© Sputnik / ەدۋارد گالەەۆ
الماتى جۇرتشىلىعى قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆتٸ اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالدى. جازۋشىمەن قوشتاسۋ اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق وپەرا جەنە بالەت تەاترىندا ٶتتٸ. قارالى جيىنعا جٷزدەگەن ادام جينالدى, دەپ حابارلايدى Sputnik قازاقستان تٸلشٸسٸ.
© Sputnik / ەدۋارد گالەەۆ
جازۋشىمەن قوشتاسۋعا قالا تۇرعىندارى, مارقۇمنىڭ جاقىندارى مەن ەدەبيتەتتەگٸ ەرٸپتەستەرٸ, مەملەكەتتٸك حاتشى ەرلان كارين, مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترٸ دەۋرەن اباەۆ, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ گٷلشارا ەبدٸقالىقوۆا, الماتى ەكٸمٸ ەربولات دوساەۆ پەن ساياساتكەرلەر باقىتجان ساعىنتاەۆ پەن قىرىمبەك كٶشەرباەۆ, يمانعالي تاسماعامبەتوۆ قاتىستى. مەملەكەتتٸك حاتشى ەرلان كارين پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كٶڭٸل ايتۋ جەدەلحاتىن وقىپ, مارقۇمنىڭ تۋىستارىنا تابىستادى.
"اسا كٶرنەكتٸ قالامگەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرٸ, حالىق جازۋشىسى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرٸ ەبدٸجەمٸل كەرٸمۇلى نۇرپەيٸسوۆتٸڭ دٷنيەدەن ٶتۋٸنە بايلانىستى كٶڭٸل ايتامىن. ەبدٸجەمٸل كەرٸمۇلى سۇراپىل سوعىستى باستان كەشٸپ, ەلگە ورالعان سوڭ قازاق ەدەبيەتٸن ٶركەندەتۋگە سٷبەلٸ ٷلەس قوستى. ۇزاق جىلعى شىعارماشىلىق قىزمەتٸ جەمٸستٸ بولدى. "قان مەن تەر" تريلوگيياسى, "سوڭعى پارىز" ديلوگيياسى سيياقتى تۋىندىلارى سىنشىلار مەن وقىرماندار تاراپىنان جوعارى باعاسىن الدى. زامان جٷگٸن كٶتەرگەن روماندارى ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن تٸلٸنە اۋدارىلدى. ەبدٸجەمٸل كەرٸمۇلىنىڭ جاڭا بەلەستٸ باعىندىرعان قازاق ەدەبيەتٸن شەتەلگە تانىتۋعا سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ وراسان زور. ول ۇلت رۋحانيياتىنىڭ كٶشباسشىسى بولدى. ول – ۇلت كلاسسيكتەرٸنٸڭ جولىن لايىقتى جالعاستىرعان قۋاتتى قالامگەر. ٶزٸ دە قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ پارتيارحىنا اينالدى. ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆتٸڭ سوڭىندا ۇرپاققا ٷلگٸ, ۇلىسقا يگٸ بولاتىن شىعارمالار قالدى. ەلگە ەس, سىرتقا سەس بولعان جازۋشىنىڭ ەندٸ ەكٸنشٸ ٶمٸرٸ باستالدى", - دەلٸنگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەدەلحاتىندا.
© Sputnik / ەدۋارد گالەەۆ
ەرلان كارين ٶز اتىنان دا قارالى قاۋىمعا كٶڭٸل ايتىپ, جازۋشىنىڭ بٸر عاسىرلىق ٶمٸر جولىن ايتىپ ٶتتٸ.
"قازاق جۇرتى ٶز ەبەسٸن جوقتاپ وتىر. ەبەنٸڭ بٸر عاسىرلىق عۇمىرىنا تالاي زامان ەندٸ. الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ زامانىندا دٷنيەگە كەلٸپ, قۋعىن-سٷرگٸن, اشارشىلىق, سوعىس نەۋبەتٸن كٶرٸپ, كەڭەس ٷكٸمەتٸ كەزٸندە ەدەبيەتپەن شۇعىلداندى. ودان كەيٸن تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ ٸرگەتاسىن قالاۋعا ات سالىستى, ەندٸ جاڭا قازاقستانعا قادام باسقاندا باقيلىق بولدى. اعامىزدىڭ بٸر عاسىرلىق عۇمىرىنا ەلٸمٸزدٸڭ, ۇلتىمىزدىڭ بٸر عاسىرلىق تاريحى ەندٸ. بٸر عاسىردا قازاق حالقى كٶرگەن نەۋبەت پەن جاقسىلىقتى بٸرگە كٶردٸ, بٸرگە كٶتەردٸ, ٶز بويىنان ٶتكٸزدٸ. سوندىقتان بٷگٸن بٸز ەبەڭمەن ەمەس, تۇتاس بٸر دەۋٸرمەن قوشتاسىپ تۇرمىز. بۇل – قازاق ەدەبيەتٸ تاريحىنداعى دەۋٸر ەمەس, ۇلت رۋحانيياتىنىڭ تاريحىنداعى بٸر دەۋٸر", - دەدٸ مەملەكەتتٸك حاتشى ەرلان كارين.
