سوناۋ ستۋدەنت جىلدارىنان ەدەبيەتتٸڭ ەسٸگٸن اشىپ كٸرٸپ, بٷگٸندە مٷيٸزٸ قاراعايداي قازاق قالامگەرلەرٸنٸڭ جوعارى باعاسىن العان, رومان جازۋدىڭ جاڭاشىل تەسٸلدەرٸن تاپقان جازۋشى قانات ەبٸلقايىردىڭ شىعارماشىلىعى سوڭعى جىلدارى كٶپ تالقىلانىپ كەلە جاتىر. ونىڭ سيياسى ەلٸ كەپپەگەن «اعىراپتاعى اتى جوق ادام» رومانى جازۋشىنى جاڭا قىرىنان تانىتتى.
رومانعا العاش پٸكٸر بٸلدٸرٸپ, لايىقتى باعاسىن بەرگەندەردٸڭ الدى – امانگەلدٸ كەڭشٸلٸكۇلى. بەلگٸلٸ سىنشى بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ شىندىعىن جەتكٸزگەن روماندى اسقان ىقىلاسپەن وقىپ شىققانىن ايتتى.
«روماندى وقۋ بارىسىندا اۆتوردىڭ تاقىرىپتى جان-جاقتى زەرتتەگەنٸنە كٶزٸڭ جەتە تٷسەدٸ. باسپاناسىن قورعايمىن دەپ تاعدىرى تەلكەككە تٷسكەن بٸر ادامنىڭ ٶمٸرٸ ارقىلى بٷكٸل ۇلتتىڭ تراگەديياسى باياندالادى. ادام ٶمٸردە ٸزٸن قالدىرۋ ٷشٸن تەڭٸنە قوسىلىپ, شاڭىراق كٶتەرٸپ, ۇرپاق سٷيۋگە تيٸس. ال وسىنداي نىعمەتتەردٸڭ بەرٸنەن ايرىلعان پەندەنٸ ارتىنا ٸز قالدىرعان, اتى بار ادام دەۋگە بولا ما? باس كەيٸپكەردٸڭ مىنا جالعان دٷنيەدەن تۇراق تابا الماي, شەرمەندە كٷيگە دۋشار بولۋىنا كٸمدەر كٸنەلٸ? اۆتور مۇنداي كٷرمەۋٸ كٷردەلٸ سۇراقتىڭ جاۋابىن ٸزدەۋدٸ وقىرمان ەنشٸسٸنە قالدىرادى», – دەيدٸ سىنشى ا.كەڭشٸلٸكۇلى.
ال جازۋشى جادىرا شامۇراتوۆا روماننىڭ باستى كەيٸپكەرٸنٸڭ اتسىز بولۋى جايدان-جاي ەمەس, سيمۆول ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. سول اتسىز ادام ٶزٸمٸز دە بولۋىمىز مٷمكٸن ەكەنٸن جاسىرمادى.
تاعى بٸر بەلگٸلٸ جازۋشى دەۋرەن قۋات ق.ەبٸلقايىردىڭ بۇل ەڭبەگٸن رومان-رەكۆيەم دەپ باعالادى.
«باستاپ كەتسەڭ بولدى, باسىڭدى كٶتەرە الماي وقۋعا مەجبٷرلەيتٸن كەلٸستٸ ەڭگٸمە, قيلى-قىزىق حيكايا, تىنىسى كەڭ, ويى تەرەڭ, وقيعاسى كٷردەلٸ روماندار بولادى. جازۋشى قانات ەبٸلقايىردىڭ «اعىراپتاعى اتى جوق ادام» اتتى رومانى دا سونداي الدىٷزٸك, شىعا شاپپا شىعارمالاردىڭ سويىنان ەكەنٸن سەنٸمدٸ تٷردە ايتا الامىن», – دەيدٸ جازۋشى.
ەر ۇلتتىڭ, ەر حالىقتىڭ باسىندا جەكە قايعى, جەتٸم زارى بولاتىنىن دٶپ باسقان دەۋرەن قۋات ٸزدەنگەن جانعا, كٶرە بٸلەر كٶزگە نون-فيكشن تاقىرىپتار بٷگٸنگٸ قازاق قوعامىندا جەتٸپ ارتىلاتىنىن ايتىپ, شىرعالاڭعا تٷسكەن جانداردىڭ جان ازاسى ەستٸلەتٸن شىعارمانى رومان-رەكۆيەم دەپ اتادى.
توقىراۋ جىلدارى قالاعا ٷدەرە كٶشكەن قازاقتىڭ ٷيسٸز-كٷيسٸز كەشكەن تٸرشٸلٸك ازابىن اسقان شەبەرلٸكپەن سۋرەتتەپ شىققان جازۋشىنى دا سٶز گە تارتتىق. بٸراز سۇراعىمىزدى قويدىق.
