© Sputnik / Edýard Galeev
Almaty jurtshylyǵy Qazaqstannyń halyq jazýshysy Ábdijámil Nurpeiisovti aqtyq saparǵa shyǵaryp saldy. Jazýshymen qoshtasý Abai atyndaǵy qazaq ulttyq opera jáne balet teatrynda ótti. Qaraly jiynǵa júzdegen adam jinaldy, dep habarlaidy Sputnik Qazaqstan tilshisi.
© Sputnik / Edýard Galeev
Jazýshymen qoshtasýǵa qala turǵyndary, marqumnyń jaqyndary men ádebitettegi áriptesteri, memlekettik hatshy Erlan Karin, mádeniet jáne sport ministri Dáýren Abaev, Qyzylorda oblysynyń ákimi Gúlshara Ábdiqalyqova, Almaty ákimi Erbolat Dosaev pen saiasatkerler Baqytjan Saǵyntaev pen Qyrymbek Kósherbaev, Imanǵali Tasmaǵambetov qatysty. Memlekettik hatshy Erlan Karin prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń kóńil aitý jedelhatyn oqyp, marqumnyń týystaryna tabystady.
"Asa kórnekti qalamger, Qazaqstannyń eńbek eri, halyq jazýshysy, Uly Otan soǵysynyń ardageri Ábdijámil Kárimuly Nurpeiisovtiń dúnieden ótýine bailanysty kóńil aitamyn. Ábdijámil Kárimuly surapyl soǵysty bastan keship, elge oralǵan soń qazaq ádebietin órkendetýge súbeli úles qosty. Uzaq jylǵy shyǵarmashylyq qyzmeti jemisti boldy. "Qan men ter" trilogiiasy, "Sońǵy paryz" dilogiiasy siiaqty týyndylary synshylar men oqyrmandar tarapynan joǵary baǵasyn aldy. Zaman júgin kótergen romandary álemniń kóptegen tiline aýdaryldy. Ábdijámil Kárimulynyń jańa belesti baǵyndyrǵan qazaq ádebietin shetelge tanytýǵa sińirgen eńbegi orasan zor. Ol ult rýhaniiatynyń kóshbasshysy boldy. Ol – ult klassikteriniń jolyn laiyqty jalǵastyrǵan qýatty qalamger. Ózi de qazaq ádebietiniń partiarhyna ainaldy. Ábdijámil Nurpeiisovtiń sońynda urpaqqa úlgi, ulysqa igi bolatyn shyǵarmalar qaldy. Elge es, syrtqa ses bolǵan jazýshynyń endi ekinshi ómiri bastaldy", - delingen memleket basshysynyń jedelhatynda.
© Sputnik / Edýard Galeev
Erlan Karin óz atynan da qaraly qaýymǵa kóńil aityp, jazýshynyń bir ǵasyrlyq ómir jolyn aityp ótti.
"Qazaq jurty óz Ábesin joqtap otyr. Ábeniń bir ǵasyrlyq ǵumyryna talai zaman endi. Alash qairatkerleriniń zamanynda dúniege kelip, qýǵyn-súrgin, asharshylyq, soǵys náýbetin kórip, keńes úkimeti kezinde ádebietpen shuǵyldandy. Odan keiin táýelsiz Qazaqstannyń irgetasyn qalaýǵa at salysty, endi jańa Qazaqstanǵa qadam basqanda baqilyq boldy. Aǵamyzdyń bir ǵasyrlyq ǵumyryna elimizdiń, ultymyzdyń bir ǵasyrlyq tarihy endi. Bir ǵasyrda qazaq halqy kórgen náýbet pen jaqsylyqty birge kórdi, birge kóterdi, óz boiynan ótkizdi. Sondyqtan búgin biz Ábeńmen emes, tutas bir dáýirmen qoshtasyp turmyz. Bul – qazaq ádebieti tarihyndaǵy dáýir emes, ult rýhaniiatynyń tarihyndaǵy bir dáýir", - dedi memlekettik hatshy Erlan Karin.
