مەنiڭ ەسiمە دەل قازiر بۇدان ون-ون بەس جىل بۇرىن «حالقىم» دەپ سٶيلەسە قابىرعاسى قاقىراپ سٶگiلiپ كەتەتiن قادiرلi بiر ازاماتپەن ارامىزدا بولعان ەڭگiمە تٷسiپ تۇر. ەدەبيەت اينالاسىنان ٶربiگەن ول ەڭگiمە ۇلعايا-ۇلعايا بارىپ, ابايعا بارىپ تiرەلگەن ەدi.
ەكەۋمiزدi ەڭگiمەنiڭ ەبدەن ەلiكتiرiپ الىپ كەتكەنi سونشا, سول وتىرىستا بiر-بiرiمiزگە ويىمىزعا قوردالانىپ جينالعان پiكiردi ارمانسىز شەشiپ, جانىمىزعا شەمەن بوپ قاتقان شەردi العاۋسىز اعىتقان ەدiك. ونداي كەزدە, ەرينە, بiر سٶزدi بiر سٶز سٷيرەلەپ, بiر شەردi بiر شەر قوزعاپ, جانىڭنىڭ قىرتىس-قىرتىسىنداعى قىرىندىعا دەيiن قالدىرماي, سىرتقا الىپ شىعارى سٶزسiز. سونداي بiر تۇستا ەلگi قادiرلi ازامات: «اباي, ەرينە, ۇلى اقىن, قايتالانباس قۇبىلىس. وعان ەشكiمنiڭ دە داۋى جوق. بiراق مەن ۇلى اقىندىقتى كٷرەسكەرلiك دەپ بiلەمiن. ەلبەتتە, ابايدا كٷرەسكەرلiك جوق قوي دەي المايمىن. ول دا ۇلى كٷرەسكەر. دەگەنمەن, كٷرەسكەرلiكتiڭ دە كٷرەسكەرلiگi بار. مەن, اقىن ٷشiن ەڭ ۇلى كٷرەس – ەلiنiڭ ازاتتىعى مەن بوستاندىعى ٷشiن كٷرەس دەپ ۇعام. ال اباي, ەڭ الدىمەن, ۇلى اعارتۋشى, رەفورماتور. ونىڭ ٶلەڭدەرiندە اقتامبەردi, بۇقار, ماحامبەت ٶلەڭدەرiندەگiدەي «ازاتتىق» دەپ ايقاسىپ, «بوستاندىق» دەپ شايقاسىپ جاتقان كٷرەسكەرلiك جوق. قانشا قايتالاپ وقىساڭىز دا, سiز ابايدان «جاۋعا اتتانام», «ازاتتىق ٷشiن كٷرەسەم», «بوستاندىق ٷشiن جان بەرەم », «وتارشىلدىق –كiسەن, بوداندىق بۇعاۋ«? دەگەن سيياقتى سٶزدەردi تابا المايسىز. ال ابايدىڭ ٶمiر سٷرگەن تۇسى اقتامبەردi, بۇقار, ماحامبەت ٶمiر سٷرگەن كەزەڭدەرگە قاراعاندا مامىراجاي ما ەدi?
قايتا, اباي ٶمiر سٷرگەن تۇس– وتارشىلدىقتىڭ ەبدەن مەڭدەپ, كiرiپ العان تۇسى ەمەس پە ەدi? ەرينە, مەن بۇل سٶزدەردi ايتقاندا, ابايدى تiپتi دە كەمiتiپ وتىر دەپ ويلاماڭىز. اباي– اباي! قايتالاپ ايتام, ول– ۇلى تۇلعا, قايتالانباس قۇبىلىس! بiراق مەنiڭ سٶزiمە دە دەن قويۋ كەرەك دەپ بiلەم. وعان كٶز جەتكiزۋ ٷشiن ابايدى تاعى بiر وقىپ شىعىڭىزشى«, – دەگەنi.
مەن سول ەڭگiمەدەن كەيiن ابايدى بiر ەمەس, ەلدەنەشە رەت وقىپ شىقتىم. ەرينە, ەلگi قادiرلi ازاماتتىڭ ايتقان پiكiرiنە كٶز جەتكiزۋ ٷشiن ەمەس. ٶيتكەنi مەن ابايدا اقتامبەردi, بۇقار, ماحامبەت ٶلەڭدەرi سيياقتى اتتانداپ تۇرعان ٶلەڭدەردiڭ جوق ەكەنiن ول ەڭگiمەگە دەيiن دە جاقسى بiلەتiنمiن. تiپتi, مەن, سول تۇستا-اق, ازاتتىقتى اڭساپ, وتارشىلدىققا جانى كٷيiنiپ, وپىنىپ سٶيلەيتiن ٶلەڭدەردiڭ ابايدان كەيiنگi اقىنداردا دا – مۇرات, ماعجانداردا دا جەتكiلiكتi ەكەنiنەن ازىن-اۋلاق حاباردار ەدiم.
