«الاعان قولىم بەرەگەن». قازاق تاۋىپ ايتقان دەيمٸز-اۋ! بٸراق, سول «الۋ» مەن «بەرۋگە» قۇمارتقان حالىقتىڭ بولاشاعى نە بولماق? قۇداي قولداپ, كٸشكەنتايلى بولاسىز دەلٸك. پەرزەنتحانانىڭ ەسٸگٸن اشا سالا دەرٸگەرلەرگە كٶك قاعازدىڭ قۇلاعىن كٶرسەتۋگە تيٸسسٸز. بالاڭىز بالاباقشاعا بارسا دا, مەكتەپتە وقىسا دا, ۋنيۆەرسيتەتكە تٷسسە دە, قالا بەردٸ جۇمىسقا ورنالاسسا دا, قىزمەتٸنەن جوعارىلاسا دا پارا بەرۋ – پارىزىڭىز. ول پارىزدى قازا قىلۋعا دەرمەنٸڭٸز جوق. كٶشەدە الا تاياق ۇستاعان جولساقشىسىنىڭ ٶزٸ اقشانىڭ كٶلەڭكەسٸن كٶرسە بولدى, زاڭىڭىزدى دەپ بٸر ٶزٸنٸڭ جەتٸ اتاسى جازعانداي اتتاپ ٶتە بارادى. بەرۋشٸ, قالتاسىنىڭ تٷبٸن قاعۋشى – حالىق. ال, الۋشى كٸم? مەملەكەتتٸك قىزمەتكەر! دەمەك, بٸزدٸڭ «الاعان قولىمىز بەرەگەن» ەمەس, «بەرەگەن قولىم بەرەگەن»… بولىپ بارادى.
پارا ھەم اشىق ساۋدا…
قازٸرگٸ قازاق قوعامىنا قاراساڭىز دەپ بٸر بازاردا جٷرگەندەي سەزٸنەسٸز. شىنىن ايتۋ كەرەك, تەۋەلسٸزدٸك العانعا دەيٸن «پارا» دەگەن اسا بٸر جانتٷرشٸكتٸرەتٸن جامان سٶز ەمەس-تۇعىن. جالپى تٷركٸ حالىقتارىنا ورتاق بۇل سٶزگە «اقشا» ۇعىمى سينونيم بولا الادى. بٸراق, زامان ٶزگەردٸ. زامان ٶزگەرگەن سوڭ ۇعىم دا باسقا سيپاتقا يە بولدى. كەزٸندە قازاق بولىس بولىپ, شەن الۋ ٷشٸن پارا بەرۋشٸ ەدٸ… ەندٸ, ٶمٸر سٷرۋ ٷشٸن پارا ۇسىناتىن ٸندەتكە شالدىقتى. دۇرىسى مەملەكەتتٸك ورگانداردان ٶزٸنە قاجەتتٸ اقپاراتتى الۋ, ٶزٸنە تيٸستٸ قىزمەتتٸ پايدالانۋ ٷشٸن قارجى شىعىنداۋعا مٸندەتتٸ. بەلكي, جابايى كاپيتاليزمدٸ كٸنەلارمىز. سول جابايى كاپيتاليزم بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك ورگانداردى بازارعا اينالدىرىپ جٸبەردٸ. مەملەكەت ەر بالانى تەگٸن وقىتۋعا مٸندەتتٸ. سٶيتە تۇرا ۇستازدار قاۋىمى پارا دەمەتەدٸ. مەملەكەت بەرٸمٸزگە تەگٸن مەديتسينالىق جەردەم كٶرسەتۋگە تيٸستٸ. سٶيتە تۇرا گيپوكراتتىڭ شەكٸرتتەرٸ قالتا قالىڭداتۋدىڭ جولدارىن تاۋىپ العان. تٸپتٸ, قازٸر كەز-كەلگەن مەمقىزمەتكەر ەر قويعان قولىن, مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋلاردى, شىققان شەشٸمدەرٸن ساتۋدان ارلانبايدى. وسىندايدا «پاراقورلىق دەگەنٸمٸز دەستٷرگە اينالىپ بارا جاتقان جوق پا?» دەگەن سۇراق كٶكەيگە كەلٸپ تٸرەلەدٸ.
پارامەن ۇستالساڭ, پارامەن قۇتىلاسىڭ…
ساياسات دەگەن «اعاش اتتى» ەرتتەپ مٸنگەندەردٸڭ, ياعني, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ قولى مەن ارى قايتكەن كٷندە تازا بولماق? قايتكەن كٷندە مەملەكەتتٸك قىزمەتكەر ەلٸمٸزدٸڭ ايناسىنا اينالادى. دەل بٷگٸنگٸ «بەتتٷزەر» اينامىزعا قاراساڭىز, جانىڭىز تٷرشٸگەدٸ. مەسەلەن, ٶتكەن جىلى قارجى پوليتسيياسى (سول كەزدەگٸ) ورگاندارى اينالدىرعان جارتى جىلدىڭ ٸشٸندە 1800-دەن استام سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىسىن انىقتاپتى. اتالمىش قىلمىس ٶتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا 2,2 پايىزعا ارتىپتى-مىس. سولاردىڭ ٸشٸندەگٸ 1650 لاۋازىمدى تۇلعا قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلىپتى. بۇل رەسمي دەرەك. ال, بەيرەسمي دەرەكتەر نە دەيدٸ?.. ونى ەكشەپ جاتقان ەشكٸم جوق. بٸراق, كٶپ ايتىلا بەرمەيتٸن «بٸر انىق» بار. پارا الۋدىڭ «اكۋلالارى» ٶزگە تەڭٸزگە ەش بٶگەتسٸز ٶتٸپ كەتەدٸ دە, ماي تاباعا شاباقتار شىجعىرىلادى. تٸپتٸ, شورتاندار پارامەن ۇستالىپ, پارامەن قۇتىلاتىنى جايلى دا جيٸ ەستيمٸز. مۇنداي فاكتٸلەر كٶبەيگەن سايىن قۇزىرلى ورگانداردىڭ تٸزگٸنٸن ۇستاعان شەندٸلەر مەن شەكپەندٸلەردٸڭ ار-ۇياتىن وياتىپ, مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋدى جەدەل قولعا الۋ كەرەكتٸگٸ بايقالادى.
قازانعا قاقپاق كەرەك…
«قازاننان قاقپاق كەتسە, يتتەن ۇيات كەتەدٸ». شەندٸلەردٸ يتكە بالاۋدان اۋلاقپىز. دەسە دە, ولار مەملەكەت قازانىنىڭ قاقپاعىن ۇستاپ وتىرعاندىقتان, حالىق الدىنداعى بار جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸنۋٸ كەرەك. بٸزدە وسى جاۋاپكەرشٸلٸك مەسەلەسٸ كەمشٸن تٷسٸپ وتىر. حالىقتىڭ ٶز مەملەكەتٸنە, ٶز مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرٸنە دەگەن سەنٸمٸنە سەلكەۋ تٷسٸرمەۋ ٷشٸن شەندٸلەردٸ تەك قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋ از. شىنىن ايتۋ كەرەك, وسىعان دەيٸن پارامەن ۇستالعان قانشاما شەنەۋنٸك ٸستٸ بولدى. دەسە دە, قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸك شەندٸلەرگە تٷپكٸلٸكتٸ ساباق بولا المادى. ولار, كەرٸسٸنشە, «ەكٸ قاراپ بٸر شوقيتىن» قارعانىڭ ساقتىعىن جاساۋدى ٷيرەنٸپ الدى. سوندىقتان دا, ناسيحات جۇمىستارىن جانداندىرۋ مەسەلەسٸن قولعا العانىمىز جٶن. ياعني, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ بارار جەرٸ تەمٸر تور ەكەنٸن تٷسٸندٸرۋ ارقىلى تەزگە سالعانىمىز دۇرىس.
اشارشىلىق كٶرگەن حالىق پاراقور بولادى
قازاق مەرت حالىق. ٷيٸنە كەلگەن قوناقتان بۇيىمتاي سۇرايدى. استىنا ات مٸنگٸزەدٸ. شاپان جابادى. بٸرەۋمەن قۇدا بولسا, كيٸت كيگٸزەدٸ. قالىڭمال الادى. وسى «الىس» پەن «بەرٸستٸڭ» استارىندا پاراقورلىق جاتقان جوق پا? ەرينە, سالت-دەستٷردٸ مانسۇقتاۋدان اۋلاقپىز. تەك, بٸز سىي مەن سيياپاتتىڭ اراسىن پاراقورلىقتان اجىراتقانىمىز جٶن سەكٸلدٸ. مىسالى, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەردٸڭ «سىياقى» سۇراۋى بٷگٸن عانا تۋىنداعان مەسەلە ەمەس. قازاقى پارانىڭ تٷپ-تامىرى سوناۋ پاتشالىق ٷكٸمەتتٸڭ تۇسىنان باستالادى. مىسالى, بابالارىمىزدىڭ اۋىلناي نەمەسە اعا سۇلتان بولۋى ٷشٸن وتار-وتار قوي ايداپ, سايلاۋ سايىن شىعىندالعانى جايلى دەرەكتەر جەتەرلٸك. بٸراق, ول كەزدە ەشكٸم دە «بيەنٸ بٷگٸمەن, تٷيەنٸ تٷگٸمەن» جۇتقان جوق. بٸر قىزىعى قازٸرگٸ قازاق قوعامىنداعى پاراقورلىقتىڭ دەندەۋٸن كەيبٸر پسيحولوگتار اشارشىلىقپەن بايلانىستىرعىسى كەلەدٸ. اشارشىلىق پەن جوقشىلىقتى كٶپ كٶرگەن ەلدٸڭ ازاماتىنىڭ كٶزٸ ەشقاشان دا بايلىققا تويمايدى-مىس.
تٷيٸن
اتاقتى فرانتسۋز فيلوسوفى شارل لۋي مونتەسكە: «كٶپتەگەن عاسىرلار تەجٸريبەسٸ كٶرسەتكەندەي, قولىندا بيلٸگٸ بار ادام, قىلمىس جاساۋعا بەيٸم تۇرادى جەنە دە تيٸستٸ شەككە جەتپەيٸنشە, سول باعىتتا ەرەكەت جاساي بەرەدٸ» دەگەن ەكەن. ەرينە, بۇدان قۇتىلار بٸر عانا جول بار. ەگەر دە دەموكراتييالىق قۇندىلىقتار ورنىعىپ, بار بيلٸك حالىقتىڭ قولىنا كٶشسە, جەمقورلىق تا ٶزدٸگٸنەن جويىلادى. بٸز وسى جولعا تٷسۋگە تيٸسپٸز.
جاستار نەگە شەنەۋنٸك بولعىسى كەلەدٸ?
ەلٸمٸزدە جٷرگٸزٸلگەن ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋلەر قازاق جاستارىنىڭ 63 پايىزى شەنەۋنٸك, ەكٸم, دەپۋتات بولعىسى كەلەتٸنٸن دەلەلدەگەن. ٶيتكەنٸ, بٸزدٸڭ جاستار بايۋدىڭ تٶتە جولى – مەملەكەتتٸك قىزمەت دەپ بٸلەدٸ. جەتكٸنشەكتەردٸڭ ساناسىندا قالىپتاسقان وسى پسيحولوگييا, وسى تەندەنتسييا بٸزدٸ قايدا اپارادى?
