Meniń esime dál qazir budan on-on bes jyl buryn «halqym» dep sóilese qabyrǵasy qaqyrap sógilip ketetin qadirli bir azamatpen aramyzda bolǵan áńgime túsip tur. Ádebiet ainalasynan órbigen ol áńgime ulǵaia-ulǵaia baryp, Abaiǵa baryp tirelgen edi.
Ekeýmizdi áńgimeniń ábden eliktirip alyp ketkeni sonsha, sol otyrysta bir-birimizge oiymyzǵa qordalanyp jinalǵan pikirdi armansyz sheship, janymyzǵa shemen bop qatqan sherdi alǵaýsyz aǵytqan edik. Ondai kezde, árine, bir sózdi bir sóz súirelep, bir sherdi bir sher qozǵap, janyńnyń qyrtys-qyrtysyndaǵy qyryndyǵa deiin qaldyrmai, syrtqa alyp shyǵary sózsiz. Sondai bir tusta álgi qadirli azamat: «Abai, árine, uly aqyn, qaitalanbas qubylys. Oǵan eshkimniń de daýy joq. Biraq men uly aqyndyqty kúreskerlik dep bilemin. Álbette, Abaida kúreskerlik joq qoi dei almaimyn. Ol da uly kúresker. Degenmen, kúreskerliktiń de kúreskerligi bar. Men, aqyn úshin eń uly kúres – eliniń azattyǵy men bostandyǵy úshin kúres dep uǵam. Al Abai, eń aldymen, uly aǵartýshy, reformator. Onyń óleńderinde Aqtamberdi, Buqar, Mahambet óleńderindegidei «azattyq» dep aiqasyp, «bostandyq» dep shaiqasyp jatqan kúreskerlik joq. Qansha qaitalap oqysańyz da, siz Abaidan «jaýǵa attanam», «azattyq úshin kúresem», «bostandyq úshin jan berem », «otarshyldyq –kisen, bodandyq buǵaý«? degen siiaqty sózderdi taba almaisyz. Al Abaidyń ómir súrgen tusy Aqtamberdi, Buqar, Mahambet ómir súrgen kezeńderge qaraǵanda mamyrajai ma edi?
Qaita, Abai ómir súrgen tus– otarshyldyqtyń ábden meńdep, kirip alǵan tusy emes pe edi? Árine, men bul sózderdi aitqanda, Abaidy tipti de kemitip otyr dep oilamańyz. Abai– Abai! Qaitalap aitam, ol– uly tulǵa, qaitalanbas qubylys! Biraq meniń sózime de den qoiý kerek dep bilem. Oǵan kóz jetkizý úshin Abaidy taǵy bir oqyp shyǵyńyzshy«, – degeni.
Men sol áńgimeden keiin Abaidy bir emes, áldeneshe ret oqyp shyqtym. Árine, álgi qadirli azamattyń aitqan pikirine kóz jetkizý úshin emes. Óitkeni men Abaida Aqtamberdi, Buqar, Mahambet óleńderi siiaqty attandap turǵan óleńderdiń joq ekenin ol áńgimege deiin de jaqsy biletinmin. Tipti, men, sol tusta-aq, azattyqty ańsap, otarshyldyqqa jany kúiinip, opynyp sóileitin óleńderdiń Abaidan keiingi aqyndarda da – Murat, Maǵjandarda da jetkilikti ekeninen azyn-aýlaq habardar edim.