دەگەنمەن مەن, ەشۋاقىتا دا, ۇلى ابايدىڭ حالقىمىزدىڭ ٶزiنە دەيiنگi سان عاسىرلار بويى وي-قازىنالارىن بويىنا قورىتىپ العان, مٷلدە جاڭا رۋحاني دٷنيە, مٷلدە جاڭا ەدەبي ەلەم ەكەلگەن الىپ ەكەنiنە كٷمەن كەلتiرگەن ەمەسپiن. سولاي بولا تۇرا, ەلگi قادiرلi ازاماتتىڭ «اباي, ەرينە, ۇلى تۇلعا, قايتالانباس قۇبىلىس دەپ, الىپ, «ونىڭ ٶلەڭدەرiندە اقتامبەردi, بۇقار, ماحامبەت ٶلەڭدەرiندەي «ازاتتىق» دەپ ايقاسىپ, «بوستاندىق» دەپ شايقاسىپ جاتقان كٷرەسكەرلiك جوق» دەۋi ۇزاق جىلدار بويى قۇلاعىمنىڭ تٷبiنەن ىزىڭداپ كەتپەي قويعانى راس. ول سٶزدەر قۇلاق تٷبiنەن كەتەر دە ەدi, ەگەر سول قادiرلi دوستىڭ, اشىق بولماسا دا, ەلدەنەنi تۇسپالداپ ايتقان سٶزدەرi باسقا جانداردىڭ پiكiرلەرiنەن دە ەر جەر-ەر جەردەن قىلاڭ بەرiپ قالا بەرمەسە. ەرينە, «ازاتتىق», «بوستاندىق» سيياقتى اسا قاستەرلi, قاسيەتتi سٶزدەر ايتىلىپ جاتقان ول تۇسپالدى پiكiرلەر تالايدى-اق ەلiكتiرەرi سٶزسiز. ٶيتكەنi «ازاتتىق», «بوستاندىق» دەگەن سٶزدەر كiم-كiمگە دە, جەر باسىپ جٷرگەن جۇمىر باستى ۇلىلاردىڭ قاي-قايسىسىنا دا ٷلكەن سٶزدەر عوي. قاراپ تۇرساڭىز, بەرi دۇرىس.
جىراۋلاردى وقىپ كٶرiڭiزشi:
جيەمبەت جىراۋ:
قول-اياعىم بۇعاۋدا,
تارىلدى بايتاق كەڭ جەرiم!
ارماندا بولىپ بارامىن,
قوشتاسۋعا ايال جوق,
قالقامان, شولان ەرلەرiم!
اقتامبەردi جىراۋ:
دۇشپاننان كٶرگەن قورلىعىم.
سارى سۋ بولدى جٷرەكتە.
ون جەتiدە قۇرسانىپ,
قىلىش iلدiم بiلەككە.
جاۋعا قاراي اتتاندىم,
جەتكiز دەپ, قۇداي, تiلەككە.
بۇقار جىراۋ:
ەگەر شٷرشiت كەلمەسiن,
ەگەر شٷرشiت قاپتاسا,
الىپ بiر جەيدi اقتارىپ
كٶمۋلi كٶردەن دەنەڭدi.
ماحامبەت:
قاتىن-بالا, مال باعىپ,
ٷيدە وتىرمان ٶلەم دەپ.
قورلىقتا جٷرگەن حالقىما
بوستاندىق الىپ بەرەم دەپ...