ەزٸلٸ جاراسقان ەبەكەڭ...
قارالى جيىندا مارقۇمنىڭ ٶمٸردەگٸ رۋحاني سەرٸگٸ, ەدەبيەتتەگٸ ەرٸپتەسٸ حالىق جازۋشىسى دۋلات يسابەكوۆ دە سٶز سٶيلەدٸ. ول جينالعاندارعا ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆپەن بولعان بٸر ەڭگٸمەنٸ ايتىپ بەردٸ.
"...بۇل كٷندٸ دە باستان كەشٸرۋٸمٸزگە تۋرا كەلدٸ. ادام جٷز جاساي ما, لۇقپان حاكٸم سيياقتى مىڭ جاساي ما, و دٷنيەگە اتتانعاندا بەرٸ ٷشٸن قايعى. ەبەكەڭ جايلى ايتىلار سٶز كٶپ. بٸر عاسىر جاساعان, بٸر عاسىردى تٷگەل ەدەبيەتكە عانا ارناعان, باسقاعا مويىن بۇرماعان...بٸر سٶزٸ ٷشٸن كٸتاپتارىن بٸر ايعا توقتاتۋعا دايىن ەبەكەڭ بەرٸمٸزدٸڭ ۇستازىمىز. ماعان تەلەفون سوققاندا "ەي بالا" دەۋشٸ ەدٸ. ەندٸ ولاي ايتاتىن ادام جوق, بٸزدٸ قارتايتىپ كەتتٸ", - دەدٸ دۋلات يسابەكوۆ.
نۇرپەيٸسوۆ – مەنٸڭ ۇستازىم, ٶمٸردەگٸ اقىلشىم, ابىزىم, زامانداسىم جەنە قۇرداسىم. قانداي ەزٸل ايتسام دا, جانىنا باتاتىن ەزٸل ايتسام دا, باسقا بٸرەۋگە شاپ ەتە قالاتىن ەبەكەڭ ماعان كٷلٸپ قانا قويا سالۋشى ەدٸ. قازاقستاندا باسقا جەر جەتپەي قالعانداي, بەلاراندا (ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆ تۋعان قىزىلوردا وبلىسى ارال اۋدانىنداعى اۋىل – Sputnik) مولاسىن سالدىرىپ قويدى. بٸر كٷنٸ بارسام, بۇلقان-تالقان بولىپ اشۋلانىپ وتىر.
© Sputnik / ەدۋارد گالەەۆ
"بەلارانداعى مولامدى بىلتىر كٶرٸپ ەدٸم, مولامنىڭ مولا سيياعى جوق. قۇمعا باتىپ كەتكەن, ەرٸپتەرٸ تٷسٸپ قالعان" دەدٸ. بەلارانعا بارىپ جاتاتىن بولساڭىز, ەشكٸم بارمايدى دەدٸم. (...) ەبەكە, ول اۋداننىڭ ەكٸمٸن بوقتاۋعا بولمايدى. ٶيتكەنٸ اۋداننىڭ بيۋدجەتٸندە تٸرٸ ادامنىڭ مولاسىن جٶندەۋگە اقشا قارالماعان. مولانى بۋلدوزەرمەن بۇزدىرايىن, بۇزدىرعىڭىز كەلمەسە, ول جەرگە اندا-ساندا بارىپ جاتىپ تۇرۋ كەرەك دەدٸم, دەپ ەسكە الدى دۋلات يسابەكوۆ ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆپەن ەڭگٸمەسٸن.
تۋعان جەرٸنەن توپىراق ەكەلدٸ
جازۋشىمەن قوشتاسۋ جيىنىندا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ گٷلشارا ەبدٸقالىقوۆا دارابوز تۇلعا, قارىمدى قالامگەر ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆتٸڭ كلاسسيكالىق شىعارمالارىن جاس ۇرپاققا ناسيحاتتاپ وتىرۋ ازاماتتىق پارىزعا اينالعانىن ايتتى.
"ەبدٸجەمٸل اعا شىعارماشىلىق عۇمىرىنىڭ تەڭ جارتىسىن تۋعان جەرٸ ارالعا ارنادى. قالامىن نايزاداي بٸلەپ, سەڭدەي جارىلىپ, ارالعا اراشا تٷسۋٸ – جازۋشى عۇمىرىنىڭ سوڭعى پارىزى بولدى. الاش الىپتارىنا تەن ٸرٸلٸك, كەڭدٸك, پاراساتتىلىق, زييالىلىق بٸر بويىنان تابىلعان. ٶزگەگە دە, ٶزٸنە دە قاتاڭ تالاپ قويىپ, كٶركەم سٶزدٸڭ بەدەلٸن بيٸكتەتكەن ەبدٸجەمٸل اعانىڭ ەندٸگٸ دەۋٸرٸ شەكسٸزدٸككە ۇلاستى", - دەدٸ قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ.