Degenmen men, eshýaqyta da, uly Abaidyń halqymyzdyń ózine deiingi san ǵasyrlar boiy oi-qazynalaryn boiyna qorytyp alǵan, múlde jańa rýhani dúnie, múlde jańa ádebi álem ákelgen Alyp ekenine kúmán keltirgen emespin. Solai bola tura, álgi qadirli azamattyń «Abai, árine, uly tulǵa, qaitalanbas qubylys dep, alyp, «onyń óleńderinde Aqtamberdi, Buqar, Mahambet óleńderindei «azattyq» dep aiqasyp, «bostandyq» dep shaiqasyp jatqan kúreskerlik joq» deýi uzaq jyldar boiy qulaǵymnyń túbinen yzyńdap ketpei qoiǵany ras. Ol sózder qulaq túbinen keter de edi, eger sol qadirli dostyń, ashyq bolmasa da, áldeneni tuspaldap aitqan sózderi basqa jandardyń pikirlerinen de ár jer-ár jerden qylań berip qala bermese. Árine, «azattyq», «bostandyq» siiaqty asa qasterli, qasietti sózder aitylyp jatqan ol tuspaldy pikirler talaidy-aq eliktireri sózsiz. Óitkeni «azattyq», «bostandyq» degen sózder kim-kimge de, jer basyp júrgen jumyr basty ulylardyń qai-qaisysyna da úlken sózder ǵoi. Qarap tursańyz, bári durys.
Jyraýlardy oqyp kórińizshi:
Jiembet jyraý:
Qol-aiaǵym buǵaýda,
Taryldy baitaq keń jerim!
Armanda bolyp baramyn,
Qoshtasýǵa aial joq,
Qalqaman, Sholan erlerim!
Aqtamberdi jyraý:
Dushpannan kórgen qorlyǵym.
Sary sý boldy júrekte.
On jetide qursanyp,
Qylysh ildim bilekke.
Jaýǵa qarai attandym,
Jetkiz dep, qudai, tilekke.
Buqar jyraý:
Eger shúrshit kelmesin,
Eger shúrshit qaptasa,
Alyp bir jeidi aqtaryp
Kómýli kórden deneńdi.
Mahambet:
Qatyn-bala, mal baǵyp,
Úide otyrman ólem dep.
Qorlyqta júrgen halqyma
Bostandyq alyp berem dep...
Mine, bul joldardyń qai-qaisysy da «elim», «jerim» dep, «azattyq», «bostandyq» dep qylyshtary jarqyldap, qalqandary qańǵyrlap turǵan naǵyz sardar, sarbaz joldar emes pe?! Bul joldardyń qai-qaisysy da «ólsem, ólem, biraq berilmen» dep turǵan joq pa? Al dál osy jerde álgi qadirli dospen, iaǵni onymen pikirlester: «Mine, kórdińiz be, uly jyraýlar jaýmen alysqan, al Abai óz qaǵazymen alysqan», – dep shyǵa kelýi múmkin. Ondai sóz bola qalǵan jaǵdaida, oiy taiyz, bilimi tańqylaý jandar men býyny bekip, buǵanasy qatpaǵan jasóspirimderdiń selt etip, elige qalýy ǵajap emes. Óitkeni qalai bolǵanda da, «azattyq», «bostandyq» degen uǵymdar Abai degen uly tulǵadan úlken. Oǵan kim-kimniń de kózi jetse kerek. Mine, osynyń ózi-aq sybyrǵa tili júirik, sypsyńǵa qulaǵy túrikterdiń qyzba jelderin qyzdyrmalap keter sózsiz.
Árine, aqyryn baiqap, ańlap sóilemese, kez kelgen salystyrý qaýipti. Ondai kezde eki shoqyp, bir qaramasań, salystyrý salystyrý bolyp shyqpaidy, salystyrý birine birin qarsy qoiý, bir-birimen salǵylastyrý bolyp shyǵady. Olai bolsa, Buqar, Mahambet, Abailardy bir-birimen salystyrýlar arqyly emes, salǵastyrýlar men jalǵastyrýlar arqyly qarastyrǵan jón. Árine, muny aitqanda, ár taýdyń óz biigi, ár muhittyń óz tereńi bar ekenin umytpaý kerek. Abai – Abai! Ol múlde erekshe uly dúnie! Onymen kim-kimdi de qatar qoiý baryp turǵan kúpirlik bolyp shyǵady. Degenmen, Abai taqyr jerge ózdiginen paida bola qoiǵan joq edi. Abai degen alyp báiterektiń uly tulǵalar jatqan qunarly topyraqtan tamyr tartqanyn eshkim de joqqa shyǵara almaidy.
