فوتو: weproject.media
سالت-دەستٷر - عاسىرلار بويى ٶمٸردٸڭ ٶزٸ تۋعىزعان ەدەت-عۇرىپتاردىڭ جيىنتىعى, قاۋىم مەن قوعامدا قالىپتاسقان مٸنەز-قۇلىقتىڭ ٷلگٸلەرٸ, ٶنەگە تەجٸريبەسٸ. ەر ۇلتتىڭ, ەربٸر حالىقتىڭ دٸنٸ مەن سەنٸمٸنە, تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸنە, ۇلتتىق قۇرىلىم ەرەكشەلٸگٸنە سەيكەس ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ كٶرٸنٸپ تۇرادى. ٶزٸندٸك پسيحيكالىق ەرەكشەلٸكتەرٸن كٶرسەتەتٸن قاسيەتٸنە بايلانىستى ونى باسقا حالىقتان ايىرىپ تانيتىن بەلگٸلەرگە اينالادى. دەستٷردٸڭ وزىعى بار, توزىعى بار دەمەكشٸ ول دا قوعام دامۋىنا سەيكەس كٶنەرٸپ, جاڭارىپ, جاڭعىرىپ, ودان ەرٸ دامىپ وتىرادى. قازاق حالقى ٷشٸن اتادان بالاعا كٶشەتٸن جازىلماعان قوعام زاڭى بولىپ نەگٸزدەلەتٸن سالت-دەستٷردٸڭ ەل اراسىنداعى تەلٸمدٸك, تەربيەلٸك مەنٸ ٶتە زور. ول حالقىمىزدىڭ دٷنيەتانىمى, ۇرپاق تەربيەسٸنٸڭ ارقاۋى, تٸرشٸلٸك ەرەجەسٸ رەتٸندە ەل زەردەسٸنە ساقتالعان رۋحاني بايلىعى. ەدەت-عۇرىپ, يشارا, ىرىم, تىيىم, داعدى بەرٸ وسى سالت-دەستٷردٸڭ كٶرٸنٸسٸ.
ەربٸر رەسٸم, جورالعى – ٶمٸردٸڭ بەلگٸلٸ بٸر كەزەڭٸنە مەن بەرەدٸ. بۇل تالاپتار مەن ەرەجەلەردٸ حالىق بۇلجىتپاي ورىنداۋمەن بٸرگە ونى قۇرمەتتەمەگەن, ساقتاماعان ادامداردى سول زاڭ نەگٸزٸندە جازالاپ تا وتىرعان. ٶتكەن زاماندا قازاق قوعامى ٷشٸن سالت-دەستٷر بۇلجىماس زاڭ رٶلٸن اتقاردى. مىسالى, توي, ناۋرىز كٶجە, قىز ۇزاتۋ, قوناعاسى, شاشۋ, ەرۋلٸك اتا سالتى بولىپ سانالادى. اتا-انانى, ٷلكەندٸ قۇرمەتتەۋ, بايعازى, كٶرٸمدٸك, سٷيٸنشٸ, كەدە سۇراۋ, سەلەم بەرۋ, ات تەرگەۋ, قۇرداستىق قالجىڭ, ت.ب. جاتادى.
دەستٷردٸ ساقتاۋ – بولاشاققا جول سالۋ. بٸز وسىدان اجىراپ قالماۋىمىز كەرەك. بالا دٷنيەگە كەلگەننەن باستاپ اقتىق ساپارعا دەيٸنگٸ ارالىقتاعى دەستٷرلەر حالىقتىڭ ٶمٸرگە كٶزقاراسىن, بٸرلٸگٸن, سىيلاستىعىن كٶرسەتەدٸ. سوندىقتان قازاقتىڭ ەربٸر سالتى تەك قانا ٶتكەننٸڭ بەلگٸسٸ ەمەس, بٷگٸنگٸ ۇرپاق ٷشٸن تەربيە مەكتەبٸ.