مiنە, بۇل جولداردىڭ قاي-قايسىسى دا «ەلiم», «جەرiم» دەپ, «ازاتتىق», «بوستاندىق» دەپ قىلىشتارى جارقىلداپ, قالقاندارى قاڭعىرلاپ تۇرعان ناعىز ساردار, سارباز جولدار ەمەس پە?! بۇل جولداردىڭ قاي-قايسىسى دا «ٶلسەم, ٶلەم, بiراق بەرiلمەن» دەپ تۇرعان جوق پا? ال دەل وسى جەردە ەلگi قادiرلi دوسپەن, ياعني ونىمەن پiكiرلەستەر: «مiنە, كٶردiڭiز بە, ۇلى جىراۋلار جاۋمەن الىسقان, ال اباي ٶز قاعازىمەن الىسقان», – دەپ شىعا كەلۋi مٷمكiن. ونداي سٶز بولا قالعان جاعدايدا, ويى تايىز, بiلiمi تاڭقىلاۋ جاندار مەن بۋىنى بەكiپ, بۇعاناسى قاتپاعان جاسٶسپiرiمدەردiڭ سەلت ەتiپ, ەلiگە قالۋى عاجاپ ەمەس. ٶيتكەنi قالاي بولعاندا دا, «ازاتتىق», «بوستاندىق» دەگەن ۇعىمدار اباي دەگەن ۇلى تۇلعادان ٷلكەن. وعان كiم-كiمنiڭ دە كٶزi جەتسە كەرەك. مiنە, وسىنىڭ ٶزi-اق سىبىرعا تiلi جٷيرiك, سىپسىڭعا قۇلاعى تٷرiكتەردiڭ قىزبا جەلدەرiن قىزدىرمالاپ كەتەر سٶزسiز.
ەرينە, اقىرىن بايقاپ, اڭلاپ سٶيلەمەسە, كەز كەلگەن سالىستىرۋ قاۋiپتi. ونداي كەزدە ەكi شوقىپ, بiر قاراماساڭ, سالىستىرۋ سالىستىرۋ بولىپ شىقپايدى, سالىستىرۋ بiرiنە بiرiن قارسى قويۋ, بiر-بiرiمەن سالعىلاستىرۋ بولىپ شىعادى. ولاي بولسا, بۇقار, ماحامبەت, ابايلاردى بiر-بiرiمەن سالىستىرۋلار ارقىلى ەمەس, سالعاستىرۋلار مەن جالعاستىرۋلار ارقىلى قاراستىرعان جٶن. ەرينە, مۇنى ايتقاندا, ەر تاۋدىڭ ٶز بيiگi, ەر مۇحيتتىڭ ٶز تەرەڭi بار ەكەنiن ۇمىتپاۋ كەرەك. اباي – اباي! ول مٷلدە ەرەكشە ۇلى دٷنيە! ونىمەن كiم-كiمدi دە قاتار قويۋ بارىپ تۇرعان كٷپiرلiك بولىپ شىعادى. دەگەنمەن, اباي تاقىر جەرگە ٶزدiگiنەن پايدا بولا قويعان جوق ەدi. اباي دەگەن الىپ بەيتەرەكتiڭ ۇلى تۇلعالار جاتقان قۇنارلى توپىراقتان تامىر تارتقانىن ەشكiم دە جوققا شىعارا المايدى.
سولاي بولا تۇرا, ابايدىڭ «ازاتتىق», «بوستاندىق» تۋرالى وتارشىلدىققا قارسى بiر اۋىز سٶز ايتپاۋى, ايتسا دا, الىستان وراعىتىپ ايتۋى قالاي? ەلi ٷشiن جانداسىپ, جەرi ٷشiن قانداسقان, ۇلت ازاتتىعى ٷشiن كٷرەسكەن, ارتىق تۋعان ەرلەردiڭ, ەڭ بولماسا بiرەۋiنiڭ ەسiمiن اتاماۋى نەسi?! بۇل سۇراقتاردى موينىن iشiنە تىققان جانداردىڭ, اشىق بولماسا دا, ەر جەر-ەر جەردە قويىپ جٷرگەنi راس. ەرينە, بۇل سۇراقتار – iشكi استارسىز, قاۋقارسىز, جالاڭ سۇراقتار. ٶيتكەنi اباي دانالىعىنا, اباي قۇدiرەتiنە, تەرەڭiرەك ٷڭiلسەڭiز, مٷلدە باسقاشا ويعا قالاسىز.
مەنiڭشە, اباي ازاتتىق پەن بوستاندىقتىڭ قادiرiن ٶز تۇسىنداعى جانداردىڭ قاي-قايسىسىنان دا اسىپ بiلگەن. اقتامبەردi, بۇقار تۇستارىندا قازاق جەرiنە وتارشىلدىق ەلi كiرە قويماعان, تiپتi, ماحامبەت زامانىندا دا وتارشىلدىق اباي كەزەڭiندەگiدەي ەبدەن تىرناعىن باتىرىپ, ەندەپ كەتپەگەن ەدi. اقتامبەردi, بۇقار كەزەڭدەرiندە دە, كەيiنiرەك ماحامبەت تۇسىندا دا قازاق حالقى ازاتتىقتىڭ مەنiن, بوستاندىقتىڭ دەمiن كٶپ-كٶپ كەزەڭدەردەن جاقسى بiلەتiن. سوندىقتان دا ولار ازاتتىق ٷشiن شابىستى. ال اباي تۇسىندا شە? ول تۇستا وتارشىلدىقتىڭ ەبدەن كٷشiنە ەنiپ, قاندى بالاق, شۇبار تٶسكە اينالعان كەزi عوي. ال وتارشىلدىقتىڭ حالىققا قارسى قولداناتىن ەڭ ٷلكەن قارۋى – قاراڭعىلىق پەن سول قاراڭعىلىق كiندiگiن كەسكەن ناداندىق. كٶزiن قاراڭعىلىق پەن ناداندىق بايلاپ العان كەزدە حالىقتىڭ ازاتتىق پەن بوستاندىقتى قورەك ەتە قويۋى قيىن. اباي قازاق حالقىن دەل سولاي قاراڭعىلىقتىڭ قالىڭ تۇمانى تۇمشالاپ العاندا ٶمiر سٷردi.
