Sonaý stýdent jyldarynan ádebiettiń esigin ashyp kirip, búginde múiizi qaraǵaidai qazaq qalamgerleriniń joǵary baǵasyn alǵan, roman jazýdyń jańashyl tásilderin tapqan jazýshy Qanat Ábilqaiyrdyń shyǵarmashylyǵy sońǵy jyldary kóp talqylanyp kele jatyr. Onyń siiasy áli keppegen «Aǵyraptaǵy aty joq adam» romany jazýshyny jańa qyrynan tanytty.
Romanǵa alǵash pikir bildirip, laiyqty baǵasyn bergenderdiń aldy – Amangeldi Keńshilikuly. Belgili synshy búgingi kúnniń shyndyǵyn jetkizgen romandy asqan yqylaspen oqyp shyqqanyn aitty.
«Romandy oqý barysynda avtordyń taqyrypty jan-jaqty zerttegenine kóziń jete túsedi. Baspanasyn qorǵaimyn dep taǵdyry tálkekke túsken bir adamnyń ómiri arqyly búkil ulttyń tragediiasy baiandalady. Adam ómirde izin qaldyrý úshin teńine qosylyp, shańyraq kóterip, urpaq súiýge tiis. Al osyndai nyǵmetterdiń bárinen airylǵan pendeni artyna iz qaldyrǵan, aty bar adam deýge bola ma? Bas keiipkerdiń myna jalǵan dúnieden turaq taba almai, shermende kúige dýshar bolýyna kimder kináli? Avtor mundai kúrmeýi kúrdeli suraqtyń jaýabyn izdeýdi oqyrman enshisine qaldyrady», – deidi synshy A.Keńshilikuly.
Al jazýshy Jadyra Shamuratova romannyń basty keiipkeriniń atsyz bolýy jaidan-jai emes, simvol ekenin atap ótti. Sol atsyz adam ózimiz de bolýymyz múmkin ekenin jasyrmady.
Taǵy bir belgili jazýshy Dáýren Qýat Q.Ábilqaiyrdyń bul eńbegin roman-rekviem dep baǵalady.
«Bastap ketseń boldy, basyńdy kótere almai oqýǵa májbúrleitin kelisti áńgime, qily-qyzyq hikaia, tynysy keń, oiy tereń, oqiǵasy kúrdeli romandar bolady. Jazýshy Qanat Ábilqaiyrdyń «Aǵyraptaǵy aty joq adam» atty romany da sondai aldyúzik, shyǵa shappa shyǵarmalardyń soiynan ekenin senimdi túrde aita alamyn», – deidi jazýshy.
Ár ulttyń, ár halyqtyń basynda jeke qaiǵy, jetim zary bolatynyn dóp basqan Dáýren Qýat izdengen janǵa, kóre biler kózge non-fikshn taqyryptar búgingi qazaq qoǵamynda jetip artylatynyn aityp, shyrǵalańǵa túsken jandardyń jan azasy estiletin shyǵarmany roman-rekviem dep atady.
Toqyraý jyldary qalaǵa údere kóshken qazaqtyń úisiz-kúisiz keshken tirshilik azabyn asqan sheberlikpen sýrettep shyqqan jazýshyny da sóz ge tarttyq. Biraz suraǵymyzdy qoidyq.
– Qanat myrza, aldymen «Aǵyraptaǵy aty joq adam» atty romanyńyzǵa az-kem toqtalsaq. Bul shyǵarmada neni baiandaýǵa tyrystyńyz?
– Romanda úi týraly úlken máseleni qaýzaýǵa tyrystym. Qazirgi qazaqtyń basty qundylyǵy, baqyt shamyna balanǵan baspanany arqaý ettim. Sol baspanasyn qorǵaimyn dep, shańyraǵy shaiqalyp, ǵumyry qatal taǵdyrdyń tálkegine túsken órimdei jas jigittiń, onyń otbasynyń oiran bolǵan taǵdyryn týyndynyń ózegi etip aldym. Kitaptaǵy oqiǵalar, jekelegen sátter naqty bir adamnyń ómirinen alynbasa da, sol kezeńge tán áleýmettik aýyrtpalyqtyń saldarynan ár qazaqtyń basynda bolyp jatqan jaittar edi. Bylaisha aitqanda, romandaǵy keiipkerler qala mańyndaǵy baspananyń áýresimen júrgen sol zamannyń jiyntyq obrazy.
– Kitaptyń atyna bailanysty da suraqtyń týyndaýy zańdylyq. Quranda aitylatyn Aǵyraptyń romanǵa qandai qatysy bar?