قازٸر ەشكٸم عارىشكەر بولعىسى كەلمەيدٸ. ٶيتكەنٸ, عارىش ايلاعىن يگەرۋ قازاق ٷشٸن – ميفولوگييا. اڭىزبەن اربالىپ, ەرتەگٸگە ەلٸتۋ نارىقتىق قوعامدا مٷمكٸن ەمەس. سودان بولار, جاستارىمىزدىڭ دەنٸ بولاشاقتىڭ ٷمٸت جٸبٸن مەملەكەتتٸك قىزمەتتٸڭ موينىنا بايلاعىسى كەلەدٸ. بۇل ارمان ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ باسىنا قونا سالماسى تاعى بەلگٸلٸ. سوندىقتان دا, كٷن ساناپ جۇمىسسىز جاستاردىڭ سانى ارتىپ كەلەدٸ. رەسمي دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, بٸرٸنشٸدەن, ەلٸمٸزدەگٸ 3 ملن حالىق ٶزٸن-ٶزٸ جۇمىسپەن قامتىپ وتىر ەكەن. سول 3 ملن-نىڭ 700 مىڭى – جاستار. ياعني, 700 مىڭ جاسىمىز تاكسي ايداپ, ەربٸر جەردە جالدانىپ, تٷرلٸ بەيرەسمي جۇمىس جاساپ جٷر دەگەن سٶز. ەكٸنشٸدەن, مۇنىڭ سىرتىندا 30 مىڭ جۇمىسسىز ۇل-قىزىمىز بار. ٷشٸنشٸدەن, ەلٸمٸزدە جىل سايىن 60-70 مىڭداي تٷلەك جوو-لاردى بٸتٸرٸپ شىعادى. مۇنىڭ بەرٸ دەرلٸك قىزمەت تٸزگٸنٸن ۇستاپ كەتٸپ جاتىر دەپ ايتا المايمىز. بٷگٸنگٸدەي داعدارىس القىمنان العان كەزدە ٶزٸن-ٶزٸ جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعانداردىڭ ەرتەڭٸ بۇلىڭعىر ەكەنٸ تاعى راس.
جاستاردىڭ شەنەۋنٸك بولۋعا تالپىنۋىنا بٸرنەشە سەبەپ بار. بٸرٸنشٸدەن, ولار ەلەۋمەتتٸك جاعدايدى جاقسارتۋدى ويلايدى, ەكٸنشٸدەن, تۋىستارعا جەردەم ەتكٸسٸ كەلەدٸ, ٷشٸنشٸدەن, ماتەريالدىق قۇندىلىققا وڭاي جەتۋدٸ كٶزدەيدٸ, تٶرتٸنشٸدەن, جۇرت الدىندا بەدەلدٸ بولۋدى ارماندايدى… ەرينە, ٶتپەلٸ كەزەڭگە تەن بۇل قۇبىلىستى جويۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن «مەملەكەتتٸك قىزمەت – كارەرا جاسايتىن مەكەمە» دەگەن تٷسٸنٸكتەن ارىلۋىمىز قاجەت. ٶيتكەنٸ, قازٸر كەز كەلگەن ازاماتتىڭ كارەرالىق تۇرعىدا ٶسۋٸ, ياعني, ەلەۋمەتتٸك ساتىعا كٶتەرٸلۋٸ تەك قانا شەنەۋنٸكتٸكتٸڭ اياسىندا قالىپتاسىپ وتىر. تٸپتٸ, شەنەۋنٸكتەرٸمٸز ەلدەگٸ كەسٸپكەرلەردەن اۋقاتتى. دەمەك, بۇل جاعداي جاستارعا بايۋدىڭ, ماتەريالدىق قۇندىلىقتى ارتتىرۋدىڭ جولى بولىپ كٶرٸنەدٸ. وسىنداي كەزەڭدە بٸز ولاردى مەتاللۋرگ, ماشينا جاساۋدىڭ شەبەرٸ نەمەسە ت.ب بول دەپ ٷگٸتتەي الامىز با? قازٸر ەلٸمٸزدەگٸ كەز كەلگەن ٶندٸرٸستٸك سالاداعى تۇراقتىلىق دەڭگەيٸ تٶمەن. جاستارىمىز ەر ٶندٸرٸستٸك سالا بٸرەۋدٸڭ جەكەمەنشٸگٸ ەكەنٸن بٸلەدٸ. دەمەك, بۇل جەردە جاستاردى كٸنەلاۋعا بولمايدى. سەبەبٸ جاس ماماندار قازٸر بٸر ٶندٸرٸستٸك سالاعا بارسا, ول جەردٸڭ يەسٸ, ياعني, باسشىسى بولا الماسىن, ٶمٸر بويى قاتارداعى مامان بولىپ قالاتىنىن جاقسى تٷسٸنەدٸ. بٸزدٸڭ ەلدەگٸ كٶپتەگەن سالالاردا ەلەۋمەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ جولعا قويىلماعان. بٷگٸندە مەملەكەتٸمٸزدەگٸ ەربٸر تٶرت جاس مامان عانا جۇمىس ورنىنا ورنالاسا الادى ەكەن. بٸزدە مۇنداي پروبلەمالار كٶپ.
ايتۋعا وڭاي, ەرينە. سول سەبەپتٸ دە بۇل تٷسٸنٸكتٸ ٶزگەرتۋ ٷشٸن مەمقىزمەتكەرلەردٸڭ جەمقورلىعىنا تٷپكٸلٸكتٸ بالتا شابۋ جولدارىن قاراستىرۋىمىز قاجەت. جاستاردىڭ شەنەۋنٸكتٸككە ۇمتىلۋىنىڭ بٸر قىرىن – پاراقورلىققا قۇمارتۋ دەپ تٷسٸنگەن جٶن. «ديپلوم دەگەن كٶك قاعاز, جۇمىسقا قارىم-قابٸلەت كەرەك» دەگەن پٸكٸر نىق ورنالاسقانى كەرەك. سونىمەن قاتار, ەر ۋنيۆەرسيتەت ٶزٸنٸڭ تٷلەكتەرٸنٸڭ 70 پايىزىن جۇمىسپەن قامتي الماسا, ول وقۋ ورىندارىن جابۋ مەسەلەسٸ قارالۋى كەرەك. بۇل جايتتاردى جاساي الماساق, دٸني ەكسترەميزمنٸڭ ارتۋى, وتباسىلىق اجىراسۋلاردىڭ كٶبەيۋٸ, جەتٸمدەر سانىنىڭ ارتۋى توقتاماق ەمەس. ناقتى دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, بٷگٸندە ەلٸمٸزدٸڭ قۇرىلىس سالاسىنا 10 مىڭعا تارتا, اۋىل شارۋاشىلىعىندا 10 مىڭعا جۋىق, ماشينا جەنە جابدىقتاۋ تەحنولوگيياسىندا – 8 مىڭ, قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسىندا 7 مىڭ مامان جەتٸسپەيدٸ ەكەن. قۇر قييالعا ەرٸك بەرگەن جاس جەتكٸنشەكتٸ بٸلٸكتٸ كادر بولۋعا ٷگٸتتەپ, بەتٸن وسى سالالارعا بۇرساق, بٸر سەرپٸن بايقالار ما ەدٸ?.
تٷيٸن
ارمان العا جەتەلەيدٸ. جاستاردىڭ ارمانىنا شەك قويۋ مٷمكٸن ەمەس. دەسە دە, ٶمٸر اعىسىنا تەك ارمان جەتەگٸمەن ەمەس, شىنايى كٶزقاراسپەن قارايتىن كەز جەتكەن سەكٸلدٸ.
ەلشٸلەر نەگە مەمتٸلدٸ قاجەت ەتپەيدٸ?
«ەلدەستٸرمەك ەلشٸدەن». قۇدايعا شٷكٸر, قازٸر تەۋەلسٸز قازاق ەلٸنٸڭ ەلەم الدىنداعى ابىرويىن اسقاقتاتىپ, گەوساياساتتاعى كٶشٸمٸزدٸ ٶرگە سٷيرەپ جٷرگەن ديپلوماتتارىمىز از ەمەس. رەسمي دەرەككە سٷيەنسەك, بٷگٸندە ەلەمنٸڭ 45 ەلٸندە قازاقستاننىڭ ەلشٸلٸگٸ تۋ تٸگٸپ, شەت مەملەكەتتەرمەن ساياسي قارىم-قاتىناس جاساپ جاتىر. بٸراق, بٸز وسىعان دەيٸن عالامعا تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ مويىنداتاتىن – قازاقتىڭ ٷنٸ, قازاقتىڭ تٸلٸ ەكەنٸن, الاش ەلٸنٸڭ اتىنان سٶيلەيتٸن ەر ەلشٸ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ تولىق قولدانۋى قاجەتتٸگٸنە مەن بەرمەي كەلدٸك. ەندٸ, وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن قالاي تولتىرۋعا بولادى? وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸپ كٶرەلٸكشٸ.
تاريحتان تاعىلىم
«بٸز قازاق دەگەن مال باققان ەلمٸز, بٸراق ەشكٸمگە سوقتىقپاي جاي جاتقان ەلمٸز. ەلٸمٸزدەن قۇت-بەرەكە قاشپاسىن دەپ, جەرٸمٸزدٸڭ شەتٸن جاۋ باسپاسىن دەپ, نايزاعا ٷكٸ تاققان ەلمٸز»… بٸلە, بٸلگەن ادامعا بۇل – بي قازىبەكتٸڭ ەمەس, جوڭعارعا ەلشٸلٸككە بارعان ەلشٸ قازىبەكتٸڭ اتالى سٶزٸ. شىنىن ايتۋ كەرەك, ٶتكەن تاريحتا وسىلاي وسىپ-وسىپ سٶيلەيتٸن ەلشٸلەرٸمٸز بولعانى راس. بۇل ٷردٸس قازاقتىڭ رەسمي «تۇڭعىش ەلشٸسٸ» اتانعان نەزٸر تٶرەقۇلوۆقا دەيٸن جالعاسىن تاۋىپ, ۇلتتىق تانىمىمىزداعى وسى يگٸ باستامانى ونان كەيٸنگٸ كەزەڭدەردە قىتايدا ەلشٸ قىزمەتٸن اتقارعان مۇرات ەۋەزوۆ پەن بٸرنەشە ەلدە ديپلوماتييالىق قىزمەتتەر اتقارعان بولاتحان تايجاندار جالعاي بٸلدٸ. تەۋەلسٸزدٸك العان جىلدارى ەڭ العاش بولىپ, بٷكٸل ەلشٸلٸكتٸڭ ٸس-قاعازدارىن مەملەكەتتٸك تٸلگە كٶشٸرۋگە تىرىسقان بولاتحان تايجاننىڭ ەرەن ەڭبەگٸ – سونىڭ ايعاعى. بولاتحان تايجان اعامىز وسى قادامى ارقىلى ٶزٸنٸڭ كەسٸبي ەلشٸ ەكەنٸن بارلىق قىرىنان كٶرسەتتٸ.
مەملەكەتتٸك تٸلدە سٶيلەۋ ەر ەلشٸنٸڭ پارىزى بولۋى كەرەك
ٶتكەن تاريح وسىمەن تامام. بٷگٸنگٸ كٷنگە ورالايىق. قاراپايىم سٶزبەن ايتقاندا, ەلشٸ دەگەنٸمٸز – بٸر مەملەكەتتٸڭ ەكٸنشٸ بٸر مەملەكەتكە ارنايى جٸبەرگەن ٶكٸلەتتٸ – ديپلوماتييالىق ٶكٸلٸ. ياعني ول بارعان ەلٸندە سول مەملەكەتتٸڭ اتىنان سٶيلەۋگە, سول مەملەكەتتەگٸ قازاقستان ازاماتتارىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا, ەكٸ ەل اراسىنداعى تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەردٸ شەشۋگە قۇقىلى. مۇنىمەن قوسا, ەلشٸنٸڭ ەرقايسىسى ٶزٸ ەلشٸ بولىپ وتىرعان ەلمەن مەدەني, ساياسي ھەم ەكونوميكالىق بايلانىستى كٷشەيتۋگە تيٸس. ەگەر دە سول ەلشٸڭٸز ٶز ەلٸنٸڭ رەمٸزدەرٸن, ٶز ەلٸنٸڭ ۇلتتىق مەدەنيەتٸن, ۇلتتىق تٸلٸن قۇرمەتتەي الماسا, مەملەكەتتٸك تٸلٸن بٸلمەسە, ول مەملەكەتتەگٸ ميسسيياسىن قالاي ورىنداماق? سوندىقتان دا, قازاقستان تاراپىنان ەلشٸلٸككە تاعايىندالعان كەز كەلگەن ديپلومات بارعان ەلٸندە مٷمكٸندٸگٸنشە قازاق تٸلٸندە سٶيلەپ, مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ مەرەيٸن ٷستەم ەتۋ كەرەك. بۇل شەت مەملەكەتتەرگە بٸزدٸڭ تٶل مەملەكەتٸمٸز, تٶل تٸلٸمٸز, تٶل ساياساتىمىز بار ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. ياعني, مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ ٶرٸسٸن كەڭەيتۋ مەسەلەسٸ ەر ەلشٸنٸڭ بورىشىنا اينالۋى تيٸس. بٸراق, ٶكٸنٸشتٸسٸ, بۇل مەسەلەگە كەلگەندە ەلەم ەلدەرٸنە جٸبەرگەن 45 ەلشٸلەرٸمٸز ەمەس, الىس-جاقىن ٶزگە ەلدەن بٸزدٸڭ مەملەكەتكە كەلگەن ديپلوماتتار مەن كەيبٸر ەلشٸلەردٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸمٸزدٸ شەمٸشكەشە شاعىپ, بٸزدٸ ۇيالتاتىن جاعدايعا جەتتٸ. ال, تٸكەلەي شەتتەگٸ ەلشٸلەرٸمٸزدٸ باسقارىپ وتىرعان سىرتقى ٸستەر مينيسترٸمٸز ەرلان ىدىرىسوۆتىڭ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ جارىتپايتىنىن ەسكەرسەك, ۇياتتان تٸپتٸ, ٶلٸپ كەتۋگە بولار ەدٸ.
