2015 جىلى 11 جەلتوقساندا قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ كەڭەيتٸلگەن مەجٸلٸسٸندە 117 جوعارعى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارى «قازاقستان تاريحى» پەنٸن «قازٸرگٸ قازاقستان تاريحى» پەنٸمەن اۋىستىرۋدى بٸراۋىزدان قولداپتى. «قازٸرگٸ قازاقستان تاريحى» بۇل «جاڭا پەن» 1991 جىلدان ياعني تەك تەۋەلسٸزدٸك العان جىلداردان بەرگٸ ۋاقىتتى عانا قامتيدى. سوندا مۇقىم بٸر حالىقتىڭ تاريحىن تەرەڭدەتٸپ وقىتۋعا قارسى بولعان رەكتورلار جاستاردىڭ كەلەشەگٸنە بالتا شاۋىپ, ولاردى وتان سٷيگٸشتٸك سەزٸمگە تەربيەلەيتٸن پەن-قازاقستان تاريحىن وقىتۋ قاجەت ەمەس دەگەن شەشٸم شىعارىپتى. ال سول جاستاردىڭ اتا-اناسى بۇل قاتەرلٸ شەشٸمگە قازاقتار نە ايتار ەكەن? قازاق حالقى 117 رەكتور مەن مينيسترلٸكتەگٸ جاعىمپاز جاندايشاپتاردان عانا تۇرمايتىن شىعار.
ال تاريح دەگەن مازمۇنى تەرەڭ رۋحاني ۇعىمنىڭ ادام ساناسىنىڭ, دٷنيەتانىمىنىڭ, ەلدٸڭ, ۇلتتىڭ حال-احۋالىنىڭ دامۋىنا, قوعامدىق قارىم-قاتىناستاردىڭ دۇرىس قالىپتاسۋ دەرەجەسٸنە تيگٸزەر ەسەرٸ ەرەكشە. تاريحسىز قوعام, حالىق, مەملەكەت بولۋى دا تٸپتٸ دە مٷمكٸن ەمەس.
ال وسى تاريحتىڭ ماڭىزى قانداي ەكەندٸگٸن الاشتىڭ ارداقتى ازاماتى مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ كەزٸندە دەلەلدەپ كەتكەن.
ول «تاريح دەيتٸن-بۇرىنعى ٶتكەن زاماننىڭ جايىنان سٶيلەپ تۇراتۇعىن; بۇرىنعى ٶتكەن كٸسٸلەردٸڭ ٸسٸنەن حابار بەرەتۇعىن عىلىم. قازاقتىڭ كٶبٸ ونى «شەجٸرە» دەپ اتايدى. بۇ زاماننىڭ عالىمدارى تاريح اتاۋىن ەڭ وڭدى اتاۋ دەپ بٸلەدٸ. تاريح-تٷزۋ جٶندٸ ٷيرەتۋشٸ. تاريح-حالىقتى تٷزۋ جٶنگە سٸلتەۋشٸ بولسا, وعان دٷنيەدە تٷزۋشٸلٸكتٸڭ كٸتابى (ەدٸلەتتٸلٸكتٸڭ بارومەترٸ, قوسقان مەن ە.ق. ) تٸرشٸلٸكتٸڭ جولباسشىسى دەۋگە بولادى». كەلەشەك كٷننٸڭ قانداي بولاتىندىعىن بٸلۋگە تاريح انىق قۇرال بولادى.
ٶزٸنٸڭ تاريحىن جوعالتقان جۇرت, ٶزٸنٸڭ تاريحىن ۇمىتقان ۇلت قايدا جٷرٸپ, قايدا تۇرعاندىعىن, نە ٸستەپ, نە قويعاندىعىن بٸلمەيدٸ, كەلەشەكتە باسىنا قانداي كٷن تۋاتىنىنا كٶزٸ جەتپەيدٸ. ەگەر بٸر حالىق ٶزٸنٸڭ تاريحىن بٸلمەسە, بٸر ەل ٶزٸنٸڭ تاريحىن جوعالتسا, ونىڭ ارتىنشا ٶزٸ دە جوعالۋعا ىڭعايلى بولىپ تۇرادى. دٷنيەدە ٶڭگە جۇرتتار قاتارىندا كەم, قور بولمايتىن, تۇقىمىم قۇرىپ قالماسىن دەگەن حالىق ٶزٸنٸڭ شەجٸرەسٸن يمانى دەرەجەسٸندە ۇعىپ بٸلۋگە تيٸس.