قازاقتىڭ ٶمٸرلٸك سالت-دەستٷرلەرٸ – ۇرپاققا ٶنەگە
سالت-دەستٷر – ادام دٷنيەگە كەلگەن كٷننەن باستاپ, ٶمٸردەن ٶتكەنگە دەيٸن جان-جاقتى باعىت-باعدار بەرەتٸن رۋحاني مۇرا. ول ۇرپاقتى ٸزگٸلٸككە تەربيەلەپ, ەر كەزەڭنٸڭ مەنٸن تٷسٸندٸرەتٸن – ۇلتتىڭ مەدەني كودى, تەربيەنٸڭ قاينار كٶزٸ. سوندىقتان «دەستٷر – حالىق قازىناسى» دەپ بەكەر ايتىلماعان. ەر دەستٷردٸڭ استارىندا تەرەڭ مەن-ماعىنا, تەلٸم-تەربيە جاتىر. قازٸرگٸ تاڭدا ۇلتىڭ ۇيىتقىسىنا اينالعان, ونىڭ ساقتالۋىنا ەسەر ەتەتٸن دانا حالىقتىڭ ٶزٸ جاساعان وسى ەدەت-عۇرىپ پەن جٶن-جوسىقتى بٸلٸپ, ٷيرەنۋ جەنە ٶمٸردە قولدانۋ – اعايىندى اداستىرماس سارا جول. بٸراق, ٶكٸنٸشكە وراي ادامداردىڭ كٶبٸ ىرىم مەن سالت- دەستٷردٸ شاتاستىرادى ەكەن. اتا-بابا ٶسيەتٸ بولىپ كەلە جاتقان سالت-دەستٷرلەردٸڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ بولسا, ىرىم-جىرىمدار ارنايى تىيىمدار ٷشٸن قولدانىلعان. مۇنى وتباسىندا اتا-انا, مەكتەپتە ۇستاز, كٶپشٸلٸك ورتادا اقساقالدار جاستارعا ٷيرەتٸپ, ايتىپ وتىرسا, ۇتارىمىز كٶپ بولار ەدٸ.
ٶمٸر ەسٸگٸن اشقاننان باستالاتىن دەستٷرلەر
ەربٸر سەبي دٷنيەگە كەلگەندە قۋانىشقا كەنەلگەن قازاق ونى جورالعىمەن قارسى العان. الدىمەن ازان شاقىرىپ ات قويعان.
ات قويۋ دەستٷرٸ – ەسٸمگە جاۋاپكەرشٸلٸك
دٷنيەنٸڭ ەسٸگٸن جاڭا اشقان سەبيگە ازان شاقىرىپ ات قويۋعا ەرەكشە مەن بەرٸلگەن. «اتىڭ ادامدى العا جەتەلەيدٸ» دەگەن سەنٸم بولعان. ەسٸم تاڭداعاندا اتا-ەجە, اۋىل اقساقالدارى اقىل قوسقان. ەربٸر اتتىڭ ٶز ماعىناسى بار. ات قويۋ دەستٷرٸ – بولاشاققا باعىت بەرۋ, پەرزەنتتٸڭ ٶمٸرٸنە تٸلەك ايتۋ. بۇل دەستٷردەن ٷلكەندەردٸڭ دانالىعى مەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸ كٶرٸنەدٸ.
شٸلدەحانا – ٶمٸردٸڭ العاشقى تويى. بۇل دەستٷر بالانىڭ عۇمىرى ۇزاق, عيبراتتى بولسىن دەگەن نيەتپەن جاسالادى.
قىرقىنان شىعارۋ – سەبيدٸڭ العاشقى قادامدارىنا دەيٸنگٸ ەڭ ماڭىزدى رەسٸم. بۇل ارقىلى بالانىڭ ٶمٸرٸ تازالىقپەن باستالادى.
تۇساۋكەسەر – بالا تەي-تەي باسقاندا جاسالاتىن ىرىم. بالانىڭ تۇساۋى ادال ادامعا كەستٸرٸلسە, ٶمٸر جولى دا ادال بولسىن دەگەن سەنٸم بار.
اقىل-كەڭەس: ەر اتا-انا وسى دەستٷرلەر ارقىلى بالاسىنا العاشقى تەربيەنٸ بەرەتٸنٸن ۇمىتپاۋى كەرەك. ٶيتكەنٸ بالا دٷنيەگە كەلگەننەن باستاپ وعان بەرٸلەتٸن جىلۋلىق پەن جاسالاتىن ىرىمدار ونىڭ بولاشاق مٸنەزٸنە ەسەر ەتەدٸ.
ٶسٸپ-جەتٸلۋ كەزەڭٸندەگٸ دەستٷرلەر
سٷندەت توي – ۇل بالانىڭ ەر جەتۋٸن بٸلدٸرەتٸن مەرەكە. بۇل – تەربيە مەن تازالىققا باستايتىن قادام. قازاق حالقى بۇل تويعا ەرەكشە مەن بەرگەن. سەن-سالتاناتىمەن اتالىپ ٶتەتٸن, ٶزٸندٸك جٶن-جورالعىلارى كٶپ توي.
