2015 jyly 11 jeltoqsanda QR Bilim jáne Ǵylym ministrliginiń keńeitilgen májilisinde 117 joǵarǵy oqý oryndarynyń rektorlary «Qazaqstan tarihy» pánin «Qazirgi Qazaqstan tarihy» pánimen aýystyrýdy biraýyzdan qoldapty. «Qazirgi Qazaqstan tarihy» bul «jańa pán» 1991 jyldan iaǵni tek Táýelsizdik alǵan jyldardan bergi ýaqytty ǵana qamtidy. Sonda muqym bir halyqtyń tarihyn tereńdetip oqytýǵa qarsy bolǵan rektorlar jastardyń keleshegine balta shaýyp, olardy otan súigishtik sezimge tárbieleitin pán-Qazaqstan tarihyn oqytý qajet emes degen sheshim shyǵarypty. Al sol jastardyń ata-anasy bul qaterli sheshimge qazaqtar ne aitar eken? Qazaq halqy 117 rektor men ministrliktegi jaǵympaz jandaishaptardan ǵana turmaityn shyǵar.
Al tarih degen mazmuny tereń rýhani uǵymnyń adam sanasynyń, dúnietanymynyń, eldiń, ulttyń hal-ahýalynyń damýyna, qoǵamdyq qarym-qatynastardyń durys qalyptasý dárejesine tigizer áseri erekshe. Tarihsyz qoǵam, halyq, memleket bolýy da tipti de múmkin emes.
Al osy tarihtyń mańyzy qandai ekendigin Alashtyń ardaqty azamaty Mirjaqyp Dýlatov kezinde dáleldep ketken.
Ol «tarih deitin-burynǵy ótken zamannyń jaiynan sóilep turatuǵyn; burynǵy ótken kisilerdiń isinen habar beretuǵyn ǵylym. Qazaqtyń kóbi ony «Shejire» dep ataidy. Bu zamannyń ǵalymdary tarih ataýyn eń ońdy ataý dep biledi. Tarih-túzý jóndi úiretýshi. Tarih-halyqty túzý jónge silteýshi bolsa, oǵan dúniede túzýshiliktiń kitaby (ádilettiliktiń barometri, qosqan men E.Q. ) tirshiliktiń jolbasshysy deýge bolady». Keleshek kúnniń qandai bolatyndyǵyn bilýge tarih anyq qural bolady.
Óziniń tarihyn joǵaltqan jurt, óziniń tarihyn umytqan ult qaida júrip, qaida turǵandyǵyn, ne istep, ne qoiǵandyǵyn bilmeidi, keleshekte basyna qandai kún týatynyna kózi jetpeidi. Eger bir halyq óziniń tarihyn bilmese, bir el óziniń tarihyn joǵaltsa, onyń artynsha ózi de joǵalýǵa yńǵaily bolyp turady. Dúniede óńge jurttar qatarynda kem, qor bolmaityn, tuqymym quryp qalmasyn degen halyq óziniń shejiresin imany dárejesinde uǵyp bilýge tiis.