گٷلشارا ەبدٸقالىقوۆا جازۋشى جەرلەۋ رەسٸمٸنە قاتىسۋعا سىر ەلٸنەن بٸر توپ جەرلەسٸ كەلگەنٸن ايتتى. سونداي-اق حالىق جازۋشىسىنىڭ تۋعان جەرٸ بەلاراننان توپىراق ەكەلٸنگەنٸن جەتكٸزدٸ. قارالى جيىندا مارقۇمنىڭ شىعارماشىلىق جولىنداعى ەلەۋلٸ ەڭبەگٸن ورتاعا شىعىپ ايتقاندار قاتارىندا مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترٸ دەۋرەن اباەۆ, مەملەكەتتٸك قايراتكەر قىرىمبەك كٶشەرباەۆ تا بار. "جۇلدىز" جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى مەرەكە قۇلكەنوۆ, مەملەكەت قايراتكەرٸ قۇدايبەرگەن سارجانوۆ جەنە يمانعالي تاسماعامبەتوۆ جازۋشى تۋرالى ەستەلٸگٸن بٶلٸستٸ.
© Sputnik / ەدۋارد گالەەۆ
قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆ الماتىداعى "كەڭساي - 2" زيراتىنا جەرلەنەدٸ.
ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆتٸڭ ٶمٸربايانى
ەبدٸجەمٸل كەرٸمۇلى نۇرپەيٸسوۆ 1924 جىلى 22 قازان قىزىلوردا وبلىسى ارال اۋدانىنىڭ قۇلاندى پوسەلكەسٸنٸڭ ٷشكٶڭ اۋىلىندا دٷنيەگە كەلگەن. اتا-باباسى ارال ماڭىندا ەجەلدەن قونىستانعان. ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆ ورتا مەكتەپتٸ تەمامداعان بويدا ارمييا قاتارىنا شاقىرىلىپ, ۇلى وتان سوعىسىنا اتتاندى. قىسقا مەرزٸمدٸ كۋرستاردى بٸتٸرگەننەن كەيٸن وڭتٷستٸك جەنە پريبالتيكا مايدانىندا, لۋگانسك تٷبٸندە مينوميوت روتاسىندا ساياسي قىزمەتكەر, كەيٸن شتابيست رەتٸندە بالتىق ماڭىندا كۋرلياند پلاتسدارمىنداعى شايقاستارعا قاتىستى.
"1943 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا لەيتەنانت بولدىم. ەۋەلٸ ۇشقىشتار كۋرسىن وقىتتىم. كۋرس ماعان قيىن بولدى. ەۋەگە كٶتەرٸلگەن كەزدە كٶپ قۇساتىن ەدٸم. ۇشاقتى قوندىرۋ دا ماعان قيىنعا سوعاتىن, – دەيدٸ جازۋشى. 1946 جىلى جەلتوقساندا ەسكەردەن بوسانعان ەبدٸجەمٸل ارمييا قاتارىندا جٷرٸپ باستاعان "كۋرلياندييا" رومانىن جازۋعا كٸرٸسەدٸ. ونى بٸتٸرٸپ باسپاعا بەرگەن سوڭ, بٸر جىل قازاق مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸندە وقيدى. 1954 جىلى ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆ مەسكەۋدەگٸ گوركيي اتىنداعى ەدەبيەت ينستيتۋتىنا تٷسٸپ, 1956 جىلى بٸتٸرەدٸ. 1962-1964 جىلدارى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ورگانى – "جۇلدىز" جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ ٸستەيدٸ, قازاق سسر-ٸ جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانادى.
1964 جىلدان بەرٸ ۇزاق جىلدار بويى بٸرىڭعاي شىعارماشىلىق قىزمەتپەن شۇعىلدانادى. حالىقارالىق پەن كلۋبىن ۇيىمداستىرىپ, ونىڭ پرەزيدەنتتٸگٸنە سايلانادى. 2000 جىلى پەن كلۋبىنىڭ جانىنان "تاڭ-شولپان" جۋرنالىن شىعارادى. XX عاسىر قازاق ەدەبيەتٸنە مول سىباعا قوسقان ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆتٸڭ "قان مەن تەر" تريلوگيياسى, جازۋشىنىڭ باسقا دا شىعارمالارى وتىز شاقتى شەتەل تٸلٸنە اۋدارىلىپ, ۇلتتىق ەدەبيەتٸمٸزدٸ دٷنيەجٷزٸنە تانىتتى. "سوڭعى پارىز" ديلوگيياسى دا ەلەم ەدەبيەتشٸلەرٸنٸڭ ٷزدٸك باعاسىنا يە بولدى. ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆ كسرو مەملەكەتتٸك سىيلىعىن ٷش قازاقتىڭ بٸرٸ. ودان بٶلەك بۇل سىيلىقتى مۇحتار ەۋەزوۆ پەن جۇبان مولداعاليەۆ العان.
كلاسسيك جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرٸ, كسرو جەنە قازاقستان مەملەكەتتٸك سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆ 2022 جىلدىڭ 5 اقپانىندا 98 جاسقا قاراعان شاعىندا دٷنيەدەن ٶتتٸ.