تٸلاشار – بالانىڭ بٸلٸمگە دەگەن العاشقى قادامى. قازاق بٸلٸمدٸ ەڭ ٷلكەن بايلىق ساناعان.
اقىل-كەڭەس: بالاعا وقۋ-بٸلٸمدٸ ناسيحاتتاۋ – اتا-انانىڭ پارىزى. تٸلاشاردى تەك رەسٸم رەتٸندە ەمەس, بٸلٸمگە سەرپٸن بەرەتٸن ٷلكەن قادام دەپ قابىلداۋ قاجەت.
جاستار مەن وتباسىنا قاتىستى دەستٷرلەر
قۇدا تٷسۋ, قالىڭمال – ەكٸ جاستىڭ عانا ەمەس, ەكٸ ەۋلەتتٸڭ دە جاقىنداسۋى.
قىز ۇزاتۋ – قىزدىڭ بولاشاق وتباسىنا اماناتتالۋى.
بەتاشار – كەلٸننٸڭ ٷلكەندەرگە يٸلٸپ سەلەم بەرۋٸ, جاڭا ەۋلەتكە سٸڭٸسۋ جولى.
اقىل-كەڭەس: وتباسىن قۇرعان جاستارعا ٷلكەندەر ەردايىم باعىت-باعدار بەرٸپ, اقىلىن ايتۋى كەرەك. دەستٷر – تەك رەسٸم ەمەس, ول – جاۋاپكەرشٸلٸك مەكتەبٸ.
قوعامدىق ٶمٸردەگٸ دەستٷرلەر
قوناقجايلىق – قازاقتىڭ ەڭ اسىل قاسيەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ. «قوناق كەلسە, قۇت» دەپ, داستارقان جايىپ قارسى الۋ – بەرەكەنٸڭ بەلگٸسٸ.
ناۋرىز مەرەكەسٸ – تابيعاتپەن ٷندەستٸكتٸ, بٸرلٸك پەن تاتۋلىقتى دەرٸپتەيتٸن دەستٷر.
اقىل-كەڭەس: كٸمگە دە بولسىن قوناقجاي بولۋ – سىيلاستىقتىڭ بەلگٸسٸ. قوناققا ٸزگٸ نيەت بٸلدٸرۋ – ٶزٸڭنٸڭ دە جٷرەگٸڭدٸ كەڭەيتەدٸ.
سوڭعى ساپارعا قاتىستى دەستٷرلەر
ادام ٶمٸردەن ٶتكەندە دە قازاق دەستٷرگە اسا مەن بەرگەن.
جانازا شىعارۋ – سوڭعى قۇرمەت كٶرسەتۋ رەسٸمٸ.
جوقتاۋ – مارقۇمنىڭ قادٸر-قاسيەتٸن ەسكە الۋ.
اس بەرۋ – ٶتكەندٸ ۇمىتپاي, تاعىلىم الۋ ٷشٸن جاسالاتىن دەستٷر.
اقىل-كەڭەس: مارقۇمدى ەسكە الۋ – تەك ٶتكەندٸ جوقتاۋ ەمەس, كەيٸنگٸ ۇرپاققا عيبرات قالدىرۋ. «ٶلٸ رازى بولماي, تٸرٸ بايىمايدى» دەگەن سٶز بەكەر ايتىلماعان.
قورىتىندى وي
قازاقتىڭ سالت-دەستٷرلەرٸ – عاسىرلاردان جەتكەن اسىل قازىنا. ەربٸر سالت-دەستٷر – ٶمٸر مەكتەبٸ. ول – ادامعا ٶنەگە, قوعامعا تەربيە, ۇرپاققا باعدار بەرەدٸ. ونى بٸلۋ, قۇرمەتتەۋ – ۇلتتىڭ بولاشاعىن قورعاۋ, رۋحاني بايلىقتى ساقتاۋدىڭ كەپٸلٸ. بٷگٸنگٸ ۇرپاق وسى دەستٷرلەردٸ ۇمىتپاي, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە ۇستانسا, ۇلتتىق بولمىس تا, ادامدىق قاسيەت تە ساقتالادى. ەندەشە سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ جاستارعا ناسيحاتتاپ, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە قولدانۋ – ەڭ باستى پارىزىمىز.
ەستە ساقتايىق:
دەستٷر – تەربيە قۇرالى.
ەر رەسٸمنٸڭ استارىندا ٶمٸرلٸك ساباق بار.
دەستٷردٸ ساقتاۋ – ۇلتتى ساقتاۋ.
قارلىعاش شاكيروۆا