Tarihtyń aitatyny mynaý: bizdiń burynǵy babalarymyzdyń kim ekendigi, olardyń dúniede ne istep, ne bitiretindigi, qandai quty barlyǵy, ol qutty ne orynǵa jumsaǵandyǵy; istep júrgen isiniń qaisysynan paida, qaisysynan zardap kórgendigi; burynǵy babalarymyzdyń dosy-dushpany kimder bolǵany, ne sebepten baǵy taiǵandyǵy jáne osyǵan uqsas isterdiń barlyǵyn tarih túsindirip turady. Burynǵy babalarymyzdyń basynan keshken jaqsy-jaman qandai ýaqiǵa bar bolsa, onyń báriniń ózindik sebebi bolǵan. So sekildi keleshekte bizdiń basymyzǵa túsetin sondai bir oqiǵalar osy kúnde qylyp júrgen isimizdiń nátijesi bolmaq. Tarihty oqysaq, onda qandai isten qandai nátije týatynyn anyq bilemiz. Jaqsy isten — jaqsylyq, jaman isten — jamandyq týmaqshy. Eger tarihty oqyp bilsek, paidaly istiń qandai ekenin bilemiz. Zalaldy isten qashamyz. Burynǵynyń ońdy isinen úlgi almaqshymyz. Osy kúnde istep júrgen isimiz, qylǵan jumysymyz, minez-qulqymyz, sózdiń bári keiingilerge tarih bolyp qalady». Kúni búgin dúniede eshbir nárseniń asyly bilinbei qalǵan joq. Ár nárseniń túbi tekserildi, asyly bilindi. Bilimi artyq, kózi ashyq jurttar dúniedegi adam balasynyń asylyn, násilin tekserip bolyp, barlyǵyn kitapqa jazdy. Bóten jurttar qatarynda ala bóten bizdiń qazaq halqynyń asyly tekserilip, tarihy tolyq jazylǵan joq. Búgin Aziia kartasynyń tórtten birine ie bolyp turǵan qanshama million qazaqtyń tarihy kómeski qalyp ta turǵan jaiy bar.
Tarih ǵylymynda qansha tarih jazýshylar shyǵyp, qanshama kitap jazyp shyǵardy. Solardyń arasynda qazaqtyń asylyn anyq qyp aitatyny joq. Arabsha, túrikshe, oryssha biz kórgen kitaptarda qazaq týrasynda jazylǵan sózderdiń bári de haqiqatqa harab, ship-shiki ótirik. — dep jazýy tegin bolmasa kerek.
(M.Dýlatov. Túrik balasy. «Qazaq», 1913j. №2, №7)
Qazaq ziialysynyń tarihqa bergen bul sipttamasy, Qazaq halqynyń ǵasyrlar boiy qalyptasqan tarihyn ol jerdi mekendeýshi barlyq ult ókilderiniń, iaǵni respýblika azamattarynyń barlyǵynyń oqyp bilýin mindetteidi. Sondyqtan bul pán memlekettik mańyzy bar úlken shara retinde baǵalanyp, barlyq joǵary bilim beretin oqý oryndarynda oqytylyp otyr. Biz ótkenimizge úńilip odan sabaq almasaq, onda keleshektegi baǵyt-baǵdarymyzda qatelikterge uryndyratyn jaǵdailarǵa jol berýimiz múmkin. Sondyqtan osy qaǵidany tereń túsinip, ony baǵalai bilýimiz qajet jáne Otan tarihyn Joǵarǵy oqý oryndarynda oqytýdy toqtatý toqtatpaýdy halyqtan suraýy kerek edi.
Al usynylyp otyrǵan Qazirgi zaman tarihy-Táýelsizdik tarihy jaǵympazdardyń jazǵan jalǵan shatpyraǵy, ol da ýakyt synynan óte almai keńes dáýirindegi GERONTOKRATTAR (jasy jetken adamdardyń biligi) júrgizgen jalań saiasattyń tarihy sekildi «aqtańdaqtarǵa» toly bolatynyna kepildik berem.
«Qazirgi Qazaqstan tarihy» degen ataýdyń ózi múldem qate ataý. Sonda 21 ǵasyr jańa ǵasyr tarihy burynǵy eski dáýir bolyp qalýy kerek pe? Bul ne degen «tapqyrlyq» Sonda Qazirgi zamandy bizdiń el 1991 jyldan bastai ma? Al onyń aldyndaǵy 1990 jyl sonda burynǵy zamanǵa jata ma? Mundai jyl sanaý tarihi kezeńderge bólý qandai ǵylymi negizderge súienildi? Al sol «Qazirgi Qazaqstan tarihynda» nege memlekettiń tarihyna qatysty Arqankergendegi qandy oqiǵa týraly aitylmaidy, Nege QR Parlamenti Májilisi depýtattary ózderin ózderi taratyp ózderi qaita «sailanyp» alǵany týraly aqparat joq… Jańa ózendegi 2011 jylǵy jeltoqsandaǵy munaishylar men halyq narazylyǵyn qarýmen basý kisi ólimderi turaly shynaiy faktiler jáne taǵy da mańyzdy tarihi oqiǵalar joq. Bul atalǵan oqiǵalardyń bári Otan tarihyna jáne sońǵy «Táýelsizdik tarihy» kezeńine jatady. Al burynǵy oqytylyp kelgen «Qazaqstan tarihy» mektepte oqytylady sodan keiin qysqartyp otyrmyz qaitalanbaý úshin degen ýáj aitypty. Rektor myrzalar 1991 jylǵy sizder aidar taǵyp at qoiǵan «Qazirgi Qazaqstan tarihy» da kezeńi 1991 jyldan bergi kezeńde mektepterde oqytylyp keldi. Oǵan ne aitasyzdar?