Solai bola tura, Abaidyń «azattyq», «bostandyq» týraly otarshyldyqqa qarsy bir aýyz sóz aitpaýy, aitsa da, alystan oraǵytyp aitýy qalai? Eli úshin jandasyp, jeri úshin qandasqan, ult azattyǵy úshin kúresken, artyq týǵan erlerdiń, eń bolmasa bireýiniń esimin atamaýy nesi?! Bul suraqtardy moinyn ishine tyqqan jandardyń, ashyq bolmasa da, ár jer-ár jerde qoiyp júrgeni ras. Árine, bul suraqtar – ishki astarsyz, qaýqarsyz, jalań suraqtar. Óitkeni Abai danalyǵyna, Abai qudiretine, tereńirek úńilseńiz, múlde basqasha oiǵa qalasyz.
Menińshe, Abai azattyq pen bostandyqtyń qadirin óz tusyndaǵy jandardyń qai-qaisysynan da asyp bilgen. Aqtamberdi, Buqar tustarynda qazaq jerine otarshyldyq áli kire qoimaǵan, tipti, Mahambet zamanynda da otarshyldyq Abai kezeńindegidei ábden tyrnaǵyn batyryp, endep ketpegen edi. Aqtamberdi, Buqar kezeńderinde de, keiinirek Mahambet tusynda da qazaq halqy azattyqtyń mánin, bostandyqtyń dámin kóp-kóp kezeńderden jaqsy biletin. Sondyqtan da olar azattyq úshin shabysty. Al Abai tusynda she? Ol tusta otarshyldyqtyń ábden kúshine enip, qandy balaq, shubar tóske ainalǵan kezi ǵoi. Al otarshyldyqtyń halyqqa qarsy qoldanatyn eń úlken qarýy – qarańǵylyq pen sol qarańǵylyq kindigin kesken nadandyq. Kózin qarańǵylyq pen nadandyq bailap alǵan kezde halyqtyń azattyq pen bostandyqty qorek ete qoiýy qiyn. Abai qazaq halqyn dál solai qarańǵylyqtyń qalyń tumany tumshalap alǵanda ómir súrdi.
Abai halyqty azattyq pen bostandyqqa qarai alyp shyǵý úshin aldymen ony qarańǵylyqtyń otarynan, nadandyqtyń bodanynan qutqarý kerek dep uqty. Qarańǵylyqtyń buǵaýy men nadandyqtyń kiseninen azat bolmaǵan el eshýaqta da azattyq almaidy dep bildi. Sondyqtan da ol «azattyq» dep aiqailaǵan joq, «bostandyq» dep bulqynǵan joq.
Qarańǵylyq – bar báleniń bastaýy. Qarańǵylyq tusynda el ishi zymiian is, surqiia júriske tolyp ketedi. Qara shoqpar, aq soiyldy zorlyq-zombylyq, julyn úzip, omyrtqa opyrǵan ozbyrlyq, malymen qosyp aryn satqan bilik qumarlyq, ne imany, ne uiaty joq ekijúzdi satqyndyq, ázázil kúlkili, ázireiil syqpytty jeksuryndyq, el túgili, eki adamnyń basyn qospaityn alaýyzdyq pen alakózdik, eldiń berekesin ketirip, yrysyn qýǵan buzyqtyq pen búlikshildik – bári-bári sol qarańǵylyqtyń qursaǵynan shyǵyp, nadandyqtyń jórgeginde ósip-óngen asa qaýipti, qaterli qubylystar. Mine, Abai qazaq halqynyń kózin tumshalap, boiyn eńdep jailap alǵan osy asa qaterli qubylystarmen kúresti. Ol qaterli qubylystarmen kúresý, ol qubylystardy halyq boiy men oiynan qýyp shyǵý – jaýǵa attandap shapqannan qiyn bolmasa, ońai bolmasa kerek. Kerek deseńiz, Abaidyń qarańǵylyqpen kúresi áli de jalǵasýda!