– قانات مىرزا, الدىمەن «اعىراپتاعى اتى جوق ادام» اتتى رومانىڭىزعا از-كەم توقتالساق. بۇل شىعارمادا نەنٸ بايانداۋعا تىرىستىڭىز?
– روماندا ٷي تۋرالى ٷلكەن مەسەلەنٸ قاۋزاۋعا تىرىستىم. قازٸرگٸ قازاقتىڭ باستى قۇندىلىعى, باقىت شامىنا بالانعان باسپانانى ارقاۋ ەتتٸم. سول باسپاناسىن قورعايمىن دەپ, شاڭىراعى شايقالىپ, عۇمىرى قاتال تاعدىردىڭ تەلكەگٸنە تٷسكەن ٶرٸمدەي جاس جٸگٸتتٸڭ, ونىڭ وتباسىنىڭ ويران بولعان تاعدىرىن تۋىندىنىڭ ٶزەگٸ ەتٸپ الدىم. كٸتاپتاعى وقيعالار, جەكەلەگەن سەتتەر ناقتى بٸر ادامنىڭ ٶمٸرٸنەن الىنباسا دا, سول كەزەڭگە تەن ەلەۋمەتتٸك اۋىرتپالىقتىڭ سالدارىنان ەر قازاقتىڭ باسىندا بولىپ جاتقان جايتتار ەدٸ. بىلايشا ايتقاندا, رومانداعى كەيٸپكەرلەر قالا ماڭىنداعى باسپانانىڭ ەۋرەسٸمەن جٷرگەن سول زاماننىڭ جيىنتىق وبرازى.
– كٸتاپتىڭ اتىنا بايلانىستى دا سۇراقتىڭ تۋىنداۋى زاڭدىلىق. قۇراندا ايتىلاتىن اعىراپتىڭ رومانعا قانداي قاتىسى بار?
– راسىندا بۇل سۇراق ماعان وسى روماندى جازىپ جاتقان كەزدە-اق كٶپ قويىلدى. اعىراپ – بۇل جۇماق پەن توزاقتىڭ ورتاسىنداعى مەكەن. قييامەت تارازىسىندا جاقسىلىعى مەن جاماندىعى تەڭ تارتقان قۇلدار جۇماققا بارا المايدى. توزاققا دا تٷسپەي, سول ەكٸ ارالىقتاعى اعىراپتا قالادى. بۇل تۋرالى قۇران كەرٸمنٸڭ «اعىراپ» سٷرەسٸندە دە جازىلعان. دەسە دە بۇل جاۋابىمدى ەستٸگەن بويدا بٸر تانىسىم «بٸزدٸڭ ەلدٸ قازٸر جۇماققا دا, توزاققا دا تەڭەي المايمىز. سٸز ايتىپ تۇرعان اعىراپتىڭ ناق ٶزٸنە ۇقسايدى ەكەن» دەيدٸ. ونداعىسى باتىستاعى الپاۋىت ەلدەردٸ جۇماق مەكەنگە بالاپ, سوعىستان كٶز اشپاي جاتقاندارىن توزاق دەپ مەڭزەگەنٸ عوي. ال بٸزدٸ اعىراپتامىز دەيدٸ. دەگەنمەن مۇنداي تۇجىرىممەن كەلەسپەيمٸن. بٸزدٸڭ قازاقستان جۇماق مەكەنگە اينالۋى كەرەك.
– ەندٸ روماننىڭ جازىلۋ بارىسىنا كەلسەك. ٶزگە دە سۇحباتارىڭىزدىڭ بٸرٸندە بۇل كٸتاپتىڭ نەبەرٸ ٷش ايدىڭ ٸشٸندە جازىلعانىن ايتقانىڭىز بار ەدٸ. ال دايىندىق جاعى قانشالىقتى ۋاقىتىڭىزدى الدى?