اباي حالىقتى ازاتتىق پەن بوستاندىققا قاراي الىپ شىعۋ ٷشiن الدىمەن ونى قاراڭعىلىقتىڭ وتارىنان, ناداندىقتىڭ بودانىنان قۇتقارۋ كەرەك دەپ ۇقتى. قاراڭعىلىقتىڭ بۇعاۋى مەن ناداندىقتىڭ كiسەنiنەن ازات بولماعان ەل ەشۋاقتا دا ازاتتىق المايدى دەپ بiلدi. سوندىقتان دا ول «ازاتتىق» دەپ ايقايلاعان جوق, «بوستاندىق» دەپ بۇلقىنعان جوق.
قاراڭعىلىق – بار بەلەنiڭ باستاۋى. قاراڭعىلىق تۇسىندا ەل iشi زىمييان iس, سۇرقييا جٷرiسكە تولىپ كەتەدi. قارا شوقپار, اق سويىلدى زورلىق-زومبىلىق, جۇلىن ٷزiپ, ومىرتقا وپىرعان وزبىرلىق, مالىمەن قوسىپ ارىن ساتقان بيلiك قۇمارلىق, نە يمانى, نە ۇياتى جوق ەكiجٷزدi ساتقىندىق, ەزەزiل كٷلكiلi, ەزiرەيiل سىقپىتتى جەكسۇرىندىق, ەل تٷگiلi, ەكi ادامنىڭ باسىن قوسپايتىن الاۋىزدىق پەن الاكٶزدiك, ەلدiڭ بەرەكەسiن كەتiرiپ, ىرىسىن قۋعان بۇزىقتىق پەن بٷلiكشiلدiك – بەرi-بەرi سول قاراڭعىلىقتىڭ قۇرساعىنان شىعىپ, ناداندىقتىڭ جٶرگەگiندە ٶسiپ-ٶنگەن اسا قاۋiپتi, قاتەرلi قۇبىلىستار. مiنە, اباي قازاق حالقىنىڭ كٶزiن تۇمشالاپ, بويىن ەڭدەپ جايلاپ العان وسى اسا قاتەرلi قۇبىلىستارمەن كٷرەستi. ول قاتەرلi قۇبىلىستارمەن كٷرەسۋ, ول قۇبىلىستاردى حالىق بويى مەن ويىنان قۋىپ شىعۋ – جاۋعا اتتانداپ شاپقاننان قيىن بولماسا, وڭاي بولماسا كەرەك. كەرەك دەسەڭiز, ابايدىڭ قاراڭعىلىقپەن كٷرەسi ەلi دە جالعاسۋدا!
اباي بٷكiل iلiم-بiلiمiن, بٷكiل جان جىلۋى مەن قىزۋىن, بٷكiل كٷش-قۋاتىن ٶز حالقىن سول قاراڭعىلىق قۇرساۋىنان ازات ەتۋ جورىعىنا جۇمسادى. ول جورىقتا ونىڭ ساربازى دا, ساردارى دا بولعان جوق. ول جالعىز جٷرiپ مىڭمەن الىستى. ول مىڭدار «الا جىلان, اش باقا كٷپiلدەكتەر» ەدi. ال قاپتاعان كٷپiلدەكتەردi سٶزگە دەن قويعىزىپ, ۋەجگە توقتاتۋ مٷمكiن بە? ول قاپتاعان كٷپiلدەكتەردiڭ بەرiنە ەمەس, بiرەۋiنە عانا كٶز سالىپ قاراڭىزشى:
بارىپ كەلسە ەرتiستiڭ سۋىن تاتىپ,
بەرiپ كەلسە بiر ارىز بۇتىپ-شاتىپ –
ەلدi الىپ, ەدiلدi الىپ ەسiرەدi,
Iسiپ-كەۋiپ, قابارىپ كەلە جاتىپ.