اششى ساباق
مىسالى, بٸر كەزدەرٸ قازاقستانداعى ۇلىبريتانييانىڭ تٶتەنشە جەنە ٶكٸلەتتٸ ەلشٸسٸ پول براممەل مىرزا قازاقستان پرەزيدەنتٸمەن مەملەكەتتٸك تٸلٸمٸزدە تٸل قاتىسىپ, ساياسي ساناسى وياۋ حالقىمىزدى دٷر سٸلكٸنتكەنٸ ەسٸمٸزدە. بۇل – بٸر. ەكٸنشٸدەن, ٶتكەن جىلدارى پرەزيدەنتٸمٸزگە سەنٸم گراموتاسىن تاپسىرعان موڭعولييانىڭ جاڭا ەلشٸسٸ جاگير سۋحەە قازاق تٸلٸن انا تٸلٸندەي مٷدٸرمەي سٶيلەپ, تاڭدايىمىزدى قاقتىردى. ال, فينلياندييانىڭ اتىنان كەلگەن ٶكٸلەتتٸسٸ يلككا ۋنتو كالەرۆو رايسانەن قولىنداعى پاراعىنا قاراعانمەن, قازاق تٸلٸندە ەجەپتەۋٸر تٸلٸن سىندىرعانىن اڭداتىپ قالدى. ۇلىبريتانييانىڭ پول براممەلٸ, موڭعولييانىڭ جاگير سۋحەەسٸ, فينلياندييانىڭ يلككا ۋنتو كالەرۆو رايسانەننەن اششى ساباق الىپ, سولار سٶيلەگەن قازاق تٸلٸمەن, بٸزدٸڭ ەلشٸلەر تٸل قاتسا, تونىن ەشكٸم شەشٸپ الماسى حاق. شىندىعىن مويىنداۋىمىز كەرەك, بۇعان دەيٸن باۋىرلاس ٶزبەك, قىرعىزدان باسقا ەشبٸر ەلشٸ قازاقتىڭ تٸلٸن بٸلۋگە, سٶيلەۋگە اسىقپاعان ەدٸ. تەك جاپونييا ەلشٸسٸ عانا ديپلوماتييالىق قىزمەتٸ بارىسىندا ارنايى كۋرستان ٶتٸپ, قازاق تٸلٸن مەڭگەرگەن بولاتىن.
نە ٸستەمەك كەرەك نەمەسە ٷشٸنشٸ «كٶزٸر»
«ەلشٸنٸڭ قىلىشى – تٸل». قازاقتىڭ وسى اتالى سٶزٸن ەسكە الا وتىرىپ, ەندٸ نە ٸستەۋ كەرەكتٸگٸنە توقتالايىق. بٸرٸنشٸدەن, شەتەلگە ساياسي ماقساتتا شىققان كەز كەلگەن ديپلومات مەملەكەتتٸك تٸلدە قارىم-قاتىناس جاساۋى قاجەت. ەكٸنشٸدەن, ەر ەلشٸلٸكتٸڭ رەسمي قاعازدارى مەملەكەتتٸك تٸلدە جٷرگٸزٸلۋٸ تيٸس. بۇل مەملەكەتتٸك قۇپييالىقتىڭ جارييا بولماۋىنا كەپٸل بولا الادى. ٷشٸنشٸدەن, مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋ مەملەكەتتٸڭ امبيتسيياسىن بٸلدٸرەدٸ. ٶزٸن قۇرمەتتەگەن ەل, ٶزگەنٸڭ قۇرمەتٸنە يە بولادى. تٶرتٸنشٸدەن, ەلشٸنٸڭ انا تٸلٸمٸزدە سٶيلەۋٸ مەملەكەتتٸڭ يميدجٸن قالىپتاستىرۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
شىنىن ايتۋ كەرەك, قازٸر بٸزدٸڭ ەلدٸڭ يميدجٸن بيٸكتەتٸپ جٷرگەن – ەلباسىمىز. ٶيتكەنٸ پرەزيدەنتٸمٸز شەت مەملەكەتتەرگە رەسمي ٸس-ساپارلارعا بارعان كەزدە ەنۇرانىمىز شىرقالىپ, قازاقتىڭ تٸلٸ, قازاقتىڭ مۋزىكاسى ەۋەلەيدٸ. مۇنان كەيٸنگٸ كەزەكتە بۇل ٷندٸ سپورتشىلارىمىز عالامعا پاش ەتٸپ جٷر. ەگەر دە بۇل ساپقا ەلشٸلەرٸمٸز دە قوسىلىپ, شەت مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناس تٸلٸن قازاق تٸلٸ ەتسە, ٷشٸنشٸ «كٶزٸرٸمٸز» كٷشٸنە مٸنەر ەدٸ. ٶيتكەنٸ ەلشٸلەردٸڭ ٶز تٸلٸندە سٶيلەۋٸ – ەجەلدەن قالىپتاسقان دەستٷر.
تٷيٸن
جٷسٸپ بالاساعۇن: «ەلشٸ ەردٸڭ تٶرت قۇبىلاسى تەڭ بولسىن, ەلدە – كٸسٸ, سىرتتا بٷتٸن ەل بولسىن!» دەپتٸ-مٸس. سول بابامىز ٶزٸنٸڭ «قۇتتى بٸلٸگٸندە» ەلشٸگە قويىلاتىن تالاپتار جايلى ەگجەي-تەگجەيلٸ سيپاتتاپ, «ەلشٸ ەرەكشە زەرەك, ٶزٸ كٶرٸكتٸ, كٶپ تٸل بٸلەتٸن شەشەن, جاقسى اڭشى, قۇسبەگٸ, جۇلدىزشى (استرولوگ), تٷس جورۋشى, مۋزىكانت سيياقتى كٶپتەگەن قاسيەتتەرگە يە جان بولۋى قاجەت» ەكەنٸن ايتىپتى. بٸز بٷگٸنگٸ ديپلوماتتارىمىزعا جٷسٸپ بالاساعۇن قويعان تالاپتاردى مٸندەتتەۋدەن اۋلاقپىز. تەك ٶز وتانىنىڭ تٸلٸن بٸلمەيتٸن ەلشٸ بولماۋى قاجەت ەكەنٸن عانا اڭعارتقىمىز كەلەدٸ.
شەتتە وقىعان جاستاردا قايىر بار ما?
«بالامدى مەدرەسەگە بٸل دەپ بەردٸم, قىزمەت قىلسىن, شەن السىن دەپ بەرمەدٸم» دەيدٸ حاكٸم اباي. زامان ٶزگەردٸ, بٸز قازٸر جەتكٸنشەكتەرٸمٸزدٸ مەدرەسەگە ەمەس, شەتەل اسىرىپ, ەلەمنٸڭ وزىق وقۋ ورىندارىندا وقىتاتىن بولدىق. سانا دا «جاڭاردى». ولاردى وسىلاي بٸلٸمدٸ شەتتەن ٸزدەتۋ ارقىلى «قىزمەت قىلسىن», «شەن السىندىققا» باۋلي باستادىق. بۇل ٷردٸس ٶز جەمٸسٸن بەرگەن دە بولار. بٸراق, بٸر مەسەلەنٸ ۇمىت قالدىردىق. ول – جاستاردىڭ ۇلتتىق ساناسىنىڭ بەرٸكتٸگٸ. سول ساناعا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ دەنەگٸن ەگٸپ, ولاردى وتانشىل رۋحپەن تەربيەلەي الىپ وتىرمىز با? وسى ويىمىزدى تالقىلاپ كٶرسەك…
قاتەر قايدان كەلەدٸ?
سوڭعى جىلدارى تٷرلٸ مەملەكەتتٸك باعدارلاما اياسىندا مىڭداعان شەكٸرت شەتەل اسىپ, «ينەمەن قۇدىق قازىپتى». ال, مۇنىڭ سىرتىندا ەرتٷرلٸ شەتەلدٸك گرانتتارمەن ٶزگە ەلگە قانات قاققان جاستارىمىز قانشا? سانىن دٶپ باسىپ ايتۋ قيىن. ولاردىڭ قانشاسى ەلگە ورالىپ, جەمٸستٸ ەڭبەك ەتٸپ جٷر? تاعى دا كٷڭگٸرت… سول جاستارىمىز ٶزگە ەلدەن نەندەي تىڭ جاڭالىق, نەندەي تىڭ سەرپٸلٸس ەكەلٸپ جاتىر? ناقتى دەرەگٸمٸز بولماعاندىقتان, «ونى ۋاقىت كٶرسەتەدٸ» دەپ بار جاۋاپكەرشٸلٸكتەن سىتىلىپ شىعا كەلەمٸز. قازٸر شەت مەملەكەتتەردە وقۋدىڭ پايداسى جايلى جيٸ ايتىلادى. بٸراق, اراگٸدٸك بولماسا, شەتەلگە بالا اسىرعاننان كەلەر زيياندى سٶز ەتپەۋگە تىرىسامىز. مەسەلەن, بٸرٸنشٸدەن, جات جەردە جات يدەولوگييا بار. ول يدەولوگييانىڭ ٶزٸن ٷش تٷرگە بٶلٸپ قاراستىرۋعا بولادى. بٸرٸنشٸ – ساياسي يدەولوگييا. ٶزگە ەلدەردە قازاقستان ساياساتىنا ىقپال ەتكٸسٸ كەلەتٸن ساياسي توپتار بار بولۋى زاڭدى قۇبىلىس. ولاردىڭ سول يدەولوگييانى جاستارعا سٸڭٸرۋ ارقىلى مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ساياساتىنا ساڭىلاۋ ٸزدەمەسٸنە كٸم كەپٸل? ەكٸنشٸسٸ – دٸني فاناتيزم يدەولوگيياسى. ەلٸمٸزگە سانسىز ميسسيونەرلەر اتتاندىرعان باتىس ەلدەرٸ وڭ-سولىن ەلٸ تانىپ ٷلگەرمەگەن ھەم ٶز اياعىمەن كەلگەن جاستارىمىزدى سەتتٸ پايدالانىپ كەتۋٸ بەك مٷمكٸن. ٷشٸنشٸسٸ – دٷنيەلٸك يدەولوگييا. جاسىنداي جارقىلداعان جاستاردى جالت-جۇلت ەتكەن دٷنيەمەن قىزىقتىرىپ, قارجىمەن الدارقاتىپ, ەلٸتٸپ ەكەتپەسٸنە كٸم كەپٸل? قازٸرگٸ جاعدايعا قاراپ وتىرساڭىز, العاشقى ساياسي يدەولوگييانىڭ نەتيجەسٸ كٶزگە كٶرٸنبەگەنٸمەن, قالعان ەكەۋٸنٸڭ زارارى سەزٸلە باستادى. مەسەلەن, ٶز بەتٸمەن مۇسىلمان ەلدەرٸنە وقۋعا اتتانعان جاستارىمىز سول جاقتان دٸني بٸلٸم الىپ, ەلٸمٸزدٸڭ سالت-ساناسىن جوققا شىعارا باستادى. باتىسقا اتتانعان قىزدارىمىز ادامزاتتىق قۇقىعىن پايدالانىپ, جاتجۇرتتىقتىڭ تابالدىرىعىن كەلٸن بولىپ اتتاپ, ۇلدارىمىز سول ەلدەن جان جارىن تاۋىپ, قالىپ قويۋدا. ال, ولاردىڭ سانى قانشا ەكەنٸ تاعى بەلگٸسٸز. بٸز مەسەلەنٸڭ بەتٸن عانا ايتىپ وتىرمىز. سوندىقتان دا, بۇل مەسەلەنٸڭ استارىنا تەرەڭٸرەك ٷڭٸلگەن جٶن سەكٸلدٸ.