Búginde Qazaqstandaǵy jaǵympazdyq saiasatpen tamyrlasyp alǵan tarih ǵylymy qazaq halqynyń tabiǵi damý talaptaryna jaýap beretindei sharalar júiesin iske asyrýǵa Bilim ministrligi saýatsyzdyqqa jol berip, qulyqsyzdyq tanytýda. Búginde qyzyl imperiia mura etip qaltyrǵan jalǵan sotsialistik qoǵam múddelerin absoliýttendirip, ult múddelerin aiaq asty ete otyryp, ony ulttyq murattardy talqandaý úrdisterimen qatar júrgizýi jalǵasýda. Táýelsizdik jyldardaǵy tarihi oqiǵalardy ásirelep kórsetý isi, jaǵympazdanýdyń etek alýy búkil qoǵamdyq organizmdi jalǵandyqpen qorektendirip, kózboiaýshylyqqa ákelýde. Júrip jatqan qoǵamdyq protsessterdi teris, jalǵan túsindirý, jasandylyqpen áýestenýshilik etek alyp, ony jurtqa kúshpen moiyndatý iske asyrylýda. Mundai qysymshylyqty basynan ótkizip sanasyna jalǵandyqty sińdirgen halyq búgin de sol kózqarasynan aryla almaǵandyqtan, órkenietke umtylý jolynda ulttyq qundylyqtardy tańdaýda jaltaqtyq kórsetip otyr.
Amerikandyqtardyń uranyna ainalǵan sol eldiń áigili jazýshysy Mark Tvenniń: «Eger azamat óz eliniń saiasi kiiminiń tozǵandyǵyn kóre tura, ony tozdy dep aityp, ony jańartýǵa at salyspasa, ol óz Otanynyń satqyny» degen sózi búginde bizdiń biren-saran qandastarymyzdyń aýzynan shyqsa da ol jalpy jurttyń sanasyna jetpei jatyr. Al mundai ultjandylyq tanytatyn ziialy qaýym ókilderi bári bolmasa da kópshiligi keńestik dáýirdegi ádiske salyp buǵyp otyr. Ol dáýirden qalǵan úreidi boilarynan shyǵarýǵa dármensiz kúi keshýde.
Tarih degenimiz-halyqtyń zerdesi. Ol bolyp ótken, ony túzete almaisyń jáne onyń bir túsin ekinshisimen aýystyryp, almastyryp jańadan jaza almaisyń. Biz ony búkil qaishylyqtarymen jáne qaiǵyly betterimen qosa, ol qandai bolsa naq sondai, búkil alýan túrli, tutas kúiinde qabyldaýǵa tiispiz.
Tarih ǵylymy qasietti- ǵylym. Ol bura tartýdy da, ásirese boiaýdy da?, «aqsaqty tyńdai, ótirikti shyndai» etkendi de kótermeidi. Onyń ólshemi – shyndyq, aqiqatqa júginý. Al «Qazirgi Qazaqstan tarihynda» osy AQIQATTAR bar ma?
Qýandyq Esenǵazy,
tarih ǵylymdarynyń doktory, professor.
Ult portaly
