quraǵan. Al, osy jyldaǵy Resei biýdjetiniń kirisi 197 mlrd. dollarǵa áreń jetken».

Táýelsiz el bolǵanymyzǵa 25 jyl ýaqyt ótti. Osy jiyrma bes jylda bizdiń keibir azamattarymyzdyń sanasynyń ózgermeýine Reseilik BAQ-tyń buǵaýynan bosai almaýymyz sebep bolyp otyr-aý tegi… Eger de, reseilik aqparat quraldaryn jaýyp, naqty shynaiy aqparattarǵa qol jetkizsek, bizde birde-bir reseishil azamat qalmas edi. 

AQSh-tyń bir ǵana kompaniiasynyń tabysyn taba almaityn álemniń «sotqar balasynyń» qylyǵyna kúlip qarap otyrar edik. Oryssha sóileýdi abyroi sanaityn azamattarymyz ol eldiń mesheý qalpyn biler bolsa, onyń tilinde sóileýge arlanar edi. Úkimet jinalysyn ózge tilde ótkizbegenderdi tezge salyp, mesheý elmen Odaq bolýdan úzildi-kesildi bas tartar edi. Amal ne, Resei bizdiń sheneýnikterimiz ben keibir azamattarymyzǵa áli – Uly El! 
Uly El emes, Ý-ly el ekenin qashan túsiner ekenbiz…

Ataq
Men, pamflet meni kim dep tursyz?.. Men Almaly oblysy, Talhiz aýdany, Jalpyaiaq aýyly, Qaimana qazaq kóshesindegi elýinshi úidiń «Qurmetti azamatymyn»! Bul, bul Meniń ózimniń úiim bolǵandyqtan mundai ataqty alýǵa tolyq quqym bar. Úidegi qatyn bastapqyda bul ataǵyma qarsy boldy. «Sen bul úidiń «Qurmetti azamaty» atanýyń úshin dańǵaradai úi sal, balalardy iship-jemnen taryq­tyrmaityndai qor jina, astyma esik pen tórdei kólik áper. Sosyn, ákesi-aý, men saǵan ataqty aiaiyn dep turǵam joq. Qaimana qazaq kóshesindegi elýinshi úidiń «Qurmetti azamaty» degen ataqqa Eringúl Eskermesqyzynyń «Qurmetti kúieýi», «Eringúlden týǵan balalardyń «Qurmetti ákesi» degen mansapty qosyp bereiik» dedi.

Áieldiń sózinde jan bar. Ataq alý úshin sol ataqqa laiyq qyzmet jasaý qajet qoi. Muny nege oilamaǵanmyn? Men dereý Jalpyaiaq aýylynyń ákimine bardym. Dańǵaradai keńsege syimai otyrǵan ákim meniń kelgenime qýanyp-aq qaldy. Dese de, ózińiz bilesiz? Qazirgi shendiler tegińniń artynda telejkidei tirkeme bolmasa, sózińizdi tyńdamaidy. Basqany uqpasam da, muny jaqsy bilemin. Kim tekserip jatyr deisiń. Ákimniń qolynan qysyp ustap turyp: «Qurmetti, Ákim myrza! Men  Qairat Nurtasty tiridei kórgen, MS Sailaýbekpen bir toida, bir dastarhanda (munym ótirik endi) otyryp tamaq ishken, bolashaq Qaimana qazaq kóshesindegi elýinshi úidiń «Qurmetti azamaty» Mansapqumar Myqtybekov degen inińiz bolamyn», – dedim.