جاستاردى شەتەلدە وقىتۋ كەمەرٸنەن اسىپ بارا جاتقان جوق پا?
ول ٷشٸن, ەڭ الدىمەن, «جاستاردى شەتەلدە وقىتۋ كەمەرٸنەن اسىپ بارا جاتقان جوق پا?» دەگەن سۇراققا جاۋاپ تاۋىپ العان جٶن. الىسقا بارماي-اق, ٸرگەدەگٸ 1,5 ميلليارد حالقى بار قىتايعا نازار سالايىقشى. سونشاما حالقى بار «ايداھار ەلٸ» شەتەلگە بالا جٸبەرۋگە ايلالى كٶزبەن قارايدى. جىلىنا وقۋ ماقساتىندا بٸرنەشە مىڭ ادامدى عانا شەكارا اسىرىپ, 2-6 ايلىق, ەرٸ كەتسە, بٸر جىلدىق بٸلٸم بەرۋ كۋرستارىنا اتتاندىرادى. ولاردىڭ دەنٸن مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەر قۇرايدى. «ادامي ٶنٸمدەرٸ» كٶپ بولا تۇرا, بٸز سەكٸلدٸ 4-5 جىلعا بالا جٸبەرمەۋلەرٸنٸڭ استارىندا نە بار? بۇل – بٸر. ەكٸنشٸدەن, 120 ميلليوننان استام حالقى بار جاپونييا مەملەكەت تاراپىنان جىلىنا 15-اق ازاماتتى شەتەلدە وقىتۋعا رۇقسات بەرەدٸ ەكەن. وسى ەكٸ مىسالدىڭ ٶزٸ ەلٸمٸزگە بٸراز جايتتى ۇقتىرسا كەرەك-تٸ… ال, بٸز بولساق, مەملەكەت تاراپىنان جىل سايىن 3000 ستۋدەنتتٸ 87 ماماندىق بويىنشا دٷنيەجٷزٸندەگٸ 32 ەلگە اتتاندىرىپ جاتىرمىز. ال, بەيرەسمي ورتالىقتار ارقىلى ارمان قۋعانداردى قوسساق, بۇل سان تاعى دا ەسەلەنە تٷسەرٸ بەلگٸلٸ. بۇل «شەتەلگە بالا وقىتپاۋ كەرەك» دەگەن ويدى بٸلدٸرمەسە كەرەك. وسى جاعدايلاردى ەسكەرٸپ, تەك شەتەلدە بالا وقىتۋدىڭ سانىن ەمەس, ساپاسىن ارتتىرىپ, كەمەرٸنەن اسىپ بارا جاتقان مەسەلەنٸڭ تٸزگٸنٸن بٸر تارتىپ قويۋ كەرەكتٸگٸن اڭعارتادى.
نە ٸستەمەك كەرەك?
ەرينە, كەلەشەكتٸڭ كٶكجيەگٸن كەڭٸتۋ ٷشٸن جاستارىمىزدىڭ دامىعان ەلدەردٸ كٶرۋٸ, سول جاقتان دەرٸس الىپ, ەلٸنٸڭ كەمەسٸن العا سٷيرەۋٸ قاجەت-اق. مۇنى جوققا شىعارۋعا بولمايدى. مەسەلەن, وسى باعىتتا «بولاشاق» باعدارلاماسى جاستاردى ٶزٸ تاڭداعان وزىق وقۋ ورنىنا ورنالاستىرۋ, ونى وقۋىن بٸتٸرگەنشە قاداعالاۋ, سوسىن ەلگە قايتقان سوڭ جۇمىسپەن قامتۋ سىندى جۇمىستاردى دٶڭگەلەتٸپ جاتقانى راس. دەسەك تە, بار مەسەلە وسى جايتتارمەن شەكتەلٸپ قالماۋى قاجەت. بۇل مەسەلە جالپىۇلتتىق سيپات الىپ, شەتەلدە بالا وقىتۋدىڭ مەملەكەتتٸك سٷزگٸسٸن قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. ول ٷشٸن قانداي جايتتاردى قاپەرگە الۋ كەرەك?
بٸرٸنشٸدەن, ٶزگە ەلدەرگە جاستارىمىزدى ەگەمەن ەلٸمٸزگە قاجەتتٸ, بٸراق ٶز ەلٸمٸزدە وقىتۋعا مٷمكٸندٸك جوق ماماندىقتاردى يگەرۋگە عانا جٸبەرۋ كەرەك.
ەكٸنشٸدەن, «مەكتەپتٸڭ جاسى», «جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىنداردىڭ جاسى» دەگەن سەكٸلدٸ شەتەلدە وقيتىن بالالاردىڭ جاسىن بەلگٸلەۋ قاجەت. جاسى 22-دەن اسپاعان بوزبالالار مەن بويجەتكەندەردٸ, ۇلتتىق تانىممەن سۋسىنداپ ٶسپەگەن جەتكٸنشەكتەردٸ شەكارادان اسىرۋعا بولمايدى.
ٷشٸنشٸدەن, تەك قانا مەكتەپتٸ ٷزدٸك بٸتٸرگەن, ەرەكشە دارىندى جاستاردىڭ ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ ٸرگەلٸ وقۋ ورىندارىنان بٸلٸم الۋىنا جول اشۋعا تيٸسپٸز.
تٶرتٸنشٸدەن, مەملەكەتتٸك قۇپييا سالاسىنىڭ ماماندارىن, ەسكەريلەردٸ ٶزگە ەلدەرگە وقىتپاۋ كەرەك. بولوندىق وقۋ جٷيەسٸ بويىنشا PhD دوكتورانتتارىن شەتەلگە تەجٸريبە الماسۋ ٷشٸن جٸبەرۋ مٸندەتتەلگەن. ەسكەري وقۋ ورىندارىن مۇنداي مٸندەتتەن بوساتۋ قاجەت.
بەسٸنشٸدەن, ەلٸمٸزدە شەتەلگە وقۋعا جٸبەرٸلەتٸن جاستارعا ارنالىپ, كەمٸ بٸر جىلدىق دايىندىق كۋرستارى اشىلعانى جٶن. ول جەردە باراتىن ەلدٸڭ زاڭى, ٶمٸر سٷرۋ ەرەكشەلٸكتەرٸ تٷسٸندٸرٸلٸپ, ول ەلدەردە ٶزٸن قالاي ۇستاۋى كەرەكتٸگٸ ٷيرەتٸلۋٸ قاجەت. ٶيتكەنٸ, شەتەل ازاماتتارى بٸزدٸڭ جاستارىمىزعا قاراپ, مەملەكەتٸمٸزدٸ تانيدى. ولاردىڭ قۇلاعىنا سونىمەن قاتار ۇلتتىق تانىم تۇرعىسىنان ارنايى دەرٸستەر وقىلۋى, «ٶزگە ەلدە سۇلتان بولعاننان, ٶز ەلٸندە ۇلتان بولعانى» ارتىق ەكەنٸ قۇيىلۋى تيٸس.
التىنشىدان, شەتەلدەگٸ جاستاردىڭ تٷرلٸ ساياسي-دٸني ۇيىمدارمەن بايلانىس جاساۋىنا, تٷرلٸ يدەولوگييالىق ٷردٸستەرگە بوي الدىرۋىنا شەكتەۋ قويۋ كەرەك.
جەتٸنشٸدەن, قازاق جاستارى وقيتىن ەلدەردەگٸ ەلشٸلٸكتەردٸڭ جانىنان سول جاستاردىڭ باسىن قوساتىن مەدەني ورتالىقتار اشىلعانى جٶن. سول ورتالىققا كەلگەن ەر قازاق بالاسى اپتاسىنا كەمٸ بٸر مەرتە ۇلتتىق قۇندىلىقتار جايلى دەرٸس الىپ وتىرسا, تٷرلٸ كەلەڭسٸز وقيعالار ورىن الماس ەدٸ.
تٷيٸن
«حالىق پەن حالىقتى, ادام مەن ادامدى تەڭەستٸرەتٸن نەرسە – بٸلٸم». قازاقتىڭ بەلگٸلٸ جازۋشىسى مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ وسى سٶزٸ ەركٸمنٸڭ كٶكەيٸندە جٷرەتٸنٸ حاق. دەمەك, ٶزگە ەلدەرمەن تەرەزەمٸز تەڭ بولۋى ٷشٸن بٸزدٸڭ ەر نەرسەنٸ بٸلە بەرگەنٸمٸز جٶن. بٸراق تا, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى, ۇلتتىق تانىمدى ەلٸپ قۇرلى كٶرمەسەك, ەلدٸ سٷيمەسەك, سول بٸلگەنٸمٸزدەن قايىر بار ما? بۇل سۇراقتى دا ەردايىم قوعام الدىندا قويىپ تۇرۋىمىز قاجەت سەكٸلدٸ. ايتار وي – بٸزدەن, ٸلٸپ ەكەتٸپ, سارالاۋ سٸزدەن بولسىن.
بايلار دا جىلايدى: ۇلتتىق بۋرجۋازييا جىرى
تەۋەلسٸزدٸك العالى قازاق دالاسىندا مىڭعىرعان مال ايداعان بايلار كٶبەيدٸ. ٶندٸرٸس وشاقتارىنىڭ تٸزگٸنٸن ۇستاعان, الىپساتارلىقپەن تٸرشٸلٸكتٸ ۇرشىقشا يٸرگەن, تىربانىپ جٷرٸپ تىڭايعان, استىنا مٸنگەن ارعىماعىن تەبٸنٸپ جٷرٸپ تەڭگە جيعان اۋقاتتىلار لەگٸ از ەمەس. بٸراق, سول قالتالىلارىمىز بايىعان سايىن جىلاۋىق بولىپ بارا جاتقان جوق پا?