Ázili jarasqan Ábekeń...
Qaraly jiynda marqumnyń ómirdegi rýhani serigi, ádebiettegi áriptesi halyq jazýshysy Dýlat Isabekov de sóz sóiledi. Ol jinalǵandarǵa Ábdijámil Nurpeiisovpen bolǵan bir áńgimeni aityp berdi.
"...Bul kúndi de bastan keshirýimizge týra keldi. Adam júz jasai ma, Luqpan Hakim siiaqty myń jasai ma, o dúniege attanǵanda bári úshin qaiǵy. Ábekeń jaily aitylar sóz kóp. Bir ǵasyr jasaǵan, bir ǵasyrdy túgel ádebietke ǵana arnaǵan, basqaǵa moiyn burmaǵan...bir sózi úshin kitaptaryn bir aiǵa toqtatýǵa daiyn Ábekeń bárimizdiń ustazymyz. Maǵan telefon soqqanda "ái bala" deýshi edi. Endi olai aitatyn adam joq, bizdi qartaityp ketti", - dedi Dýlat Isabekov.
Nurpeiisov – meniń ustazym, ómirdegi aqylshym, abyzym, zamandasym jáne qurdasym. Qandai ázil aitsam da, janyna batatyn ázil aitsam da, basqa bireýge shap ete qalatyn Ábekeń maǵan kúlip qana qoia salýshy edi. Qazaqstanda basqa jer jetpei qalǵandai, Belaranda (Ábdijámil Nurpeiisov týǵan Qyzylorda oblysy Aral aýdanyndaǵy aýyl – Sputnik) molasyn saldyryp qoidy. Bir kúni barsam, bulqan-talqan bolyp ashýlanyp otyr.
© Sputnik / Edýard Galeev
"Belarandaǵy molamdy byltyr kórip edim, molamnyń mola siiaǵy joq. Qumǵa batyp ketken, áripteri túsip qalǵan" dedi. Belaranǵa baryp jatatyn bolsańyz, eshkim barmaidy dedim. (...) Ábeke, ol aýdannyń ákimin boqtaýǵa bolmaidy. Óitkeni aýdannyń biýdjetinde tiri adamnyń molasyn jóndeýge aqsha qaralmaǵan. Molany býldozermen buzdyraiyn, buzdyrǵyńyz kelmese, ol jerge anda-sanda baryp jatyp turý kerek dedim, dep eske aldy Dýlat Isabekov Ábdijámil Nurpeiisovpen áńgimesin.
Týǵan jerinen topyraq ákeldi
Jazýshymen qoshtasý jiynynda Qyzylorda oblysynyń ákimi Gúlshara Ábdiqalyqova daraboz tulǵa, qarymdy qalamger Ábdijámil Nurpeiisovtiń klassikalyq shyǵarmalaryn jas urpaqqa nasihattap otyrý azamattyq paryzǵa ainalǵanyn aitty.
"Ábdijámil aǵa shyǵarmashylyq ǵumyrynyń teń jartysyn týǵan jeri Aralǵa arnady. Qalamyn naizadai bilep, seńdei jarylyp, Aralǵa arasha túsýi – jazýshy ǵumyrynyń sońǵy paryzy boldy. Alash alyptaryna tán irilik, keńdik, parasattylyq, ziialylyq bir boiynan tabylǵan. Ózgege de, ózine de qatań talap qoiyp, kórkem sózdiń bedelin biiktetken Ábdijámil aǵanyń endigi dáýiri sheksizdikke ulasty", - dedi Qyzylorda oblysynyń ákimi.