Abai búkil ilim-bilimin, búkil jan jylýy men qyzýyn, búkil kúsh-qýatyn óz halqyn sol qarańǵylyq qursaýynan azat etý joryǵyna jumsady. Ol joryqta onyń sarbazy da, sardary da bolǵan joq. Ol jalǵyz júrip myńmen alysty. Ol myńdar «ala jylan, ash baqa kúpildekter» edi. Al qaptaǵan kúpildekterdi sózge den qoiǵyzyp, ýájge toqtatý múmkin be? Ol qaptaǵan kúpildekterdiń bárine emes, bireýine ǵana kóz salyp qarańyzshy:
Baryp kelse Ertistiń sýyn tatyp,
Berip kelse bir aryz butyp-shatyp –
Eldi alyp, Edildi alyp esiredi,
Isip-keýip, qabaryp kele jatyp.
Butyp-shatyp bir aryz bergeninen masattanǵany sondai, «El menen Edildi qatar alyp ketkendei isingen» kórmádik, órkókirek, sheksiz dańǵoilyq durys sózge, sirá da, qulaq qoiar ma? Óitkeni onda sana, sanaǵa túser sáýle joq qoi. Tas qarańǵy ǵoi. Tasqarańǵy adamnyń qulaǵy da taskereń. Myqty bolsań, tasqarańǵy, tas kereń adammen alysyp kór!
Qarańǵylyq pen nadandyqtyń tabiǵatyn arǵy-bergi zamanda eshkim de Abaidai tereń zerttep, Abaidai jete bilmegen. Ol qarańǵylyqtyń bir qatpar, bir qýysyn da qaldyrmai, túgelimen aiqara ashyp kórsetip beredi. Máselen, nadan adamnyń «sum, surqiia, qý« atanbaqqa qumar bolatynyn búkil álemdik ádebiette alǵash ret kim aitty? Tek Abai aitty. Taǵy da qaita-qaita aitty. Nadandyqtyń sol portretin ol myna joldarmen taǵy da naqtylap beredi:
Sabyrdan basqa syry joq,
Sharýaǵa qyry joq.
Ótirik, ósek, maqtanǵa
Aǵyp tursa beine sý,
At, shapannan kem kórmes,
Bireý atyn qoisa «qý«.
«Sum-surqiia», «qý» degen sózder–kim-kimdi de, eger ol ózin syilai alatyn adam bolsa, namystan shart syndyratyn sózder. Al sondai qorlaý sózderge áligindei kúpildekterdiń maqtaý estigendei marqaiyp, qus jastyqqa súiengendei shalqaiyp qalatyny nelikten? Árine, qarańǵylyǵynan, nadandyǵynan. Bul qoldan jasalynǵan, qiyldan alynǵan portret emes. Ómirden alynǵan portret. Ol qarańǵy nadandyqtyń sarqynshaǵy, nesin jasyramyz, áli de bar. Olai deitinimiz, kóbimiz-aq, «o qý-ai« dese, jalpaiyp kúlip jairańdap, «o, sum-ai« dese, shalqaiyp kúlip marqaiyp qalatynymyz ótirik pe? Apyr-ai, nadandyq degen, ulttyq namys túgili, adamdyq namystyń ózin jep qoiatyn jebir eken ǵoi.