«بايدىڭ اسىن بايعۇس قىزعانىپتى» دەگەندەي بولمايىق. دەسەك تە, قازٸر, بٸزدە حIX عاسىردىڭ اياعى, XX عاسىردىڭ باسىنداعىداي «سەن تۇر, مەن اتايىن» دەيتٸن ۇلت زييالىلارى نەگە جوق? بۇل عاسىردا التىن قۇرساقتى انالارىمىز ساياسات ساحناسىنىڭ ٷش بەيتەرەگٸ – ەليحان, احمەت, مٸرجاقىپتاي ارىستاردى, جٷسٸپبەك پەن مۇحتارداي ۇلداردى, ەلٸمحان ەرمەكوۆتەي وعلانداردى نەگە دٷنيەگە ەكەلە الماي وتىر? بەلكٸم, بٸزدە ۇلتتىق بۋرجۋازييا قالىپتاسپاي وتىرعان بولار. مەسەلەنٸڭ تٸگٸسٸن جازىپ كٶرەلٸكشٸ…
قالتىراۋ
«اعايىنىڭ باي بولسا, شايناعانىڭ ماي بولار» دەيدٸ قازاق. اعايىنىمىزدىڭ باي ەكەنٸ راس, دەسەك تە اۋزىمىز ەلٸ دە شىلقا مايعا تيە قويعان جوق. نەگە? «قازاق قاتەلەستٸ» دەيٸن دەسەك, بٸزگە قاراپ «جىلانعا تٷك بٸتكەن سايىن قالتىراۋىق بولادى» دەگەن بابالارىمىزدىڭ سٶزٸ كٷلٸپ تۇرادى. مۇنىڭ سوڭى نەگە اپارادى? قازٸر «بەرمەسەڭ, بەرمەي-اق قوي باسپاناڭدى, بەرٸبٸر تاستامايمىن استانامدى» («ا» ەرپٸن باس ەرٸپپەن جازۋعا دا بولادى) دەپ, قاسىم جىرىنا ەلٸتكەن جاستارىمىز از ەمەس. ولاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ جاسى وردابۇزار 30-دى وراسا دا, وتاعاسى ھەم وتيەسٸ بولا الماي جٷر. ەندٸ بٸر پاراسى الىپ شاھارلاردا ەكٸدەن-ٷشتەن بٶبەكتەرٸن ەرتٸپ, پەتەر جالداپ, «پەتەرقۇل» كٷي كەشۋدە. بٸر قاۋىم جەتكٸنشەكتەر قوس-قوستان ديپلومىن ارقالاپ, ارباكەشكە اينالعان. ۇلتتىڭ جىرتىعىن جامايدى دەگەن بٸر وعلاندارىمىز بازار جاعالاپ, ەندٸ بٸرەۋلەرٸ سەيفۋللين سىندى قازاق زييالىسى اتىنداعى كٶشەنٸ ساعالاپ كٷن كٶرۋدە. «كٸرەدٸ يتكە» (كرەديت) كٷن كٶرگەن, «كٸرەدٸ يتپەن» ٷي العان, «كٸرەدٸ يتپەن» ٷيلەنگەن مىڭداعان جاستار ەلدٸڭ جوعىن جوقتايدى, ەلدٸڭ مۇڭىن شەرتەدٸ دەپ ايتا الامىز با? وسىنداي قالتىراپ جٷرٸپ كٸرٸپتار كٷن كەشكەن جەتكٸنشەك قازاق رۋحانيياتىنا, قازاق ساياساتىنىڭ كەمەلدەنۋٸنە, قازاق ەكونوميكاسىنىڭ قارقىنداۋىنا ٷلەس قوسا الماق پا? كەي كەزدەرٸ «جاستار ساياساتى» دەگەندٸ كونتسەرت قويۋمەن تارازىلاپ جاتامىز. بۇدان باسقا جول قاراستىرىپ كٶرەلٸكشٸ… مىسالى…
الاعان قولىم بەرەگەن
مىسالى, بٸز مۇحتار ەۋەزوۆ ەڭ العاش ساحنالاعان «ەڭلٸك-كەبەك» قويىلىمىنداعى كەبەك وبرازىن سومداعان, الاعان قولى بەرەگەن ايماعامبەتوۆ اقكەنجە بابامىزدى جاقسى بٸلەمٸز. ول 1917 جىلدان كەيٸن قازاقستاننىڭ ەلەۋمەتتٸك ٸسٸنە ارالاسىپ, ۋەزدٸك, وبلىستىق قازاق كوميتەتٸنٸڭ جۇمىسىنا قارجىلاي جەردەم بەرٸپ تۇرعان. شىڭعىستاعى «تالاپ» يگٸلٸك ۇيىمىنىڭ قۇرىلتايشىسى بولىپ, كەيٸننەن اشتىققا ۇشىراعان جەتٸسۋ, سىردارييا قازاقتارىنا ازىق-تٷلٸك, قاراجات جاعىنان كٶمەكتەسكەن. بۇل – بٸر. ەكٸنشٸدەن, «قازاق» گازەتٸنٸڭ دەمەۋشٸسٸ بولعان حاسەن اقايۇلىنىڭ ەرەن ەڭبەگٸ ۇمىتىلماق ەمەس. ٷشٸنشٸدەن, «الاش وردا» ٷكٸمەتٸنٸڭ باس اتىمتاي جومارتى يكە ەدٸلەۆتٸ ەسكە الىڭىزشى. تٶرتٸنشٸدەن, الاش پارتيياسىنان قارجىسىن اياماعان احمەت يشاننىڭ جومارتتىعى جايلى اڭىزعا بەرگٸسٸز اقيقاتتى قالاي ۇمىتاسىز? قازاقتىڭ «دجون روكفەللەر», «بيلل گەيتسٸنە» اينالعان, مۇنداي يگٸلٸكتٸ, يگٸ ٸستٸ قولداعان بايلارىمىزدىڭ تٸزٸمٸن تاعى دا تٸزە بەرۋگە بولادى. مەسەلەن, 11 مىڭ جىلقى ايداعان قاراجان (ٷكٸباەۆ) باي. ول 1906 جىلى مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ تٷرمەگە قامالعاندا كەپٸلدٸككە 2500 رۋبل تٶلەپ, بوساتىپ العان. 1918 جىلى مۇحتار ەۋەزوۆ شىعارعان «اباي» جۋرنالىنىڭ شىعىنىن ٶز موينىنا العان. رەسەيدٸڭ بولاشاق پاتشاسى نيكولاي ٸٸ ومبى قالاسىنا كەلگەندە 1000 جىلقىنى سىيعا تارتقان پاڭ نۇرمۇحامبەت تە الاشتىقتار دەسە, ٸشكەن اسىن جەرگە قويىپ, قول ۇشىن سوزعان دەسەدٸ. كٶكشەتاۋلىق ايباسوۆ, بيمۇرزين, مەكەنوۆ سىندى بايلار جايلى دا يگٸلٸكتٸ مىسالدار كەلتٸرۋگە بولادى. جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ سىرىم باتىردىڭ شٶبەرەسٸ سالىق وماروۆتىڭ كٶمەگٸمەن مەسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ زاڭ فاكۋلتەتٸن بٸتٸرگەن. ەليحان بٶكەيحانوۆ 1908 جىلى سەگٸز اي سەمەي اباقتىسىندا وتىرعاندا مەدەۋ باي (ورازبايۇلى) ون قۇلىندى بيە بايلاتىپ, كٷندە اباقتىعا بٸر سابا قىمىز بەن بٸر قوي سويىپ, الاش زييالىسىنىڭ قامىن ويلاپتى-مىس. سونىمەن قاتار, ەلدە مەكتەپ اشۋ ٸسٸندە بەل سىبانا كٷرەسكەن ەسەنعۇل قاجى باستاعان مامان بايدىڭ بالالارىنىڭ ۇلتقا جاساعان جاقسىلىعى ۇمىتىلماق ەمەس. قوش!
نە ٸستەمەك كەرەك?
بۇل – ٶتكەن عاسىردىڭ ەڭگٸمەسٸ. كەڭەستٸك كەزەڭدە وسى بايلارىمىزعا «فەودال», ياعني, «قاناۋشى» دەگەن كٶزقاراسپەن قاراپ كەلدٸك. ال, بۇل مىسالدار شىندىعىندا, ول كەزدە ۇلتتىق بۋرجۋازييامىزدىڭ قالىپتاسقانىن كٶرسەتەدٸ. بٸز ۇلتتىق بۋرجۋازييا كەز كەلگەن مەملەكەتتٸڭ تٸرەگٸ, ٸرگەتاسى ەكەنٸن ۇمىتىپ بارا جاتقان سيياقتىمىز. ال, قازٸر شە? ۇلتتىق بۋرجۋازييامىز قالىپتاسىپ وتىر ما?
ايتىس ٶتەدٸ. ونىڭ ساناۋلى دەمەۋشٸلەرٸ بار. وسىنداي بٸرلٸ-جارىم بايقاۋلارعا, الامان جارىستارعا قارجىلاي كٶمەك كٶرسەتەتٸن بايلاردى جەر-كٶككە سىيعىزباي, جارنامالاپ جاتامىز. مەشٸت سالعاندارعا دا قىزىعا قارايمىز. بٸراق, قازاق جاستارىنىڭ بولاشاعى, بٸلٸم الۋى, ازامات بولىپ قالىپتاسۋى باعىتىندا كەشەندٸ جوبالار جوقتىڭ قاسى. سوندىقتان دا, جەر-جەرلەردە سالىنىپ جاتقان مەشٸتتەردٸ, ەلەۋمەتتٸك كٶمەكتەردٸ ۇلتتىق بۋرجۋازييا دەڭگەيٸندە ٸستەلگەن ٸس دەپ ايتۋعا ەرتە. ولاي دەۋ ٷشٸن بٸزدەگٸ بايلار ەلٸمٸزدەگٸ تالانتتى, تالاپتى جاستاردىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن كٶتەرٸپ, ولاردىڭ مەملەكەتكە قىزمەت ەتۋٸنە سەپتەسكەنٸ جٶن. ياعني, بٸزگە 30-عا تولماي وردا بۇزعان شوقان, سۇلتانماحمۇت, ساتتار سىندى وعلاندارىمىزدىڭ شىراعىن جاعاتىن ۇلتتىق بۋرجۋازييا كەرەك. بار ايتپاعىمىز – وسى.
تٷيٸن ورنىنا
مۇحتار ەۋەزوۆ لەنينگرادتا وقىپ جٷرگەندە سماعۇل سەدۋاقاسوۆ ارتىنان اقشا جٸبەرٸپ وتىرعان. ەۋەزوۆ دوسىنا جازعان حاتىندا وسى مەسەلەنٸ جٸلٸكتەي كەلە, «قيلى زامان» سىندى بٸرقاتار شىعارمالار جازىپ تاستاعانىن ايتادى. ەگەر دە, سماعۇل مۇحتارعا قول ۇشىن سوزباعاندا كلاسسيكالىق «قيلى زامان» پوۆەسٸ ٶمٸرگە كەلەر مە ەدٸ? وسى بٸر كٸشكەنتاي عانا مىسال بٸزدٸ اۋىر ويلارعا جەتەلەيدٸ. بٷگٸندە مەملەكەتتٸك, ۇلتتىق ساياساتتا جاستارىمىزدىڭ ارىنداپ كٶرٸنبەۋٸنٸڭ سەبەبٸ, ۇلتتىق بۋرجۋازييانىڭ قالىپتاسپاعاندىعىنان ەمەس پە ەكەن? ويلانايىقشى…
ۇلت كٶسەمدەرٸ.
ولار قالاي تۋادى?
«ەرتەڭٸن ويلاماعاننىڭ تٸرلٸگٸ زايا, ەلٸن ويلاماعاننىڭ ەرلٸگٸ زايا…» بۇل – بٸزدٸڭ ەمەس, اتام قازاقتىڭ عاسىرلار سٷزگٸسٸنەن ٶتكەن قاسيەتتٸ سٶزٸ. سودان بولار, ەل باسىنا كٷن تۋعاندا ەر ەرلٸگٸن زايا ەتپەيتٸن, «ەگەۋلٸ نايزا قولعا الاتىن», «ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالاتىن» بٸر وعلاننىڭ تۋارىنا بەك سەنگەن حالىقپىز…
ٶتكەن تاريحتىڭ سارتاپ بەتتەرٸن اقتارساڭىز بولدى, قىسىلتاياڭ ۋاقىتتا حالقىن اقىلىمەن, باتىرلىعىمەن, كٶرەگەندٸگٸمەن قورعاعان, يا بٸراۋىز سٶزٸمەن ۇلتىنىڭ نامىسىن جانىعان كٶسەمدەرٸمٸزدٸڭ ٶنەگەلٸ ٸسٸ كٶز الدىڭىزدا كەستەلەنە بەرەدٸ. سول ەدەمٸ كەستەنٸڭ التىن جٸبٸن يٸرگەن ۋاقىت تەك بٸزدٸڭ عانا ەمەس, كٷللٸ ەلەمگە بەلگٸلٸ ۇلت كٶسەمدەرٸنٸڭ اتقارعان ٸسٸن تارازىلاپ جاتادى… بٷگٸنگە دەيٸن سول ٶلشەم تارازىسى بٸزگە نەنٸ ۇقتىردى? الدىمەن وسى سۇراققا جاۋاپ بەرٸپ الايىق.