بۇتىپ-شاتىپ بiر ارىز بەرگەنiنەن ماساتتانعانى سونداي, «ەل مەنەن ەدiلدi قاتار الىپ كەتكەندەي iسiنگەن» كٶرمەدiك, ٶركٶكiرەك, شەكسiز داڭعويلىق دۇرىس سٶزگە, سiرە دا, قۇلاق قويار ما? ٶيتكەنi وندا سانا, ساناعا تٷسەر سەۋلە جوق قوي. تاس قاراڭعى عوي. تاسقاراڭعى ادامنىڭ قۇلاعى دا تاسكەرەڭ. مىقتى بولساڭ, تاسقاراڭعى, تاس كەرەڭ اداممەن الىسىپ كٶر!
قاراڭعىلىق پەن ناداندىقتىڭ تابيعاتىن ارعى-بەرگi زاماندا ەشكiم دە ابايداي تەرەڭ زەرتتەپ, ابايداي جەتە بiلمەگەن. ول قاراڭعىلىقتىڭ بiر قاتپار, بiر قۋىسىن دا قالدىرماي, تٷگەلiمەن ايقارا اشىپ كٶرسەتiپ بەرەدi. مەسەلەن, نادان ادامنىڭ «سۇم, سۇرقييا, قۋ« اتانباققا قۇمار بولاتىنىن بٷكiل ەلەمدiك ەدەبيەتتە العاش رەت كiم ايتتى? تەك اباي ايتتى. تاعى دا قايتا-قايتا ايتتى. ناداندىقتىڭ سول پورترەتiن ول مىنا جولدارمەن تاعى دا ناقتىلاپ بەرەدi:
سابىردان باسقا سىرى جوق,
شارۋاعا قىرى جوق.
ٶتiرiك, ٶسەك, ماقتانعا
اعىپ تۇرسا بەينە سۋ,
ات, شاپاننان كەم كٶرمەس,
بiرەۋ اتىن قويسا «قۋ«.
«سۇم-سۇرقييا», «قۋ» دەگەن سٶزدەر–كiم-كiمدi دە, ەگەر ول ٶزiن سىيلاي الاتىن ادام بولسا, نامىستان شارت سىندىراتىن سٶزدەر. ال سونداي قورلاۋ سٶزدەرگە ەلiگiندەي كٷپiلدەكتەردiڭ ماقتاۋ ەستiگەندەي مارقايىپ, قۇس جاستىققا سٷيەنگەندەي شالقايىپ قالاتىنى نەلiكتەن? ەرينە, قاراڭعىلىعىنان, ناداندىعىنان. بۇل قولدان جاسالىنعان, قيىلدان الىنعان پورترەت ەمەس. ٶمiردەن الىنعان پورترەت. ول قاراڭعى ناداندىقتىڭ سارقىنشاعى, نەسiن جاسىرامىز, ەلi دە بار. ولاي دەيتiنiمiز, كٶبiمiز-اق, «و قۋ-اي« دەسە, جالپايىپ كٷلiپ جايراڭداپ, «و, سۇم-اي« دەسە, شالقايىپ كٷلiپ مارقايىپ قالاتىنىمىز ٶتiرiك پە? اپىر-اي, ناداندىق دەگەن, ۇلتتىق نامىس تٷگiلi, ادامدىق نامىستىڭ ٶزiن جەپ قوياتىن جەبiر ەكەن عوي.
اباي ناداندىقتى قولىنا ۇستاپ وتىرعان زاتتاي اۋدارىستىرىپ, تٶڭكەرiستiرiپ, بار مٷيiس-بۇرىشىنان, بار بٷيiر, بار تۇسىنان قاراستىرىپ قانا قويمايدى, ونى قاق جارىپ, قانىن سورعالاتىپ تۇرىپ, ٶزەگiنە دەيiن اشىپ بەرەدi. تiپتi, وندايدا ناداندىقتان تۋرا داڭعويلىقتىڭ ٶزi ەلدەنەشە ترگە ەنەدi. «سۇم-سۇرقييا, قۋ اتانباققا قۇمار« داڭعويمەن بiرگە:
يت كٶرگەن ەشكi كٶزدەنiپ,
ەلەرمە جىندى سٶزدەنiپ
كەتەتiن داڭعويمەن دە كەزدەسەمiز. اباي, سونىمەن بiرگە ٶزiنiڭ جيىرما التىنشى سٶزiندە: «... نادان قۋانباس نەرسەگە قۋانادى جەنە, قۋانعاندا دا, نە ايتىپ, نە قويعانىن, نە قىلعانىن ٶزi بiلمەي, ەسi شىعىپ, بiرتٷرلi ماستىققا كەز بولىپ كەتەدi. جەنە ۇيالماس نەرسەدەن ۇيالادى, ۇيالارلىق نەرسەدەن ۇيالمايدى«, – دەيدi. بۇل–ادام بولمىسىنىڭ بەيشارا كٷيگە تٷسۋi, ادام جانىنىڭ قاراڭعىلىقتىڭ ەڭ قاپاس تٷبiنە دەيiن قۇلدىراۋى عوي. مۇنداي قارا تالاق ناداندىق سەنiڭ ازاتتىعىڭدى, بوستاندىعىڭدى نەعىلسىن. مۇندايدا, ەڭ الدىمەن, ادامدى قاراڭعىلىقتىڭ قاپاسىنان قۇتقارىپ الۋ كەرەك.