Abai nadandyqty qolyna ustap otyrǵan zattai aýdarystyryp, tóńkeristirip, bar múiis-buryshynan, bar búiir, bar tusynan qarastyryp qana qoimaidy, ony qaq jaryp, qanyn sorǵalatyp turyp, ózegine deiin ashyp beredi. Tipti, ondaida nadandyqtan týra dańǵoilyqtyń ózi áldeneshe trge enedi. «Sum-surqiia, qý atanbaqqa qumar« dańǵoimen birge:
It kórgen eshki kózdenip,
Elerme jyndy sózdenip
ketetin dańǵoimen de kezdesemiz. Abai, sonymen birge óziniń jiyrma altynshy sózinde: «... nadan qýanbas nársege qýanady jáne, qýanǵanda da, ne aityp, ne qoiǵanyn, ne qylǵanyn ózi bilmei, esi shyǵyp, birtúrli mastyqqa kez bolyp ketedi. Jáne uialmas nárseden uialady, uialarlyq nárseden uialmaidy«, – deidi. Bul–adam bolmysynyń beishara kúige túsýi, adam janynyń qarańǵylyqtyń eń qapas túbine deiin quldyraýy ǵoi. Mundai qara talaq nadandyq seniń azattyǵyńdy, bostandyǵyńdy neǵylsyn. Mundaida, eń aldymen, adamdy qarańǵylyqtyń qapasynan qutqaryp alý kerek.
Qarańǵy nadan– tek sóz uqpaityn taskereń ǵana emes, sonymen birge ol eshteńeni kóre almaityn, jaqsyny jaqsy dep, jamandy jaman dep aiyryp bilmeitin kórmádik te! Ondai kórmádik jan:
Samorodnyi sary altyn,
Saýdasyz berseń almaidy
Saýdyraǵan jezine.
Asyldy, altynda tani almaidy. Jez ben altyndy aiyryp bilmeitin netken kórsoqyrlyq deseńizshi! Ondai jan kimniń qadirin bilip, kimniń ushpaǵyna shyqpaq. Kimdi qurmettep, kimdi tórge ozdyrmaq? Oǵan altyn da bir, qamqa da bir, bóz de bir. Ne adamnyń basyn, ne atanyń jasyn qurmettei almaityn, asyl men altynnyń qadirine jetpeitin ondai adamnan ne úmit, ne qaiyr? Ondai kórmádik jan kimniń namysyn jyrtyp, kimniń sózin sóilei almaq? Ulttyń ba? Urpaqtyń ba? Ondai jan kimge qorǵan, kimge pana bolmaq? Kóz aldynda asylyn alyp, ardaǵyn jaǵyp bara jatsań da oǵan bári bir. Oǵan ózi aman bolsa, óziniń ózegi talmasa boldy. Ol jan– rýhani ólekse jan.
Taǵy da, Abai nadandyq jailap alǵan adamdy qaiyrym degendi bilmeitin, qany qatyp qalǵan qatygez, meiirim degendi sezbeitin tasjúrek dep biledi.
Qazaqtyń ózge jurttan sózi uzyn,
Biriniń biri shapshań uqpas sózin.
Kózdiń jasy, júrektiń qanymenen
Eritýge bolmaidy ishte muzyn.
Netken qatygezdik! Netken tasjúrektik! Kózińniń jasy kól bolyp tógilip, júregińniń qany sorǵalap turǵanda da selt etpeitin, miz baqpaityn ol janǵa eshkimniń kúnin salmasyn. Bul eki jalǵanda ondai jannyń aldyńda basyńdy aýyrtyp, baltyryńdy syzdatyp bardyń ba, ol báribir qairylmaidy. Qaita, qaharyna minip, sýǵa batyryp, otqa laqtyryp jiberedi. Óitkeni ol kózdiń jasyna da, júrektiń qanyna da ishtegi muzy erimeitin tasjúrek, qatygez. Eń bastysy, ondai jannyń qolyna el men jerdiń taǵdyry túse kórmesin deńiz!
Abai tek hat tanymaǵan adamdy ǵana nadan demegen. Eger imany bolmasa, qudaidan qoryqpasa, onda ol báribir nadan bolyp qalady dep bilgen.
Balam zakon bildi dep,
Qýanar ata-anasy.
Oiynda joq olardyń
Shariǵatqa shalasy.