ۇلتىن تۋ ەتكەندەر عانا كٶسەم بولادى
تاريح – بەزبەن. ول ەر كٶشباسشىنىڭ ۇلتىنا ەتكەن ەڭبەگٸنٸڭ سالماعىن ەكشەپ بەرە الادى. تارازىنىڭ بٸر باسىنا ۇلت كٶسەمٸن, بٸر باسىنا ۇلتىن قويىپ بەزبەندەپ, ٶلشەپ كٶرۋ قاجەت سەكٸلدٸ. ەكٸ جاقتىڭ سالماعى تەڭ تٷسكەندە عانا تۇلعانىڭ اتاۋى ۇلتتىڭ برەندٸنە اينالادى. مەسەلەن, مۇستافا كەمال اتا تٷرٸك تٷرٸكتٸڭ اتاسىنا قالاي اينالدى? اتاتەگٸ ٷندٸلٸك (كەيبٸر دەرەكتەردە قىتايلىق) بولا تۇرا, مالاي ۇلتىنىڭ كٶشٸن باستاعان ماحاتحير بين موحاماد شە? قارۋلى وتارلاۋشى ەلمەن بەيبٸت جولمەن قارسىلاسۋدىڭ تەوريياسى مەن تاكتيكاسىن بەلگٸلەگەن ماحاتما گاندي دە تەك ٶز ۇلتىنىڭ جوعىن جوقتاپ, مۇڭىن مۇڭدادى ەمەس پە?.. 1618-1648 جىلدارداعى وتىز جىلدىق ويراننان كەيٸن 300-دەي ۇساق كنيازدٸكتەرگە بٶلٸنٸپ كەتكەن گەرمانييانى گەرمان يمپەريياسى ەتكەن (1870-1871 جىلداردان سوڭ) بيسمارك بولاتىن. ونى قويىڭىزشى, بيسماركتان كەيٸنگٸ ۇلى گەرمان ساياساتكەرٸ اتانعان كونراد ادەناۋەر مەن «نەمٸس ەكونوميكاسى كەرەمەتٸنٸڭ» اۆتورى اتاعىنا يە بولعان ليۋدۆيگ ەرحاردتىڭ ەر ٸسٸن ەلەم تامسانىپ ايتىپ جٷرگەن جوق پا? مىسالى, بٷگٸندە دامۋ قارقىنى جٶنٸنەن ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستا جەڭٸمپاز بولعان رەسەي مەن جەڭٸلگەن گەرمانييانىڭ قايسىسىنىڭ كٶشٸ ٸلگەرٸ? ەرينە, ليۋدۆيگ ەرحاردتى تۋعىزعان نەمٸس ۇلتىنىڭ… ساياسي تۇتقىن رەتٸندە 27 جىل التى اي التى كٷنٸن اباقتىدا ٶتكەرگەن نەلسون ماندەلانىڭ ساياسي قايراتكەرلٸگٸ وڭتٷستٸك افريكا رەسپۋبليكاسىنا دەگەن كٶزقاراستى تٷپكٸلٸكتٸ ٶزگەرتٸپ بەرگەن جوق پا? بۇل تٸزٸمدٸ ٶز بيٸگٸن باعىندىرعان ۆالەنسا, تەتچەر, دەن سياوپين, لي كۋان يۋ, رەيگان, رۋزۆەلت, ۋينستون لەونارد سپەنسەر-چەرچيلل سەكٸلدٸ تۇلعالارمەن تولىقتىرا بەرۋگە بولادى. وسى اتالعان تۇلعالاردىڭ بەرٸ دە ٶز ۇلتىن سٷيگەنٸ, ٶز ۇلتىنىڭ ارباسىن ٶرگە سٷيرەگەنٸ, ٶز حالقىنىڭ «تابانىنا كٸرگەن شٶڭگە ماڭدايىما قادالسىن» دەگەن تٷسٸنٸكپەن ٶمٸر سٷرگەنٸ انىق. سول ەرلٸگٸنە سٷيسٸنگەن ەل ٶز وعلانىنىڭ دەرەجەسٸن اسقاقتاتىپ, ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ بٸرەگەي تۇلعاعا اينالدىرىپ جٸبەردٸ.
ۇلتشىلدىق ۇلتتى قۇتقارادى
ەندٸ, اقىرىن ويىسىپ, ٶزٸمٸزگە كەلسەك… ٶيتكەنٸ, ەلەمدٸك تەجٸريبەگە قاراپ دٸنداردىڭ دا (اياتوللا حامەنەي, مارتين ليۋتەر ), جالاڭاياق كەدەيدٸڭ دە (ماحاتما گاندي) ەلدٸڭ بولاشاق جولىن كٶرسەتەتٸن باعدارشامعا اينالا الاتىنىن بٸلەمٸز. ولارعا تامسانا قاراپ, «بٸزدە دە وسىنداي كٶسەمدەر بولعاندا عوي» دەپ ارماندايمىز. اسىلىندا, ونداي تۇلعالار الاش بالاسىندا از با ەدٸ? كەشەگٸ سابالاق دەگەن اتپەن تٶلە بيدٸڭ تٷيەسٸن باققان ابىلاي حاننىڭ الاش بالاسىن بٸر تۋدىڭ استىنا بٸرٸكتٸرگەنٸ, ودان ەرتەرەك حVI عاسىردىڭ 20-شى جىلدارىندا سان رۋعا بٶلٸنٸپ بارا جاتقان قازاقتى ساقتاپ قالعان حاقنازار حاننىڭ ەرلٸگٸ, ارعى تاريحتى اقتارماي-اق, كەشەگٸ الاشورداشىلاردىڭ شەكارامىزدى بەلگٸلەپ بەرۋٸ, دەربەس اۆتونومييا الىپ, تەۋەلسٸزدٸككە ۇمتىلۋى – بەرٸ-بەرٸ ەل كٶسەمدەرٸنٸڭ ىنتا-جٸگەرٸ ارقىلى جاسالمادى ما? بٸراق, بٸز سول بٸر ەليحان مەن احمەتتەردٸڭ ەرلٸگٸن جەتە تٷسٸنە الماي جٷرگەن سيياقتىمىز. وعان سەبەپ «ۇلتشىلدىق» دەگەن سٶزگە تٸتٸركەنە قاراۋىمىز سەكٸلدٸ.
بٸر ٶكٸنٸش…
ەكٸنشٸ مەسەلە, بٸزدٸڭ كٶسەمدەر اراسىنداعى ۇستانىمداردىڭ اراجٸگٸن اجىراتۋ كەرەك. مەسەلەن, قىسىلتاياڭ كەزەڭدە ەلٸن امان ساقتاپ قالۋ ٷشٸن ەليحان بٶكەيحان, تۇرار رىسقۇلوۆ, مۇستافا شوقاي – ٷشەۋٸ ٷش ساياسي باعىتتى تاڭدادى. اقيقاتىنا كەلسەك, ٷشەۋٸنٸڭ دە جولى دۇرىس. تۇراردىڭ يدەياسى – قىلىشىنان قان تامعان كەڭەستٸك كەزەڭنٸڭ ٶزٸندە قازاقتى قورعاپ قالدى. ەليحاننىڭ يدەياسى – بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ تۋىنىڭ جەلبٸرەۋٸنە سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ. مۇستافا شوقايدىڭ يدەياسى – بولاشاقتاعى تٷركٸلەردٸڭ ينتەگراتسيياسىنا باستاما بولارى حاق. ەكشەپ كٶرسەك, بۇل ٷش باعىت تا تەك ۇلتتى ساقتاپ قالۋدىڭ, جەكە ەل, مەملەكەت بولۋدىڭ قامى ەكەنٸن بايقايسىز. دەسە دە, ٸشتە بٸر ٶكٸنٸش بار. ول ٶكٸنٸشتٸ مىناداي بٸر مىسال ارقىلى تٷسٸندٸرٸپ كٶرەلٸك…
ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان كەيٸن گەرمانييانى اياققا تٸك تۇرعىزعان پرەزيدەنت ادەناۋەر مەن ەكونوميست ەرحارد ٶز اراسىنداعى يدەيالىق قايشىلىقتى ۇلتتىق مەملەكەتتٸ ساقتاپ قالۋ جولىندا جويا بٸلگەن ەدٸ. ۇلتتىق مٷددە جولىندا ولارعا جاس ايىرماشىلىعى دا (ادەناۋەر ٶزٸنٸڭ مينيسترٸنەن 21 جاس ٷلكەن بولدى), دٸني كٶزقاراسى دا (ادەناۋەر كاتوليك, ال, ەرحارد پروتەستانت), فلەگماتيگٸ مەن حولەريكتٸگٸ دە (ادەناۋەر فلەگماتيك جەنە از سٶيلەيتٸن, ال, ەرحارد حولەريك جەنە كٶپسٶزدٸ بولاتىن) بٶگەت بولا المادى. ەكەۋٸ بٸر جاعادان باس شىعارىپ, بٸرٸ ساياساتتى, ەكٸنشٸسٸ ەكونوميكانى ابسوليۋتتەندٸرۋ جولىندا جۇمىس جاساي بەردٸ. بٸرٸ, ياعني, ادەناۋەر – اۆتوريتارلىققا, ال, ەرحارد دەموكراتيزمگە بٷيرەك بۇرسا دا, مەملەكەتتٸك مٷددە ولاردىڭ يدەياسىن بٸر ارناعا توعىستىردى. ەگەر دە, دەل وسى مىسال سەكٸلدٸ ەليحان, مۇستافا, تۇرارلاردىڭ باسى بٸرٸككەندە نە بولار ەدٸ?.. بٸز, بەلكٸم, قازٸر جاپونييا سەكٸلدٸ ەلگە اينالىپ, ورتالىق ازييادا ٷستەمدٸك ەتٸپ تۇرار ما ەدٸك?
تٷيٸن
قوش! تاريحقا سٷيەنەيٸك, ٶمٸردەن الايىق, ەيتەۋٸر ەل باسىنا كٷن تۋعاندا ۇلتىن ساقتار بٸر ماحامبەتتٸڭ تابىلارى, ەلدٸڭ مەرەيٸن ٷستەم ەتەر بٸر ۇلدىڭ تۋارى اكسيوماعا اينالىپ كەتٸپتٸ. مۇنىڭ سەبەبٸن بٸزدٸڭ ۇلتتىڭ مەملەكەتتٸك ساناسىنىڭ قالىپتاسقانىنان ٸزدەۋ كەرەك سەكٸلدٸ. سول مەملەكەتتٸك سانا ەردايىم دا ەليحان بٶكەيحاننىڭ «تٸرٸ بولسام, حان بالاسىندا قازاقتىڭ حاقىسى بار ەدٸ, قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن» دەگەن سٶزٸمەن ايشىقتالىپ تۇرسا, ارمان نە? دەسە دە, بٷگٸنگٸندەي الماعايىپ زاماندا حان بالاسىنان قازاقتىڭ حاقىسىن سۇرايتىن كٶسەم ۇلدار كەرەك-اق… ال, ولار قالاي, قاشان تۋادى?
مەملەكەتتٸڭ اقشاسى «جالاڭاش قىزدارعا» بٶلٸنە مە?
«پلاتون مەنٸڭ دوسىم, دەگەنمەن شىندىق ودان دا قىمبات». سول قىمبات شىندىقتى قازاقتٸلدٸ اقپارات قۇرالدارىندا قىزمەت ەتەتٸن دوستاردىڭ كٶڭٸلٸنە قاراماي, اشىپ ايتاتىن ۋاقىت جەتتٸ دەپ ويلايمىن. بەرٸڭٸز بٸلەسٸزدەر, قازاق تٸلٸندەگٸ ساناۋلى اقپاراتتىق پورتالدار قازٸر پورنوگرافييالىق ھەم ەروتيكالىق سيپاتتاعى ماقالالاردى جيٸ جارييالايتىن ٸندەتكە شالدىقتى. بۇعان باستى سەبەپ – وقىرمان تارتۋ. وقىرمانى كٶپ ينتەرنەت باسىلىمعا مەملەكەت تاراپىنان دا قوماقتى قارجى بٶلٸنەدٸ. سول قوماقتى قارجى قازاق ۇلتىن ازدىرۋعا جۇمسالىپ جاتقانىن بٷگٸندە ەشكٸم جوققا شىعارا المايدى.
ەشبٸر سايتتىڭ اتىن اتاپ, تٷسٸن تٷستەمەي-اق قويالىق. سوندا دا, سٶزٸمٸز جالاڭ بولماۋى ٷشٸن وقىرماننىڭ «جاعاسىن ۇستاتا, ۇستاتا» كٸرلەتٸپ بٸتكەن بٸرەر ماقالانىڭ تاقىرىپتارىن عانا نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ كٶرەيٸك.