– Bul ataǵyńdy dáleldeitin qaǵazyń bar ma? – dedi ákim mes qarnyn qolymen sipalap.
Men aýyz ashqansha ózi sóilep ketti.
– Meni bilesiz, Jalpyaiaq aýylynyń bildei ákimimin. Mine, ákim ekenimdi dáleldeitin qujat.
Syrtynda eltańba bederlengen, qoiý kók, óte susty qujatty qolyma ustata saldy. Oqyp shyqtym, bu kisi rasynda da osy aýyldyń ákimi eken.
– Men «Nur-Otan» partiiasynyń múshesimin, men aýdandyq máslihattyń depýtatymyn, men… men… men…

Aldymda taý bolyp, qyzyldy-kók qujat­tar, anyqtamalar, medal men ordender úiilip qaldy. Sol qujattarǵa kómi­lip qalǵan men baiqus ákimniń aldynan qaityp qashyp shyqqanymdy bilmeimin, bir esimdi jisam, Talhiz aýdany ákiminiń aldynda otyrmyn. Ol kisiniń ataq-dańqy aýyl ákiminikinen eki ese kóp kórinedi. Sol mansaptarǵa taǵy kómildim. Qashyp ketpek edim, ákim dereý aiaǵymdy bailatyp tastady. «Qairat Nurtasty tiridei kórgen, MS Sailaýbekpen bir toida, bir dastarhanda otyryp tamaq ishken, bolashaq Qaimana qazaq kóshesindegi elýinshi úidiń «Qurmetti azamaty» ekenińdi dálelde» deidi. Qudai ońdady, áiteýir! Dál osy kezde biz otyrǵan keńsege Almaly oblysynyń ákiminiń ózi kirip kelmesi bar ma? Mana ǵana dańqtyń býyna masattanyp turǵan shoń adam áp sátte shońainaǵa ainalyp ketti. Oblys qojasyna jabysyp, áýektep ólip barady. Mundai jiirkenishti bolar ma, pátshaǵar! Dáp bir jynysyn ózgertken «kógildir» jandai qojasyn ainalyp-tolǵanǵanda ataqty bolýdyń ońai sharýa emes ekenin túsingendei boldym. Nán ákim mán-jaidy surap bile salyp, kómekshisine qońyraý shaldy. On minýt ótti me, ótpedi me bir top adam, qushaq-qushaq ataqtardy keńsege kóterip kirgize bastady. At shaptyrym bólme qaǵazǵa lyqa toldy.

– Mine, meniń eńbegimniń dáleli. Seniń dáleliń qaisy?, – dedi dáý ákim yzadan býlyǵyp.
Men jylap jiberdim. Jylap jatyp: «Ákim myrza, qaǵaz jú­zinde bári keremet shyǵar. Joǵary jaq­ta­ǵy­lardyń medalderi budan da kóp. Memleketimizdikin aitsańyzshy, EKSPO-ny ótkizýimizdiń ózi qandai már­tebe? Biraq, halyq nege kedei? Nege qaiyrshy? Sizdei nán myrzalar basqarǵan el nege gúldenip ketpeidi?» degen boldym eńkildep…

Oblys ákiminiń imany bar eken. Qolyna telefonyn alyp, kómekshisin shaqyryp, mór suratty. Sol arada bir aq qaǵazǵa «Qairat Nurtasty tiridei kórgen, MS Sailaýbekpen bir toida, bir dastarhanda otyryp tamaq ishken, Qaimana qazaq kóshesindegi elýinshi úidiń «Qurmetti azamaty» – Mansapqumar Myqtybekov» dep jazyp, astyna qol qoiyp, mór basty. Sóitti de, qolyma saltanatty túrde ataǵymdy tabys etti.

Teginde men de adam bolmaimyn ǵoi. Áielimniń aitqandaryn tizbelep, mińgirlei bastap edim, eki ákim bailaýdaǵy aiaǵymdy sheship, quiryǵymnan bir tepti.

Endi, mine, ózderińiz kórip otyrsyzdar! Men Qairat Nurtasty tiridei kórgen, MS Sailaýbekpen bir toida, bir dastarhanda otyryp tamaq ishken, Qaimana qazaq kóshesindegi elýinshi úidiń «Qurmetti azamatymyn»!

Endi, dańǵaradai úi salyp, balalardyń iship-jemi úshin áýrelenip qajeti joq. Ataq qolda, bala-shaǵa týǵan ákesinen bezer deimisiz…

Qanat Ábilqaiyr

jazýshy, jýrnalist

"Aqiqat" jýrnaly