Mundaǵy shariǵatqa shalalyq degen sóz – imanshartqa shalalyq degen sóz, qudai aldyndaǵy paryzǵa dúmshelik degen sóz. Ondai jandardyń:
Oiynda joq birinde
Saltykov pen Tolstoi.
Ia tilmash, ia advokat.
Bolsam degen bárinde oi.
Shen men shekpen qýǵan bilimdi bola ala ma? Ondai jan ózinen basqa ózgeniń de qamyn jei ala ma? Ózgege nury túspeitin, shapaǵaty timeitin bilimniń keregi bar ma? Abai ondai shen-shekpen úshin alynǵan bilimdi halyqtyń ózine qarsy jumsalatyn qaterli qarý dep biledi. Taǵy da, Abai Jiyrma besinshi sózinde: «... osy kúnde orys ǵylymyn balasyna úiretken jandar sonyń qarýymen taǵy da qazaqty ańdysam eken deidi», – deýi sondyqtan. Biz keshe ǵana emes, búgin de iman sharttarynsyz, ulttyq dástúrsiz oryssha bilim ap, oryssha ilim jinaǵan, óz halqyna qarsy qaraý áreketterge deiin baratyn keibir rýhani opasyzdardy, bilimdi nadan máńgúrtterdi, árine, az kórip júrgen joqpyz. Bul da bizdiń ulttyq, qasiretimiz! Ol qasiretti dana Abai, uly Abai sonaý zamanda-aq baiqaǵan.
Bul jerde Abai tek adamdyq minezdi ǵana emes, ulttyq, halyqtyq minezdi de aityp otyrsa kerek. Óitkeni jeke adamnyń minez beriktigi ulttyq, halyqtyq minez beriktigimen ushtaspasa, onda ol túptiń túbinde qaraqan basynyń ǵana qamyn kúittep keteri sózsiz. Ulttyq, halyqtyq minezge ie bilim ǵana ult pen halyq múddesin qorǵai almaq. Sonda ǵana ol bilim «qazaqty ańdyp» otyratyn bilim emes, qazaqtyń qamyn jeitin bilim bolady.
Abaidyń taǵy bir ózegin órtep, janyn jaraly etetin, «aýzynan jalyn burq etkizip, kózinen jas shyǵaratyn ishtegi qalyń derti» – eldiń boiyn jailap alǵan qyzǵanshaqtyq, kúnshildik, baqastyq, bilikqumarlyq, paryqsyzdyq:
Talasyp bosqa,
Jaý bolyp dosqa,
Qor bolyp quryp barasyń, –
deidi ol. Dosyn jaý kórgizip, ózin ózi qor etkizgen sol talas-tartys túbi nede? Soǵan kóz salyńyzshy:
Qyran búrkit ne almaidy salsa baptap,
Jurt júr ǵoi kúikentai men qarǵa saqtap.
Qyran shyqsa qiiaǵa, jiberedi
Olar da eki qusyn eki jaqtap.
Qarqyldap qarǵa qalmas art jaǵynan,
Kúikentaiy ústinen shyqylyqtap.
Ózi almaidy, qyranǵa aldyrmaidy,
Kúni boiy shabady bos dalaqtap.
Mine, bizdi halyq etip qalypqa túsirmei, ult etip ujymaqqa shyǵarmai júrgen taǵy bir qasiret! Qyrannyń qyran ekenin bile tura, top-tobyr, jalǵan namystyń quly bolyp, oǵan qabattastyryp qarǵa men kúikentaiymyzdy qosamyz. Aldy-artyn birdei orap, qur dalaqtap shaýyp júrip, túý aspannan sorǵalap túsetin «qyranymyzǵa» aldyrmaimyz. Bul keshe ǵana bolǵan, búginde bar. Búgingi áreketimiz keshegiden áldeqaida qaýipti. Keshe qyranymyzǵa aldyrmasaq, búgin qyranymyzdyń tuǵyryn talqandap, topshysyn qiyp jiberýge ázirmiz. Ol tuǵyrǵa qarǵa men kúikentaidy ǵana emes, eldiń kózin oiyp, eldiń jelkesin shoqityn quzǵyn men saýysqandy da otyrǵyzbaq bolyp jantalasamyz.