1. باحرەيندە جەزٶكشەلٸككە سالىنعان قاراعاندىلىق قىز قۇلدىقتان قۇتقارىلدى;
2. قايداعى ۇيات! ەسەل بايانداروۆانىڭ ەڭ «باتىل» سۋرەتتەرٸ;
3. ۇلان قونىسباەۆ – قازاقتان شىققان رونالدۋ! نەبٸر كٷشتٸ قىزدارمەن جٷرەدٸ ٶزٸ;
4. بالالارعا نە بولىپ بارادى? وقۋشى قىز جالاڭاش سۋرەتٸمەن ماقتاندى;
5. قازاق جٸگٸتٸ جاس ەيەلٸن باسقا ەركەكپەن ۇستاپ الدى!
6. مىنا قىزداردا ۇيات بار ما?
7. ەڭ ۇياتسىز توي. تۋعان كٷنگە جالاڭاش قىز سىيلاعاندى كٶردٸڭٸز بە?
8. وقو-دا رۋلاس قارىنداسىن زورلاماق بولعان جٸگٸت بٷتٸن اۋىلدى دٷرلٸكتٸرٸپ وتىر;
9. قاراعاندىدا 10-شى سىنىپ وقۋشىسى نەمەرە قارىنداسىن زورلاپ, جٷكتٸ ەتتٸ;
10. شىمكەنتتٸك كەيۋانا تويدا تەنٸن جالاڭاشتاپ بيلەيتٸن قىزدار ٷشٸن ۇيالدى;
11. الماتىدا ورىنعا تالاسقان جەزٶكشەلەر كليەنتتٸڭ كٶزٸنشە جاعا جىرتىستى;
12. رەسەي سۋرەتشٸسٸ تٶسٸمەن رامزان كادىروۆتىڭ سۋرەتٸن سالدى;
13. ەلباسى قاتىسقان جيىنعا ديلناز احماديەۆا تٶسقاپ كيمەي بارعان با?
14. تىر جالاڭاش دەنەسٸنە كيٸمنٸڭ سۋرەتٸن سالدى;
15. تويعا جالاڭاش كەلگەن ەكٸ مودەل ەلەمدٸ شۋلاتتى.
قوش! بۇل تٸزٸمدٸ بٷگٸن تاۋىسىپ بٸتە المايمىز.
قازاق ۇلتىنىڭ نامىسىن جىرتۋى تيٸس سايتتارىمىز اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ جالاڭاش قىزداردى اڭدىپ وتىراتىنى كەيدە قازاقتى ۇلتتىق بولمىستان ايىرۋعا جاسالعان ارنايى باعدارلاما سەكٸلدٸ كٶرٸنەدٸ.
بٸرٸنشٸدەن, مۇنداي «جالاڭاش ماقالالار» قازاق ۇلتىن ازدىرۋعا قىزمەت ەتەتٸنٸ بەلگٸلٸ. ەلدٸ «بەلدەن تٶمەن» ەڭگٸمەمەن الداپ, توبىرعا اينالدىرۋدى ماقسات ەتكەندەردٸڭ تٸرلٸگٸ. ەكٸنشٸدەن, قازٸر ەلٸمٸزدە پورنوگرافييالىق ھەم ەروتيكالىق ٶنٸمدەردٸ جارييالاۋعا تىيىم سالعان زاڭ بار. كەيبٸر ينتەرنەت باسىلىمدار سول زاڭدى اينالىپ ٶتٸپ, «حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋعىزدى, بۇل نە دەگەن ازعىندىق» دەگەن سەكٸلدٸ بەتپەردەمەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸ ارقىلى كٷللٸ ينتەرنەت قولداناتىن قازاق جۇرتىن ٶزدەرٸنٸڭ يٸرٸمدەرٸنە باتىرىپ بارادى.
ٷشٸنشٸدەن, بۇل قازاقى يسلامعا دا – جات قىلىق.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ «پورنوگرافييالىق باسىلىمدار اينالىمىنىڭ جەنە ولاردى ساۋدالاۋدىڭ جولىن كەسۋ تۋرالى حالىقارالىق كونۆەنتسييانى راتيفيكاتسييالاۋ تۋرالى» زاڭعا 2013 جىلى قول قويعان بولاتىن. قازاقستاننىڭ سول زاڭى بويىنشا سەكسۋالدى-ەروتيكالىق سيپاتى بار زاتتار مەن ٶنٸمدەردٸ باق-تا جارييالاۋعا دا ارنايى تىيىم سالىنعان.
1923 جىلى 12 قىركٷيەكتە جەنەۆا قالاسىندا قابىلدانعان سول كونۆەنتسييانى ماقۇلداعان مەملەكەتتەر پورنوگرافييالىق ماتەريالداردى ساتۋ, تاراتۋ جەنە جاريياعا شىعارۋ ٷشٸن ولاردى تاسىمالداۋ, اينالىمعا تٷسٸرۋ, جارنامالاۋ, ٶندٸرۋ, ساقتاۋ, ەزٸرلەۋدٸ جازالاۋ شارالارىن بەكٸتكەن. كونۆەنتسييادا پورنوگرافييالىق سۋرەتتەردٸ, گراۆيۋرالاردى, كارتينالاردى, باسپا ٶنٸمدەرٸن, بەينەلەردٸ, افيشالاردى, ەمبلەمالاردى, فوتوگرافييالاردى, كينەماتوگرافييالىق فيلمدەردٸ, باسقا دا زاتتاردى ساتۋعا, تاراتۋعا, جارييالاۋعا, تاسىمالداۋعا, جارنامالاۋعا, ٶندٸرۋگە, ساقتاۋعا تىيىم سالىنعان. بۇل تىيىمداردى بۇزعان تۇلعالاردى سوتقا تارتۋ جٶنٸندە ايتىلعان. پورنوگرافييالىق زاتتاردى تۇتقىنداۋ, تەركٸلەۋ جەنە جويۋ قاراستىرىلعان. قازٸر, دەرەۋ, كٷشتٸك قۇرىلىمدار, اقپاراتتىق پورتالدارعا رەۆيزييا جاساپ, پورنوگرافييالىق ٶنٸمدەردٸ ناسيحاتتاعانى ٷشٸن جاۋاپقا تارتۋى كەرەك. جوعارىدا ايتىلعان كەز-كەلگەن ماتەريالدان قر زاڭدارىن ٶرەسكەل بۇزعان زاڭسىزدىقتى تاۋىپ الۋعا بولادى.
ەندٸ, قر باق تۋرالى زاڭىنا نازار سالىڭىز!
وسى زاڭعا سەيكەس «پورنوگرافييالىق ٶنٸمدەر رۇقسات ەتٸلگەن ورىندا عانا تارالۋى تيٸس. ال, ولاردىڭ تارالۋ ورنىن جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى بيلٸكتەگٸلەر انىقتايدى. ەروتيكالىق سيپاتتاعى ٶنٸمدەر ارنايى بەلگٸلەنگەن ورىننان تىس جەردە تارالسا, وندا ونى تاراتۋشى زاڭ الدىندا جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلادى. سونداي-اق, زاڭعا سەيكەس ەروتيكالىق ٶنٸمدەر 18 جاسقا تولماعاندارعا ساتىلسا جەنە ونى جاساۋعا 18-گە تولماعانداردىڭ قاتىسى بولعانى انىقتالعان جاعدايدا ولاردى ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بويىنشا جاۋاپقا, ال, ٶنٸم «پورنوگرافييالىق» ٶنٸم ساناتىنا جاتقىزىلسا, قر قىلمىستىق كودەكسٸ بويىنشا جاۋاپقا تارتىلۋى مٷمكٸن. باق تۋرالى زاڭدا «ەروتيكالىق سيپاتتاعى ٶنٸم دەگەنٸمٸز – بۇل بٸرتۇتاس جٷيەلٸ تٷردە جىنىستىق قاتىناستى ناسيحاتتايتىن قۇرال» دەلٸنگەن. سول سەبەپتٸ, عالامتور جەلٸلەرٸندە, كٶشەدە, جارنامالاردا پورنوگرافييا تٷگٸلٸ ەروتيكالىق سيپاتتاعى كەز-كەلگەن ٶنٸمدٸ تاراتۋعا زاڭمەن تىيىم سالىنعان. وسىنداي زاڭبۇزۋشىلىقتى جاساپ قانا قويماي, وقىرمانى كٶپ باسىلىم رەتٸندە مەملەكەتتٸڭ قارجىسىنا اۋىز سالعان ينتەرنەت باسىلىمداردىڭ تٸزگٸنٸن تارتقىزاتىن كەز كەلدٸ. جوعارىداعى شەنەۋنٸكتەر دە ينتەرنەت پورتالداردىڭ رەيتينگٸسٸنە ەمەس, جارييالاعان ماقالالارىنىڭ مازمۇنىنا ساراپتاما جاساپ, بيۋدجەت قارجىسىن دۇرىس ماقساتتاعى اقپارات قۇرالدارىنا بٶلۋٸ كەرەك.
ەيتپەسە, قازٸر مەملەكەت قارجىسىن جالاڭاش قىزدارعا ارناپ بٶلٸپ جاتقانداي ەسەر قالدىرادى. سٸز قالاي ويلايسىز?
رەسەيشٸل جٸگٸتكە جاۋاپ
جاقىندا رەسەيشٸل بٸر جٸگٸتپەن پٸكٸر تالاستىرىپ قالدىم. «كٷيرەگەن كسرو قايتا قۇرىلار بولسا, مەن العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ, سول مەملەكەتكە بارىمدى سالىپ قىزمەت ەتەر ەدٸم» دەيدٸ ول. «قازاققا جاسالعان گەنوتسيدكە بٷگٸنگٸ رەسەي جاۋاپتى ەمەس» دەپ تاعى دا ايدى اسپاننان شىعاردى. اقش-تى قۇبىجىق رەتٸندە سۋرەتتەپ, بٸراز مازانى الدى. رەسەيدٸڭ ەلەمدٸ بيلەۋدەگٸ مٷمكٸندٸگٸن ايتىپ, اۋزىنىڭ سۋى قۇرىدى. مەن وعان اقش-تاعى ايفون ٶندٸرەتٸن Apple كومپانيياسىنىڭ جىلدىق بيۋدجەتٸنە رەسەيدٸڭ جىلدىق كٸرٸسٸنٸڭ جەتپەيتٸنٸن ناقتى دەرەكتەرمەن ايتىپ بەردٸم. بٸز ٶزٸ قالتاسى تەسٸك, ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸ ٶتە تٶمەن رەسەيمەن وداقتاسىپ وتىرعانىمىزدى, ەلەمدٸك نارىققا شىعارار شيكٸزاتىمىز بەن اۋىل شارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸمٸزبەن بەيشارا ەلدٸ اسىراۋعا بەل شەشە كٸرٸسٸپ جاتقانىمىزدى ايتتىم. ول از بولسا, تابيعي تٷردە ەلسٸرەپ, قولدانىستان شىعىپ بارا جاتقان ورىس تٸلٸنە ەرەكشە قامقورلىق جاساپ, مەشٸتتەرگە دەيٸن ورىسشا ۋاعىز ايتۋدى ھەم ەلٸمٸزدەگٸ بٸلٸم وردالارىن ٷشتٸلدٸ مەكتەپتەرگە اينالدىرىپ جاتقانىمىزدى كٷيٸنە ەڭگٸمەلەدٸم. بٸر قىزىعى مەنٸڭ وپپونەنتٸمە تەك Apple-دٸڭ بيۋدجەتٸ عانا ەسەر ەتسە كەرەك, «بۇل فاكتٸنٸ سەن ويدان شىعاردىڭ, رەسەي دەگەن الىپ ەل» دەپ قاسارىسىپ باقتى. اقىرى ينتەرنەتتٸڭ كٶمەگٸنە جٷگٸندٸك. وندا بىلاي دەپ جازىلىپتى. «Apple كومپانيياسىنىڭ 2015 جىلعى كٸرٸسٸ 234 ملرد. دوللاردى قۇراعان. ال, وسى جىلداعى رەسەي بيۋدجەتٸنٸڭ كٸرٸسٸ 197 ملرد. دوللارعا ەرەڭ جەتكەن».