Gúlshara Ábdiqalyqova jazýshy jerleý rásimine qatysýǵa Syr elinen bir top jerlesi kelgenin aitty. Sondai-aq halyq jazýshysynyń týǵan jeri Belarannan topyraq ákelingenin jetkizdi. Qaraly jiynda marqumnyń shyǵarmashylyq jolyndaǵy eleýli eńbegin ortaǵa shyǵyp aitqandar qatarynda mádeniet jáne sport ministri Dáýren Abaev, memlekettik qairatker Qyrymbek Kósherbaev ta bar. "Juldyz" jýrnalynyń bas redaktory Mereke Qulkenov, memleket qairatkeri Qudaibergen Sarjanov jáne Imanǵali Tasmaǵambetov jazýshy týraly esteligin bólisti.
© Sputnik / Edýard Galeev
Qazaqstannyń halyq jazýshysy Ábdijámil Nurpeiisov Almatydaǵy "Keńsai - 2" ziratyna jerlenedi.
Ábdijámil Nurpeiisovtiń ómirbaiany
Ábdijámil Kárimuly Nurpeiisov 1924 jyly 22 qazan Qyzylorda oblysy Aral aýdanynyń Qulandy poselkesiniń Úshkóń aýylynda dúniege kelgen. Ata-babasy Aral mańynda ejelden qonystanǵan. Ábdijámil Nurpeiisov orta mektepti támamdaǵan boida armiia qataryna shaqyrylyp, Uly Otan soǵysyna attandy. Qysqa merzimdi kýrstardy bitirgennen keiin Ońtústik jáne Pribaltika maidanynda, Lýgansk túbinde minomiot rotasynda saiasi qyzmetker, keiin shtabist retinde Baltyq mańynda Kýrliand platsdarmyndaǵy shaiqastarǵa qatysty.
"1943 jyldyń naýryz aiynda leitenant boldym. Áýeli ushqyshtar kýrsyn oqyttym. Kýrs maǵan qiyn boldy. Áýege kóterilgen kezde kóp qusatyn edim. Ushaqty qondyrý da maǵan qiynǵa soǵatyn, – deidi jazýshy. 1946 jyly jeltoqsanda áskerden bosanǵan Ábdijámil armiia qatarynda júrip bastaǵan "Kýrliandiia" romanyn jazýǵa kirisedi. Ony bitirip baspaǵa bergen soń, bir jyl Qazaq memlekettik ýniversitetinde oqidy. 1954 jyly Ábdijámil Nurpeiisov Máskeýdegi Gorkii atyndaǵy Ádebiet institýtyna túsip, 1956 jyly bitiredi. 1962-1964 jyldary Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń organy – "Juldyz" jýrnalynyń bas redaktory bolyp isteidi, Qazaq SSR-i Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp sailanady.
1964 jyldan beri uzaq jyldar boiy biryńǵai shyǵarmashylyq qyzmetpen shuǵyldanady. Halyqaralyq PEN klýbyn uiymdastyryp, onyń prezidenttigine sailanady. 2000 jyly PEN klýbynyń janynan "Tań-Sholpan" jýrnalyn shyǵarady. XX ǵasyr qazaq ádebietine mol sybaǵa qosqan Ábdijámil Nurpeiisovtiń "Qan men ter" trilogiiasy, jazýshynyń basqa da shyǵarmalary otyz shaqty shetel tiline aýdarylyp, ulttyq ádebietimizdi dúniejúzine tanytty. "Sońǵy paryz" dilogiiasy da álem ádebietshileriniń úzdik baǵasyna ie boldy. Ábdijámil Nurpeiisov KSRO memlekettik syilyǵyn úsh qazaqtyń biri. Odan bólek bul syilyqty Muhtar Áýezov pen Juban Moldaǵaliev alǵan.
Klassik jazýshy, Qazaqstannyń Eńbek Eri, KSRO jáne Qazaqstan memlekettik syilyqtarynyń laýreaty, Qazaqstannyń halyq jazýshysy Ábdijámil Nurpeiisov 2022 jyldyń 5 aqpanynda 98 jasqa qaraǵan shaǵynda dúnieden ótti.