– رومان ٷش ايدىڭ بەدەرٸندە-اق جازىلىپ بٸتكەنٸمەن, ويىمدا ٷش جىلداي پٸسٸپ-جەتٸلدٸ. ەرينە, ونداعى وقيعانىڭ بەرٸ ويدان قۇرالماعانى انىق. قاسىمدا سول بٸر تاعدىرلاردى باسىنان كەشٸرگەن جولداستارىم بولدى. ولار سونداي تاعدىرلاس ادامداردى تاۋىپ بەردٸ. وسى جەردە ايتا كەتەتٸن بٸر جايت, بٸز تٷرمەنٸ كٶرمەسەك تە, تٷرمەنٸڭ تٷسٸنٸگٸمەن ٶمٸر سٷرەتٸن دەۋٸردٸ باستان كەشٸردٸك. رومان جازار الدىندا تٷرمەگە تٷسكەن ونشاقتى اداممەن ەڭگٸمەلەستٸم. ولاردىڭ ەرقايسىسىن بٸر ەڭگٸمە ەتۋگە بولادى. سٶيلەسكەن جٸگٸتتەردٸڭ بٸرٸن كەزٸندە ورگاننىڭ ادامدارى ونىڭ باسىنان سۋ تولا باكلاجكامەن ۇرعان ەكەن. اۋىر سوققى الىپ, اقىرى جىندانىپ كەتكەن. ونى دا ارنايى اۋرۋحانادان ٸزدەپ تاپتىم. بٸراق ونىمەن سٶيلەسۋ مٷلدەم مٷمكٸن بولمادى. وسىلايشا مەن ول كەيٸپكەردٸڭ وبرازىن شىعاراتىن ەشقانداي اقپار الا المادىم. بٸراق كەيٸن تانىس ادامدار ارقىلى سونداي جٷيكە اۋرۋىنا دۋشار بولعان 32 اداممەن بەتپە-بەت ەڭگٸمەلەسٸپ, كٸتاپتاعى كەيٸپكەرٸمنٸڭ وبرازىن جاساپ شىقتىم. تەمٸر توردىڭ ار جاعىندا وتىرعاندارمەن كەزدەسە الدىم. ولاردان تٷرمە «تۇرعىندارىنىڭ» جازىلماعان ٸشكٸ «زاڭىن», تەرتٸبٸن, تەرميندەرٸن قاعازعا تٸزٸپ شىقتىم. بٸراق ونىڭ بەرٸن پايدالانبادىم, ولار جالپى تٷسٸنٸك قالىپتاستىرىپ الۋ ٷشٸن كەرەك بولدى. قىسقاسى, سول ٷش-تٶرت جىلدىڭ ٸشٸندە پسيحولوگييانى دٶپ باسۋعا, اتموسفەرانى بەرۋگە, كەڭٸستٸكتٸ سەزٸنۋگە ۋاقىتتى دا, كٷشٸمدٸ دە جۇمسادىم.
– قانات بٸرلٸكۇلى, بۇل كٸتاپتىڭ وقىلىمدى بولعانى سونشا, كەيٸنٸرەك ەكٸنشٸ مەرتە 2000 دانامەن باسىلىپ شىقتى. ەستۋٸمٸزشە, ولار دا تٷگەسٸلۋگە تاياۋ سيياقتى. جالپى, وسىنداي مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانىپ, روماننىڭ جالعاسىن جازۋ ويىڭىزعا كەلدٸ مە?
– جوعارىدا ايتقانىمداي, بۇل روماندى جازۋ ٷشٸن ۇزاق جىلدار بويى ٸزدەندٸم. كەمٸ ٷش جىل ۋاقىتىم كەتتٸ. قانشاما اداممەن كەزدەستٸم, سۇحباتتاستىم, نەشەمە اقپارات جينادىم. بٸراق قولداعى دەرەكتەردٸڭ بەرٸن پايدالانباي, وسى رومانعا كەرەكتٸسٸن عانا الدىم دا, كەيبٸر كەيٸپكەرلەردٸڭ وبرازىن بٶلەك اشىپ, ونىڭ ازاپ شەككەن تاعدىرىن جەكە بٶلەك شىعارماعا ارقاۋ ەتسەم بە دەگەن ويمەن جيعان قوردىڭ بٸرازىن الىپ قالدىم. شىعارمادا مەن ايتقىم كەلگەن, بٸراق ايتپاي قالعان دٷنيەلەردٸڭ ەلٸ دە از ەمەستٸگٸن بٸلەمٸن. جالپى, قالامگەردٸڭ ٶز-ٶزٸنە كٶڭٸلٸنٸڭ تولماۋى – قالىپتى جاعداي. بٸراق شىعارماما كٶڭٸلٸم تولمادى ەكەن دەپ, ونى قايتادان تولىقتىرىپ, تٷزەپ شىققىم كەلمەيدٸ. ونداي قاجەتتٸلٸكتٸ دە كٶرٸپ تۇرعانىم جوق. دەگەنمەن كٸتاپتاعى كەيبٸر كەيٸپكەرلەردٸڭ ٶمٸرٸن جەكە-دارا بايانداپ, روماننىڭ جالعاسىن جازىپ شىقپاق ويىم بار.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان:
جاسۇلان باقىتبەك