تەۋەلسٸز ەل بولعانىمىزعا 25 جىل ۋاقىت ٶتتٸ. وسى جيىرما بەس جىلدا بٸزدٸڭ كەيبٸر ازاماتتارىمىزدىڭ ساناسىنىڭ ٶزگەرمەۋٸنە رەسەيلٸك باق-تىڭ بۇعاۋىنان بوساي الماۋىمىز سەبەپ بولىپ وتىر-اۋ تەگٸ… ەگەر دە, رەسەيلٸك اقپارات قۇرالدارىن جاۋىپ, ناقتى شىنايى اقپاراتتارعا قول جەتكٸزسەك, بٸزدە بٸردە-بٸر رەسەيشٸل ازامات قالماس ەدٸ.
اقش-تىڭ بٸر عانا كومپانيياسىنىڭ تابىسىن تابا المايتىن ەلەمنٸڭ «سوتقار بالاسىنىڭ» قىلىعىنا كٷلٸپ قاراپ وتىرار ەدٸك. ورىسشا سٶيلەۋدٸ ابىروي سانايتىن ازاماتتارىمىز ول ەلدٸڭ مەشەۋ قالپىن بٸلەر بولسا, ونىڭ تٸلٸندە سٶيلەۋگە ارلانار ەدٸ. ٷكٸمەت جينالىسىن ٶزگە تٸلدە ٶتكٸزبەگەندەردٸ تەزگە سالىپ, مەشەۋ ەلمەن وداق بولۋدان ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ باس تارتار ەدٸ. امال نە, رەسەي بٸزدٸڭ شەنەۋنٸكتەرٸمٸز بەن كەيبٸر ازاماتتارىمىزعا ەلٸ – ۇلى ەل!
ۇلى ەل ەمەس, ۋ-لى ەل ەكەنٸن قاشان تٷسٸنەر ەكەنبٸز…
اتاق
مەن, پامفلەت مەنٸ كٸم دەپ تۇرسىز?.. مەن المالى وبلىسى, تالحيز اۋدانى, جالپىاياق اۋىلى, قايمانا قازاق كٶشەسٸندەگٸ ەلۋٸنشٸ ٷيدٸڭ «قۇرمەتتٸ ازاماتىمىن»! بۇل, بۇل مەنٸڭ ٶزٸمنٸڭ ٷيٸم بولعاندىقتان مۇنداي اتاقتى الۋعا تولىق قۇقىم بار. ٷيدەگٸ قاتىن باستاپقىدا بۇل اتاعىما قارسى بولدى. «سەن بۇل ٷيدٸڭ «قۇرمەتتٸ ازاماتى» اتانۋىڭ ٷشٸن داڭعاراداي ٷي سال, بالالاردى ٸشٸپ-جەمنەن تارىقتىرمايتىنداي قور جينا, استىما ەسٸك پەن تٶردەي كٶلٸك ەپەر. سوسىن, ەكەسٸ-اۋ, مەن ساعان اتاقتى ايايىن دەپ تۇرعام جوق. قايمانا قازاق كٶشەسٸندەگٸ ەلۋٸنشٸ ٷيدٸڭ «قۇرمەتتٸ ازاماتى» دەگەن اتاققا ەرٸنگٷل ەسكەرمەسقىزىنىڭ «قۇرمەتتٸ كٷيەۋٸ», «ەرٸنگٷلدەن تۋعان بالالاردىڭ «قۇرمەتتٸ ەكەسٸ» دەگەن مانساپتى قوسىپ بەرەيٸك» دەدٸ.
ەيەلدٸڭ سٶزٸندە جان بار. اتاق الۋ ٷشٸن سول اتاققا لايىق قىزمەت جاساۋ قاجەت قوي. مۇنى نەگە ويلاماعانمىن? مەن دەرەۋ جالپىاياق اۋىلىنىڭ ەكٸمٸنە باردىم. داڭعاراداي كەڭسەگە سىيماي وتىرعان ەكٸم مەنٸڭ كەلگەنٸمە قۋانىپ-اق قالدى. دەسە دە, ٶزٸڭٸز بٸلەسٸز? قازٸرگٸ شەندٸلەر تەگٸڭنٸڭ ارتىندا تەلەجكٸدەي تٸركەمە بولماسا, سٶزٸڭٸزدٸ تىڭدامايدى. باسقانى ۇقپاسام دا, مۇنى جاقسى بٸلەمٸن. كٸم تەكسەرٸپ جاتىر دەيسٸڭ. ەكٸمنٸڭ قولىنان قىسىپ ۇستاپ تۇرىپ: «قۇرمەتتٸ, ەكٸم مىرزا! مەن قايرات نۇرتاستى تٸرٸدەي كٶرگەن, MS سايلاۋبەكپەن بٸر تويدا, بٸر داستارحاندا (مۇنىم ٶتٸرٸك ەندٸ) وتىرىپ تاماق ٸشكەن, بولاشاق قايمانا قازاق كٶشەسٸندەگٸ ەلۋٸنشٸ ٷيدٸڭ «قۇرمەتتٸ ازاماتى» مانساپقۇمار مىقتىبەكوۆ دەگەن ٸنٸڭٸز بولامىن», – دەدٸم.
– بۇل اتاعىڭدى دەلەلدەيتٸن قاعازىڭ بار ما? – دەدٸ ەكٸم مەس قارنىن قولىمەن سيپالاپ.
مەن اۋىز اشقانشا ٶزٸ سٶيلەپ كەتتٸ.
– مەنٸ بٸلەسٸز, جالپىاياق اۋىلىنىڭ بٸلدەي ەكٸمٸمٸن. مٸنە, ەكٸم ەكەنٸمدٸ دەلەلدەيتٸن قۇجات.
سىرتىندا ەلتاڭبا بەدەرلەنگەن, قويۋ كٶك, ٶتە سۇستى قۇجاتتى قولىما ۇستاتا سالدى. وقىپ شىقتىم, بۇ كٸسٸ راسىندا دا وسى اۋىلدىڭ ەكٸمٸ ەكەن.
– مەن «نۇر-وتان» پارتيياسىنىڭ مٷشەسٸمٸن, مەن اۋداندىق مەسليحاتتىڭ دەپۋتاتىمىن, مەن… مەن… مەن…
الدىمدا تاۋ بولىپ, قىزىلدى-كٶك قۇجاتتار, انىقتامالار, مەدال مەن وردەندەر ٷيٸلٸپ قالدى. سول قۇجاتتارعا كٶمٸلٸپ قالعان مەن بايقۇس ەكٸمنٸڭ الدىنان قايتىپ قاشىپ شىققانىمدى بٸلمەيمٸن, بٸر ەسٸمدٸ جيسام, تالحيز اۋدانى ەكٸمٸنٸڭ الدىندا وتىرمىن. ول كٸسٸنٸڭ اتاق-داڭقى اۋىل ەكٸمٸنٸكٸنەن ەكٸ ەسە كٶپ كٶرٸنەدٸ. سول مانساپتارعا تاعى كٶمٸلدٸم. قاشىپ كەتپەك ەدٸم, ەكٸم دەرەۋ اياعىمدى بايلاتىپ تاستادى. «قايرات نۇرتاستى تٸرٸدەي كٶرگەن, MS سايلاۋبەكپەن بٸر تويدا, بٸر داستارحاندا وتىرىپ تاماق ٸشكەن, بولاشاق قايمانا قازاق كٶشەسٸندەگٸ ەلۋٸنشٸ ٷيدٸڭ «قۇرمەتتٸ ازاماتى» ەكەنٸڭدٸ دەلەلدە» دەيدٸ. قۇداي وڭدادى, ەيتەۋٸر! دەل وسى كەزدە بٸز وتىرعان كەڭسەگە المالى وبلىسىنىڭ ەكٸمٸنٸڭ ٶزٸ كٸرٸپ كەلمەسٸ بار ما? مانا عانا داڭقتىڭ بۋىنا ماساتتانىپ تۇرعان شوڭ ادام ەپ سەتتە شوڭايناعا اينالىپ كەتتٸ. وبلىس قوجاسىنا جابىسىپ, ەۋەكتەپ ٶلٸپ بارادى. مۇنداي جيٸركەنٸشتٸ بولار ما, پەتشاعار! دەپ بٸر جىنىسىن ٶزگەرتكەن «كٶگٸلدٸر» جانداي قوجاسىن اينالىپ-تولعانعاندا اتاقتى بولۋدىڭ وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنٸن تٷسٸنگەندەي بولدىم. نەن ەكٸم مەن-جايدى سۇراپ بٸلە سالىپ, كٶمەكشٸسٸنە قوڭىراۋ شالدى. ون مينۋت ٶتتٸ مە, ٶتپەدٸ مە بٸر توپ ادام, قۇشاق-قۇشاق اتاقتاردى كەڭسەگە كٶتەرٸپ كٸرگٸزە باستادى. ات شاپتىرىم بٶلمە قاعازعا لىقا تولدى.
– مٸنە, مەنٸڭ ەڭبەگٸمنٸڭ دەلەلٸ. سەنٸڭ دەلەلٸڭ قايسى?, – دەدٸ دەۋ ەكٸم ىزادان بۋلىعىپ.
مەن جىلاپ جٸبەردٸم. جىلاپ جاتىپ: «ەكٸم مىرزا, قاعاز جٷزٸندە بەرٸ كەرەمەت شىعار. جوعارى جاقتاعىلاردىڭ مەدالدەرٸ بۇدان دا كٶپ. مەملەكەتٸمٸزدٸكٸن ايتساڭىزشى, ەكسپو-نى ٶتكٸزۋٸمٸزدٸڭ ٶزٸ قانداي مەرتەبە? بٸراق, حالىق نەگە كەدەي? نەگە قايىرشى? سٸزدەي نەن مىرزالار باسقارعان ەل نەگە گٷلدەنٸپ كەتپەيدٸ?» دەگەن بولدىم ەڭكٸلدەپ…
وبلىس ەكٸمٸنٸڭ يمانى بار ەكەن. قولىنا تەلەفونىن الىپ, كٶمەكشٸسٸن شاقىرىپ, مٶر سۇراتتى. سول ارادا بٸر اق قاعازعا «قايرات نۇرتاستى تٸرٸدەي كٶرگەن, MS سايلاۋبەكپەن بٸر تويدا, بٸر داستارحاندا وتىرىپ تاماق ٸشكەن, قايمانا قازاق كٶشەسٸندەگٸ ەلۋٸنشٸ ٷيدٸڭ «قۇرمەتتٸ ازاماتى» – مانساپقۇمار مىقتىبەكوۆ» دەپ جازىپ, استىنا قول قويىپ, مٶر باستى. سٶيتتٸ دە, قولىما سالتاناتتى تٷردە اتاعىمدى تابىس ەتتٸ.
تەگٸندە مەن دە ادام بولمايمىن عوي. ەيەلٸمنٸڭ ايتقاندارىن تٸزبەلەپ, مٸڭگٸرلەي باستاپ ەدٸم, ەكٸ ەكٸم بايلاۋداعى اياعىمدى شەشٸپ, قۇيرىعىمنان بٸر تەپتٸ.
ەندٸ, مٸنە, ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرسىزدار! مەن قايرات نۇرتاستى تٸرٸدەي كٶرگەن, MS سايلاۋبەكپەن بٸر تويدا, بٸر داستارحاندا وتىرىپ تاماق ٸشكەن, قايمانا قازاق كٶشەسٸندەگٸ ەلۋٸنشٸ ٷيدٸڭ «قۇرمەتتٸ ازاماتىمىن»!
ەندٸ, داڭعاراداي ٷي سالىپ, بالالاردىڭ ٸشٸپ-جەمٸ ٷشٸن ەۋرەلەنٸپ قاجەتٸ جوق. اتاق قولدا, بالا-شاعا تۋعان ەكەسٸنەن بەزەر دەيمٸسٸز…
قانات ەبٸلقايىر
جازۋشى, جۋرناليست
"اقيقات" جۋرنالى