Jany aiaýly jaqsyǵa qosamyn dep,
Árkim bir it saqtap júr yryldatyp.
Bul da sol qara kúnshildik pen qyzǵanyshqa qor bolǵan keshegi de, búgingi de bolmysymyz. Búkil ulttyq boi men oiymyzdy bolmys jailap alǵan tusta, odan áli arylmai turǵan kezde el partiia-partiiaǵa bólinse, ne bolar eken? Onda Abai aitqandai:
Boldy da partiia
El ishi jaryldy, –
bolyp shyǵady eken.
Óitkeni bizdiń sanamyz úlken ulttyq deńgeige tolyq kóterile qoiǵan joq. Músheleriniń sanasy ulttyq deńgeige kóterile qoimaǵan partiia ulttyń emes, top-tobyrdyń týyn kóteredi. Jiyrma tórtinshi sózinde: «Birimizdi birimiz ańdyp, jaýlap, urlap, kirpik qaqtyrmai otyrǵanymyz. Júz qaraǵa eki júz kisi suǵyn qadap júr ǵoi, birin biri qurtpai, qurymai, tynysh taba ma?» – dep kúiingendei, áli kúnge biz sol kúikentai múdde men qarǵa maqsatty baptap júrgen joqpyz ba? Al ondai qarqyldaǵan maqsat pen shyqylyqtaǵan múdde búkil eldi kúiikke ushyratyp, kúizeltip ketpei me?! El ishine búlik kirmei me?
Ulttyq sana tolyq jetilmese, ol áli shikili-pisili kezeńde tursa, onda demokratiia degenińiz kez kelgen partiianyń qolshoqparyna ainalady. Al ol shoqpar, eń aldymen, sol ulttyń basyn jaryp, mańdaiyn qaq aiyrady.
Qansha bólinbe, qansha sógilme dese de, bórlikken qoidai jarylyp bara jatqan eldi kórip:
Barymta men partiia –
Bári mastyq jurt qumar.
Sypyra elirme, surqiia,
Kóp piianshik neni uǵar, –
dep amaly bitip, ailasy taýsylyp, «quiryǵy shaian, beti adamdardan» túńilip qapalanady. Uly Abaidyń qapalanyp, qabarjýy tek osy ǵana ma? Aityp-aityp óz sózin óz halqynyń etinen ótkizip, súiegine jetkize almaǵan ol:
Adam degen dańqym bar,
Adam qylmas halqym bar,
– dep búk tússip, beli úzilip, omyrtqasy opyrylǵandai kúderin úzedi.
Qyryq birinshi sózinde Abai: «Qazaqty ia qorqytpai, ia qaralamai, aqylmenen ne jerlep, ne syrlap aitqanmenen, esh nársege kóndirý múmkin de emes. Etinen ótken, súiegine jetken, atadan miras etip alǵan, ananyń sútimenen emgen nadandyq áldeqashan adamshyldyqtan ketirgen. Ózderiniń yrbańy bar ma, pysh-pyshy bar ma, gýildegi bar ma, dúrildegi bar ma – sonysynan dúniede eshbir qyzyqty nárse bar dep oilamaidy, oilasa da, kóńili ne kózi alańdap turady. «Endi ne qyldyq, ne boldyq?» – dep tuiyqqa tirelip qalyń qasiretke batady...
Abai áli qasiretti.
Endi biz, búgingi urpaq, Abai qasiretin jeńildete alar ma ekenbiz? Abai qasiretin jeńildetý – qazaq qasiretin jeńildetý ǵoi.
Temirhan Medetbek
Uqsas jazbalar:
