Foto: weproject.media
Salt-dástúr - ǵasyrlar boiy ómirdiń ózi týǵyzǵan ádet-ǵuryptardyń jiyntyǵy, qaýym men qoǵamda qalyptasqan minez-qulyqtyń úlgileri, ónege tájiribesi. Ár ulttyń, árbir halyqtyń dini men senimine, turmys-tirshiligine, ulttyq qurylym ereksheligine sáikes ózindik erekshelikteri kórinip turady. Ózindik psihikalyq erekshelikterin kórsetetin qasietine bailanysty ony basqa halyqtan aiyryp tanityn belgilerge ainalady. Dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar demekshi ol da qoǵam damýyna sáikes kónerip, jańaryp, jańǵyryp, odan ári damyp otyrady. Qazaq halqy úshin atadan balaǵa kóshetin jazylmaǵan qoǵam zańy bolyp negizdeletin salt-dástúrdiń el arasyndaǵy tálimdik, tárbielik máni óte zor. Ol halqymyzdyń dúnietanymy, urpaq tárbiesiniń arqaýy, tirshilik erejesi retinde el zerdesine saqtalǵan rýhani bailyǵy. Ádet-ǵuryp, ishara, yrym, tyiym, daǵdy bári osy salt-dástúrdiń kórinisi.
Árbir rásim, joralǵy – ómirdiń belgili bir kezeńine mán beredi. Bul talaptar men erejelerdi halyq buljytpai oryndaýmen birge ony qurmettemegen, saqtamaǵan adamdardy sol zań negizinde jazalap ta otyrǵan. Ótken zamanda qazaq qoǵamy úshin salt-dástúr buljymas zań rólin atqardy. Mysaly, toi, naýryz kóje, qyz uzatý, qonaǵasy, shashý, erýlik ata salty bolyp sanalady. Ata-anany, úlkendi qurmetteý, baiǵazy, kórimdik, súiinshi, káde suraý, sálem berý, at tergeý, qurdastyq qaljyń, t.b. jatady.
Dástúrdi saqtaý – bolashaqqa jol salý. Biz osydan ajyrap qalmaýymyz kerek. Bala dúniege kelgennen bastap aqtyq saparǵa deiingi aralyqtaǵy dástúrler halyqtyń ómirge kózqarasyn, birligin, syilastyǵyn kórsetedi. Sondyqtan qazaqtyń árbir salty tek qana ótkenniń belgisi emes, búgingi urpaq úshin tárbie mektebi.
Qazaqtyń ómirlik salt-dástúrleri – urpaqqa ónege
Salt-dástúr – adam dúniege kelgen kúnnen bastap, ómirden ótkenge deiin jan-jaqty baǵyt-baǵdar beretin rýhani mura. Ol urpaqty izgilikke tárbielep, ár kezeńniń mánin túsindiretin – ulttyń mádeni kody, tárbieniń qainar kózi. Sondyqtan «Dástúr – halyq qazynasy» dep beker aitylmaǵan. Ár dástúrdiń astarynda tereń mán-maǵyna, tálim-tárbie jatyr. Qazirgi tańda ultyń uiytqysyna ainalǵan, onyń saqtalýyna áser etetin dana halyqtyń ózi jasaǵan osy ádet-ǵuryp pen jón-josyqty bilip, úirený jáne ómirde qoldaný – aǵaiyndy adastyrmas sara jol. Biraq, ókinishke orai adamdardyń kóbi yrym men salt- dástúrdi shatastyrady eken. Ata-baba ósieti bolyp kele jatqan salt-dástúrlerdiń ózindik erekshelikteri bolsa, yrym-jyrymdar arnaiy tyiymdar úshin qoldanylǵan. Muny otbasynda ata-ana, mektepte ustaz, kópshilik ortada aqsaqaldar jastarǵa úiretip, aityp otyrsa, utarymyz kóp bolar edi.
Ómir esigin ashqannan bastalatyn dástúrler
Árbir sábi dúniege kelgende qýanyshqa kenelgen qazaq ony joralǵymen qarsy alǵan. Aldymen azan shaqyryp at qoiǵan.
At qoiý dástúri – esimge jaýapkershilik
Dúnieniń esigin jańa ashqan sábige azan shaqyryp at qoiýǵa erekshe mán berilgen. «Atyń adamdy alǵa jeteleidi» degen senim bolǵan. Esim tańdaǵanda ata-áje, aýyl aqsaqaldary aqyl qosqan. Árbir attyń óz maǵynasy bar. At qoiý dástúri – bolashaqqa baǵyt berý, perzenttiń ómirine tilek aitý. Bul dástúrden úlkenderdiń danalyǵy men jaýapkershiligi kórinedi.
Shildehana – ómirdiń alǵashqy toiy. Bul dástúr balanyń ǵumyry uzaq, ǵibratty bolsyn degen nietpen jasalady.
Qyrqynan shyǵarý – sábidiń alǵashqy qadamdaryna deiingi eń mańyzdy rásim. Bul arqyly balanyń ómiri tazalyqpen bastalady.
Tusaýkeser – bala tái-tái basqanda jasalatyn yrym. Balanyń tusaýy adal adamǵa kestirilse, ómir joly da adal bolsyn degen senim bar.
Aqyl-keńes: ár ata-ana osy dástúrler arqyly balasyna alǵashqy tárbieni beretinin umytpaýy kerek. Óitkeni bala dúniege kelgennen bastap oǵan beriletin jylýlyq pen jasalatyn yrymdar onyń bolashaq minezine áser etedi.
Ósip-jetilý kezeńindegi dástúrler
Súndet toi – ul balanyń er jetýin bildiretin mereke. Bul – tárbie men tazalyqqa bastaityn qadam. Qazaq halqy bul toiǵa erekshe mán bergen. Sán-saltanatymen atalyp ótetin, ózindik jón-joralǵylary kóp toi.
Tilashar – balanyń bilimge degen alǵashqy qadamy. Qazaq bilimdi eń úlken bailyq sanaǵan.
Aqyl-keńes: Balaǵa oqý-bilimdi nasihattaý – ata-ananyń paryzy. Tilashardy tek rásim retinde emes, bilimge serpin beretin úlken qadam dep qabyldaý qajet.
Jastar men otbasyna qatysty dástúrler
Quda túsý, qalyńmal – eki jastyń ǵana emes, eki áýlettiń de jaqyndasýy.
Qyz uzatý – qyzdyń bolashaq otbasyna amanattalýy.
Betashar – kelinniń úlkenderge iilip sálem berýi, jańa áýletke sińisý joly.
Aqyl-keńes: Otbasyn qurǵan jastarǵa úlkender árdaiym baǵyt-baǵdar berip, aqylyn aitýy kerek. Dástúr – tek rásim emes, ol – jaýapkershilik mektebi.
Qoǵamdyq ómirdegi dástúrler
Qonaqjailyq – qazaqtyń eń asyl qasietteriniń biri. «Qonaq kelse, qut» dep, dastarqan jaiyp qarsy alý – berekeniń belgisi.
Naýryz merekesi – tabiǵatpen úndestikti, birlik pen tatýlyqty dáripteitin dástúr.
Aqyl-keńes: Kimge de bolsyn qonaqjai bolý – syilastyqtyń belgisi. Qonaqqa izgi niet bildirý – ózińniń de júregińdi keńeitedi.
Sońǵy saparǵa qatysty dástúrler
Adam ómirden ótkende de qazaq dástúrge asa mán bergen.
Janaza shyǵarý – sońǵy qurmet kórsetý rásimi.
Joqtaý – marqumnyń qadir-qasietin eske alý.
As berý – ótkendi umytpai, taǵylym alý úshin jasalatyn dástúr.
Aqyl-keńes: Marqumdy eske alý – tek ótkendi joqtaý emes, keiingi urpaqqa ǵibrat qaldyrý. «Óli razy bolmai, tiri baiymaidy» degen sóz beker aitylmaǵan.
Qorytyndy oi
Qazaqtyń salt-dástúrleri – ǵasyrlardan jetken asyl qazyna. Árbir salt-dástúr – ómir mektebi. Ol – adamǵa ónege, qoǵamǵa tárbie, urpaqqa baǵdar beredi. Ony bilý, qurmetteý – ulttyń bolashaǵyn qorǵaý, rýhani bailyqty saqtaýdyń kepili. Búgingi urpaq osy dástúrlerdi umytpai, kúndelikti ómirde ustansa, ulttyq bolmys ta, adamdyq qasiet te saqtalady. Endeshe salt-dástúrimizdi jastarǵa nasihattap, kúndelikti ómirde qoldaný – eń basty paryzymyz.
Este saqtaiyq:
Dástúr – tárbie quraly.
Ár rásimniń astarynda ómirlik sabaq bar.
Dástúrdi saqtaý – ultty saqtaý.
Qarlyǵash Shakirova