تاريحتىڭ ايتاتىنى مىناۋ: بٸزدٸڭ بۇرىنعى بابالارىمىزدىڭ كٸم ەكەندٸگٸ, ولاردىڭ دٷنيەدە نە ٸستەپ, نە بٸتٸرەتٸندٸگٸ, قانداي قۇتى بارلىعى, ول قۇتتى نە ورىنعا جۇمساعاندىعى; ٸستەپ جٷرگەن ٸسٸنٸڭ قايسىسىنان پايدا, قايسىسىنان زارداپ كٶرگەندٸگٸ; بۇرىنعى بابالارىمىزدىڭ دوسى-دۇشپانى كٸمدەر بولعانى, نە سەبەپتەن باعى تايعاندىعى جەنە وسىعان ۇقساس ٸستەردٸڭ بارلىعىن تاريح تٷسٸندٸرٸپ تۇرادى. بۇرىنعى بابالارىمىزدىڭ باسىنان كەشكەن جاقسى-جامان قانداي ۋاقيعا بار بولسا, ونىڭ بەرٸنٸڭ ٶزٸندٸك سەبەبٸ بولعان. سو سەكٸلدٸ كەلەشەكتە بٸزدٸڭ باسىمىزعا تٷسەتٸن سونداي بٸر وقيعالار وسى كٷندە قىلىپ جٷرگەن ٸسٸمٸزدٸڭ نەتيجەسٸ بولماق. تاريحتى وقىساق, وندا قانداي ٸستەن قانداي نەتيجە تۋاتىنىن انىق بٸلەمٸز. جاقسى ٸستەن — جاقسىلىق, جامان ٸستەن — جاماندىق تۋماقشى. ەگەر تاريحتى وقىپ بٸلسەك, پايدالى ٸستٸڭ قانداي ەكەنٸن بٸلەمٸز. زالالدى ٸستەن قاشامىز. بۇرىنعىنىڭ وڭدى ٸسٸنەن ٷلگٸ الماقشىمىز. وسى كٷندە ٸستەپ جٷرگەن ٸسٸمٸز, قىلعان جۇمىسىمىز, مٸنەز-قۇلقىمىز, سٶزدٸڭ بەرٸ كەيٸنگٸلەرگە تاريح بولىپ قالادى». كٷنٸ بٷگٸن دٷنيەدە ەشبٸر نەرسەنٸڭ اسىلى بٸلٸنبەي قالعان جوق. ەر نەرسەنٸڭ تٷبٸ تەكسەرٸلدٸ, اسىلى بٸلٸندٸ. بٸلٸمٸ ارتىق, كٶزٸ اشىق جۇرتتار دٷنيەدەگٸ ادام بالاسىنىڭ اسىلىن, نەسٸلٸن تەكسەرٸپ بولىپ, بارلىعىن كٸتاپقا جازدى. بٶتەن جۇرتتار قاتارىندا الا بٶتەن بٸزدٸڭ قازاق حالقىنىڭ اسىلى تەكسەرٸلٸپ, تاريحى تولىق جازىلعان جوق. بٷگٸن ازييا كارتاسىنىڭ تٶرتتەن بٸرٸنە يە بولىپ تۇرعان قانشاما ميلليون قازاقتىڭ تاريحى كٶمەسكٸ قالىپ تا تۇرعان جايى بار.
تاريح عىلىمىندا قانشا تاريح جازۋشىلار شىعىپ, قانشاما كٸتاپ جازىپ شىعاردى. سولاردىڭ اراسىندا قازاقتىڭ اسىلىن انىق قىپ ايتاتىنى جوق. ارابشا, تٷرٸكشە, ورىسشا بٸز كٶرگەن كٸتاپتاردا قازاق تۋراسىندا جازىلعان سٶزدەردٸڭ بەرٸ دە حاقيقاتقا حاراب, شٸپ-شيكٸ ٶتٸرٸك. — دەپ جازۋى تەگٸن بولماسا كەرەك.
(م.دۋلاتوۆ. تٷرٸك بالاسى. «قازاق», 1913ج. №2, №7)
قازاق زييالىسىنىڭ تاريحقا بەرگەن بۇل سيپتتاماسى, قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان تاريحىن ول جەردٸ مەكەندەۋشٸ بارلىق ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ, ياعني رەسپۋبليكا ازاماتتارىنىڭ بارلىعىنىڭ وقىپ بٸلۋٸن مٸندەتتەيدٸ. سوندىقتان بۇل پەن مەملەكەتتٸك ماڭىزى بار ٷلكەن شارا رەتٸندە باعالانىپ, بارلىق جوعارى بٸلٸم بەرەتٸن وقۋ ورىندارىندا وقىتىلىپ وتىر. بٸز ٶتكەنٸمٸزگە ٷڭٸلٸپ ودان ساباق الماساق, وندا كەلەشەكتەگٸ باعىت-باعدارىمىزدا قاتەلٸكتەرگە ۇرىندىراتىن جاعدايلارعا جول بەرۋٸمٸز مٷمكٸن. سوندىقتان وسى قاعيدانى تەرەڭ تٷسٸنٸپ, ونى باعالاي بٸلۋٸمٸز قاجەت جەنە وتان تاريحىن جوعارعى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋدى توقتاتۋ توقتاتپاۋدى حالىقتان سۇراۋى كەرەك ەدٸ.
ال ۇسىنىلىپ وتىرعان قازٸرگٸ زامان تاريحى-تەۋەلسٸزدٸك تاريحى جاعىمپازداردىڭ جازعان جالعان شاتپىراعى, ول دا ۋاكىت سىنىنان ٶتە الماي كەڭەس دەۋٸرٸندەگٸ گەرونتوكراتتار (جاسى جەتكەن ادامداردىڭ بيلٸگٸ) جٷرگٸزگەن جالاڭ ساياساتتىڭ تاريحى سەكٸلدٸ «اقتاڭداقتارعا» تولى بولاتىنىنا كەپٸلدٸك بەرەم.
«قازٸرگٸ قازاقستان تاريحى» دەگەن اتاۋدىڭ ٶزٸ مٷلدەم قاتە اتاۋ. سوندا 21 عاسىر جاڭا عاسىر تاريحى بۇرىنعى ەسكٸ دەۋٸر بولىپ قالۋى كەرەك پە? بۇل نە دەگەن «تاپقىرلىق» سوندا قازٸرگٸ زاماندى بٸزدٸڭ ەل 1991 جىلدان باستاي ما? ال ونىڭ الدىنداعى 1990 جىل سوندا بۇرىنعى زامانعا جاتا ما? مۇنداي جىل ساناۋ تاريحي كەزەڭدەرگە بٶلۋ قانداي عىلىمي نەگٸزدەرگە سٷيەنٸلدٸ? ال سول «قازٸرگٸ قازاقستان تاريحىندا» نەگە مەملەكەتتٸڭ تاريحىنا قاتىستى ارقانكەرگەندەگٸ قاندى وقيعا تۋرالى ايتىلمايدى, نەگە قر پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸ دەپۋتاتتارى ٶزدەرٸن ٶزدەرٸ تاراتىپ ٶزدەرٸ قايتا «سايلانىپ» العانى تۋرالى اقپارات جوق… جاڭا ٶزەندەگٸ 2011 جىلعى جەلتوقسانداعى مۇنايشىلار مەن حالىق نارازىلىعىن قارۋمەن باسۋ كٸسٸ ٶلٸمدەرٸ تۇرالى شىنايى فاكتٸلەر جەنە تاعى دا ماڭىزدى تاريحي وقيعالار جوق. بۇل اتالعان وقيعالاردىڭ بەرٸ وتان تاريحىنا جەنە سوڭعى «تەۋەلسٸزدٸك تاريحى» كەزەڭٸنە جاتادى. ال بۇرىنعى وقىتىلىپ كەلگەن «قازاقستان تاريحى» مەكتەپتە وقىتىلادى سودان كەيٸن قىسقارتىپ وتىرمىز قايتالانباۋ ٷشٸن دەگەن ۋەج ايتىپتى. رەكتور مىرزالار 1991 جىلعى سٸزدەر ايدار تاعىپ ات قويعان «قازٸرگٸ قازاقستان تاريحى» دا كەزەڭٸ 1991 جىلدان بەرگٸ كەزەڭدە مەكتەپتەردە وقىتىلىپ كەلدٸ. وعان نە ايتاسىزدار?
بٷگٸندە قازاقستانداعى جاعىمپازدىق ساياساتپەن تامىرلاسىپ العان تاريح عىلىمى قازاق حالقىنىڭ تابيعي دامۋ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتٸندەي شارالار جٷيەسٸن ٸسكە اسىرۋعا بٸلٸم مينيسترلٸگٸ ساۋاتسىزدىققا جول بەرٸپ, قۇلىقسىزدىق تانىتۋدا. بٷگٸندە قىزىل يمپەرييا مۇرا ەتٸپ قالتىرعان جالعان سوتسياليستٸك قوعام مٷددەلەرٸن ابسوليۋتتەندٸرٸپ, ۇلت مٷددەلەرٸن اياق استى ەتە وتىرىپ, ونى ۇلتتىق مۇراتتاردى تالقانداۋ ٷردٸستەرٸمەن قاتار جٷرگٸزۋٸ جالعاسۋدا. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارداعى تاريحي وقيعالاردى ەسٸرەلەپ كٶرسەتۋ ٸسٸ, جاعىمپازدانۋدىڭ ەتەك الۋى بٷكٸل قوعامدىق ورگانيزمدٸ جالعاندىقپەن قورەكتەندٸرٸپ, كٶزبوياۋشىلىققا ەكەلۋدە. جٷرٸپ جاتقان قوعامدىق پروتسەسستەردٸ تەرٸس, جالعان تٷسٸندٸرۋ, جاساندىلىقپەن ەۋەستەنۋشٸلٸك ەتەك الىپ, ونى جۇرتقا كٷشپەن مويىنداتۋ ٸسكە اسىرىلۋدا. مۇنداي قىسىمشىلىقتى باسىنان ٶتكٸزٸپ ساناسىنا جالعاندىقتى سٸڭدٸرگەن حالىق بٷگٸن دە سول كٶزقاراسىنان ارىلا الماعاندىقتان, ٶركەنيەتكە ۇمتىلۋ جولىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى تاڭداۋدا جالتاقتىق كٶرسەتٸپ وتىر.
امەريكاندىقتاردىڭ ۇرانىنا اينالعان سول ەلدٸڭ ەيگٸلٸ جازۋشىسى مارك تۆەننٸڭ: «ەگەر ازامات ٶز ەلٸنٸڭ ساياسي كيٸمٸنٸڭ توزعاندىعىن كٶرە تۇرا, ونى توزدى دەپ ايتىپ, ونى جاڭارتۋعا ات سالىسپاسا, ول ٶز وتانىنىڭ ساتقىنى» دەگەن سٶزٸ بٷگٸندە بٸزدٸڭ بٸرەن-ساران قانداستارىمىزدىڭ اۋزىنان شىقسا دا ول جالپى جۇرتتىڭ ساناسىنا جەتپەي جاتىر. ال مۇنداي ۇلتجاندىلىق تانىتاتىن زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ بەرٸ بولماسا دا كٶپشٸلٸگٸ كەڭەستٸك دەۋٸردەگٸ ەدٸسكە سالىپ بۇعىپ وتىر. ول دەۋٸردەن قالعان ٷرەيدٸ بويلارىنان شىعارۋعا دەرمەنسٸز كٷي كەشۋدە.
تاريح دەگەنٸمٸز-حالىقتىڭ زەردەسٸ. ول بولىپ ٶتكەن, ونى تٷزەتە المايسىڭ جەنە ونىڭ بٸر تٷسٸن ەكٸنشٸسٸمەن اۋىستىرىپ, الماستىرىپ جاڭادان جازا المايسىڭ. بٸز ونى بٷكٸل قايشىلىقتارىمەن جەنە قايعىلى بەتتەرٸمەن قوسا, ول قانداي بولسا ناق سونداي, بٷكٸل الۋان تٷرلٸ, تۇتاس كٷيٸندە قابىلداۋعا تيٸسپٸز.
تاريح عىلىمى قاسيەتتٸ- عىلىم. ول بۇرا تارتۋدى دا, ەسٸرەسە بوياۋدى دا?, «اقساقتى تىڭداي, ٶتٸرٸكتٸ شىنداي» ەتكەندٸ دە كٶتەرمەيدٸ. ونىڭ ٶلشەمٸ – شىندىق, اقيقاتقا جٷگٸنۋ. ال «قازٸرگٸ قازاقستان تاريحىندا» وسى اقيقاتتار بار ما?
قۋاندىق ەسەنعازى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
ۇلت پورتالى