– Rasynda bul suraq maǵan osy romandy jazyp jatqan kezde-aq kóp qoiyldy. Aǵyrap – bul jumaq pen tozaqtyń ortasyndaǵy meken. Qiiamet tarazysynda jaqsylyǵy men jamandyǵy teń tartqan quldar jumaqqa bara almaidy. Tozaqqa da túspei, sol eki aralyqtaǵy Aǵyrapta qalady. Bul týraly Quran Kárimniń «Aǵyrap» súresinde de jazylǵan. Dese de bul jaýabymdy estigen boida bir tanysym «Bizdiń eldi qazir jumaqqa da, tozaqqa da teńei almaimyz. Siz aityp turǵan Aǵyraptyń naq ózine uqsaidy eken» deidi. Ondaǵysy batystaǵy alpaýyt elderdi jumaq mekenge balap, soǵystan kóz ashpai jatqandaryn tozaq dep meńzegeni ǵoi. Al bizdi Aǵyraptamyz deidi. Degenmen mundai tujyrymmen kelespeimin. Bizdiń Qazaqstan jumaq mekenge ainalýy kerek.
– Endi romannyń jazylý barysyna kelsek. Ózge de suhbataryńyzdyń birinde bul kitaptyń nebári úsh aidyń ishinde jazylǵanyn aitqanyńyz bar edi. Al daiyndyq jaǵy qanshalyqty ýaqytyńyzdy aldy?
– Roman úsh aidyń bederinde-aq jazylyp bitkenimen, oiymda úsh jyldai pisip-jetildi. Árine, ondaǵy oqiǵanyń bári oidan quralmaǵany anyq. Qasymda sol bir taǵdyrlardy basynan keshirgen joldastarym boldy. Olar sondai taǵdyrlas adamdardy taýyp berdi. Osy jerde aita ketetin bir jait, biz túrmeni kórmesek te, túrmeniń túsinigimen ómir súretin dáýirdi bastan keshirdik. Roman jazar aldynda túrmege túsken onshaqty adammen áńgimelestim. Olardyń árqaisysyn bir áńgime etýge bolady. Sóilesken jigitterdiń birin kezinde organnyń adamdary onyń basynan sý tola baklajkamen urǵan eken. Aýyr soqqy alyp, aqyry jyndanyp ketken. Ony da arnaiy aýrýhanadan izdep taptym. Biraq onymen sóilesý múldem múmkin bolmady. Osylaisha men ol keiipkerdiń obrazyn shyǵaratyn eshqandai aqpar ala almadym. Biraq keiin tanys adamdar arqyly sondai júike aýrýyna dýshar bolǵan 32 adammen betpe-bet áńgimelesip, kitaptaǵy keiipkerimniń obrazyn jasap shyqtym. Temir tordyń ar jaǵynda otyrǵandarmen kezdese aldym. Olardan túrme «turǵyndarynyń» jazylmaǵan ishki «zańyn», tártibin, terminderin qaǵazǵa tizip shyqtym. Biraq onyń bárin paidalanbadym, olar jalpy túsinik qalyptastyryp alý úshin kerek boldy. Qysqasy, sol úsh-tórt jyldyń ishinde psihologiiany dóp basýǵa, atmosferany berýge, keńistikti sezinýge ýaqytty da, kúshimdi de jumsadym.
– Qanat Birlikuly, bul kitaptyń oqylymdy bolǵany sonsha, keiinirek ekinshi márte 2000 danamen basylyp shyqty. Estýimizshe, olar da túgesilýge taiaý siiaqty. Jalpy, osyndai múmkindikti paidalanyp, romannyń jalǵasyn jazý oiyńyzǵa keldi me?
– Joǵaryda aitqanymdai, bul romandy jazý úshin uzaq jyldar boiy izdendim. Kemi úsh jyl ýaqytym ketti. Qanshama adammen kezdestim, suhbattastym, nesheme aqparat jinadym. Biraq qoldaǵy derekterdiń bárin paidalanbai, osy romanǵa kerektisin ǵana aldym da, keibir keiipkerlerdiń obrazyn bólek ashyp, onyń azap shekken taǵdyryn jeke bólek shyǵarmaǵa arqaý etsem be degen oimen jiǵan qordyń birazyn alyp qaldym. Shyǵarmada men aitqym kelgen, biraq aitpai qalǵan dúnielerdiń áli de az emestigin bilemin. Jalpy, qalamgerdiń óz-ózine kóńiliniń tolmaýy – qalypty jaǵdai. Biraq shyǵarmama kóńilim tolmady eken dep, ony qaitadan tolyqtyryp, túzep shyqqym kelmeidi. Ondai qajettilikti de kórip turǵanym joq. Degenmen kitaptaǵy keibir keiipkerlerdiń ómirin jeke-dara baiandap, romannyń jalǵasyn jazyp shyqpaq oiym bar.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan:
Jasulan Baqytbek