قاراڭعى نادان– تەك سٶز ۇقپايتىن تاسكەرەڭ عانا ەمەس, سونىمەن بiرگە ول ەشتەڭەنi كٶرە المايتىن, جاقسىنى جاقسى دەپ, جاماندى جامان دەپ ايىرىپ بiلمەيتiن كٶرمەدiك تە! ونداي كٶرمەدiك جان:
سامورودنىي سارى التىن,
ساۋداسىز بەرسەڭ المايدى
ساۋدىراعان جەزiنە.
اسىلدى, التىندا تاني المايدى. جەز بەن التىندى ايىرىپ بiلمەيتiن نەتكەن كٶرسوقىرلىق دەسەڭiزشi! ونداي جان كiمنiڭ قادiرiن بiلiپ, كiمنiڭ ۇشپاعىنا شىقپاق. كiمدi قۇرمەتتەپ, كiمدi تٶرگە وزدىرماق? وعان التىن دا بiر, قامقا دا بiر, بٶز دە بiر. نە ادامنىڭ باسىن, نە اتانىڭ جاسىن قۇرمەتتەي المايتىن, اسىل مەن التىننىڭ قادiرiنە جەتپەيتiن ونداي ادامنان نە ٷمiت, نە قايىر? ونداي كٶرمەدiك جان كiمنiڭ نامىسىن جىرتىپ, كiمنiڭ سٶزiن سٶيلەي الماق? ۇلتتىڭ با? ۇرپاقتىڭ با? ونداي جان كiمگە قورعان, كiمگە پانا بولماق? كٶز الدىندا اسىلىن الىپ, ارداعىن جاعىپ بارا جاتساڭ دا وعان بەرi بiر. وعان ٶزi امان بولسا, ٶزiنiڭ ٶزەگi تالماسا بولدى. ول جان– رۋحاني ٶلەكسە جان.
تاعى دا, اباي ناداندىق جايلاپ العان ادامدى قايىرىم دەگەندi بiلمەيتiن, قانى قاتىپ قالعان قاتىگەز, مەيiرiم دەگەندi سەزبەيتiن تاسجٷرەك دەپ بiلەدi.
قازاقتىڭ ٶزگە جۇرتتان سٶزi ۇزىن,
بiرiنiڭ بiرi شاپشاڭ ۇقپاس سٶزiن.
كٶزدiڭ جاسى, جٷرەكتiڭ قانىمەنەن
ەرiتۋگە بولمايدى iشتە مۇزىن.
نەتكەن قاتىگەزدiك! نەتكەن تاسجٷرەكتiك! كٶزiڭنiڭ جاسى كٶل بولىپ تٶگiلiپ, جٷرەگiڭنiڭ قانى سورعالاپ تۇرعاندا دا سەلت ەتپەيتiن, مiز باقپايتىن ول جانعا ەشكiمنiڭ كٷنiن سالماسىن. بۇل ەكi جالعاندا ونداي جاننىڭ الدىڭدا باسىڭدى اۋىرتىپ, بالتىرىڭدى سىزداتىپ باردىڭ با, ول بەرiبiر قايرىلمايدى. قايتا, قاھارىنا مiنiپ, سۋعا باتىرىپ, وتقا لاقتىرىپ جiبەرەدi. ٶيتكەنi ول كٶزدiڭ جاسىنا دا, جٷرەكتiڭ قانىنا دا iشتەگi مۇزى ەرiمەيتiن تاسجٷرەك, قاتىگەز. ەڭ باستىسى, ونداي جاننىڭ قولىنا ەل مەن جەردiڭ تاعدىرى تٷسە كٶرمەسiن دەڭiز!
اباي تەك حات تانىماعان ادامدى عانا نادان دەمەگەن. ەگەر يمانى بولماسا, قۇدايدان قورىقپاسا, وندا ول بەرiبiر نادان بولىپ قالادى دەپ بiلگەن.
بالام زاكون بiلدi دەپ,
قۋانار اتا-اناسى.
ويىندا جوق ولاردىڭ
شاريعاتقا شالاسى.
مۇنداعى شاريعاتقا شالالىق دەگەن سٶز – يمانشارتقا شالالىق دەگەن سٶز, قۇداي الدىنداعى پارىزعا دٷمشەلiك دەگەن سٶز. ونداي جانداردىڭ:
ويىندا جوق بiرiندە
سالتىكوۆ پەن تولستوي.
يا تiلماش, يا ادۆوكات.
بولسام دەگەن بەرiندە وي.
شەن مەن شەكپەن قۋعان بiلiمدi بولا الا ما? ونداي جان ٶزiنەن باسقا ٶزگەنiڭ دە قامىن جەي الا ما? ٶزگەگە نۇرى تٷسپەيتiن, شاپاعاتى تيمەيتiن بiلiمنiڭ كەرەگi بار ما? اباي ونداي شەن-شەكپەن ٷشiن الىنعان بiلiمدi حالىقتىڭ ٶزiنە قارسى جۇمسالاتىن قاتەرلi قارۋ دەپ بiلەدi. تاعى دا, اباي جيىرما بەسiنشi سٶزiندە: «... وسى كٷندە ورىس عىلىمىن بالاسىنا ٷيرەتكەن جاندار سونىڭ قارۋىمەن تاعى دا قازاقتى اڭدىسام ەكەن دەيدi», – دەۋi سوندىقتان. بiز كەشە عانا ەمەس, بٷگiن دە يمان شارتتارىنسىز, ۇلتتىق دەستٷرسiز ورىسشا بiلiم اپ, ورىسشا iلiم جيناعان, ٶز حالقىنا قارسى قاراۋ ەرەكەتتەرگە دەيiن باراتىن كەيبiر رۋحاني وپاسىزداردى, بiلiمدi نادان مەڭگٷرتتەردi, ەرينە, از كٶرiپ جٷرگەن جوقپىز. بۇل دا بiزدiڭ ۇلتتىق, قاسiرەتiمiز! ول قاسiرەتتi دانا اباي, ۇلى اباي سوناۋ زاماندا-اق بايقاعان.
بۇل جەردە اباي تەك ادامدىق مiنەزدi عانا ەمەس, ۇلتتىق, حالىقتىق مiنەزدi دە ايتىپ وتىرسا كەرەك. ٶيتكەنi جەكە ادامنىڭ مiنەز بەرiكتiگi ۇلتتىق, حالىقتىق مiنەز بەرiكتiگiمەن ۇشتاسپاسا, وندا ول تٷپتiڭ تٷبiندە قاراقان باسىنىڭ عانا قامىن كٷيتتەپ كەتەرi سٶزسiز. ۇلتتىق, حالىقتىق مiنەزگە يە بiلiم عانا ۇلت پەن حالىق مٷددەسiن قورعاي الماق. سوندا عانا ول بiلiم «قازاقتى اڭدىپ» وتىراتىن بiلiم ەمەس, قازاقتىڭ قامىن جەيتiن بiلiم بولادى.
ابايدىڭ تاعى بiر ٶزەگiن ٶرتەپ, جانىن جارالى ەتەتiن, «اۋزىنان جالىن بۇرق ەتكiزiپ, كٶزiنەن جاس شىعاراتىن iشتەگi قالىڭ دەرتi» – ەلدiڭ بويىن جايلاپ العان قىزعانشاقتىق, كٷنشiلدiك, باقاستىق, بيلiكقۇمارلىق, پارىقسىزدىق:
تالاسىپ بوسقا,
جاۋ بولىپ دوسقا,
قور بولىپ قۇرىپ باراسىڭ, –
دەيدi ول. دوسىن جاۋ كٶرگiزiپ, ٶزiن ٶزi قور ەتكiزگەن سول تالاس-تارتىس تٷبi نەدە? سوعان كٶز سالىڭىزشى:
قىران بٷركiت نە المايدى سالسا باپتاپ,
جۇرت جٷر عوي كٷيكەنتاي مەن قارعا ساقتاپ.
قىران شىقسا قيياعا, جiبەرەدi
ولار دا ەكi قۇسىن ەكi جاقتاپ.
قارقىلداپ قارعا قالماس ارت جاعىنان,
كٷيكەنتايى ٷستiنەن شىقىلىقتاپ.
ٶزi المايدى, قىرانعا الدىرمايدى,
كٷنi بويى شابادى بوس دالاقتاپ.
مiنە, بiزدi حالىق ەتiپ قالىپقا تٷسiرمەي, ۇلت ەتiپ ۇجىماققا شىعارماي جٷرگەن تاعى بiر قاسiرەت! قىراننىڭ قىران ەكەنiن بiلە تۇرا, توپ-توبىر, جالعان نامىستىڭ قۇلى بولىپ, وعان قاباتتاستىرىپ قارعا مەن كٷيكەنتايىمىزدى قوسامىز. الدى-ارتىن بiردەي وراپ, قۇر دالاقتاپ شاۋىپ جٷرiپ, تٷۋ اسپاننان سورعالاپ تٷسەتiن «قىرانىمىزعا» الدىرمايمىز. بۇل كەشە عانا بولعان, بٷگiندە بار. بٷگiنگi ەرەكەتiمiز كەشەگiدەن ەلدەقايدا قاۋiپتi. كەشە قىرانىمىزعا الدىرماساق, بٷگiن قىرانىمىزدىڭ تۇعىرىن تالقانداپ, توپشىسىن قيىپ جiبەرۋگە ەزiرمiز. ول تۇعىرعا قارعا مەن كٷيكەنتايدى عانا ەمەس, ەلدiڭ كٶزiن ويىپ, ەلدiڭ جەلكەسiن شوقيتىن قۇزعىن مەن ساۋىسقاندى دا وتىرعىزباق بولىپ جانتالاسامىز.
جانى اياۋلى جاقسىعا قوسامىن دەپ,
ەركiم بiر يت ساقتاپ جٷر ىرىلداتىپ.
بۇل دا سول قارا كٷنشiلدiك پەن قىزعانىشقا قور بولعان كەشەگi دە, بٷگiنگi دە بولمىسىمىز. بٷكiل ۇلتتىق بوي مەن ويىمىزدى بولمىس جايلاپ العان تۇستا, ودان ەلi ارىلماي تۇرعان كەزدە ەل پارتييا-پارتيياعا بٶلiنسە, نە بولار ەكەن? وندا اباي ايتقانداي:
بولدى دا پارتييا
ەل iشi جارىلدى, –
بولىپ شىعادى ەكەن.
ٶيتكەنi بiزدiڭ سانامىز ٷلكەن ۇلتتىق دەڭگەيگە تولىق كٶتەرiلە قويعان جوق. مٷشەلەرiنiڭ ساناسى ۇلتتىق دەڭگەيگە كٶتەرiلە قويماعان پارتييا ۇلتتىڭ ەمەس, توپ-توبىردىڭ تۋىن كٶتەرەدi. جيىرما تٶرتiنشi سٶزiندە: «بiرiمiزدi بiرiمiز اڭدىپ, جاۋلاپ, ۇرلاپ, كiرپiك قاقتىرماي وتىرعانىمىز. جٷز قاراعا ەكi جٷز كiسi سۇعىن قاداپ جٷر عوي, بiرiن بiرi قۇرتپاي, قۇرىماي, تىنىش تابا ما?» – دەپ كٷيiنگەندەي, ەلi كٷنگە بiز سول كٷيكەنتاي مٷددە مەن قارعا ماقساتتى باپتاپ جٷرگەن جوقپىز با? ال ونداي قارقىلداعان ماقسات پەن شىقىلىقتاعان مٷددە بٷكiل ەلدi كٷيiككە ۇشىراتىپ, كٷيزەلتiپ كەتپەي مە?! ەل iشiنە بٷلiك كiرمەي مە?
ۇلتتىق سانا تولىق جەتiلمەسە, ول ەلi شيكiلi-پiسiلi كەزەڭدە تۇرسا, وندا دەموكراتييا دەگەنiڭiز كەز كەلگەن پارتييانىڭ قولشوقپارىنا اينالادى. ال ول شوقپار, ەڭ الدىمەن, سول ۇلتتىڭ باسىن جارىپ, ماڭدايىن قاق ايىرادى.
قانشا بٶلiنبە, قانشا سٶگiلمە دەسە دە, بٶرلiككەن قويداي جارىلىپ بارا جاتقان ەلدi كٶرiپ:
بارىمتا مەن پارتييا –
بەرi ماستىق جۇرت قۇمار.
سىپىرا ەلiرمە, سۇرقييا,
كٶپ پييانشiك نەنi ۇعار, –
دەپ امالى بiتiپ, ايلاسى تاۋسىلىپ, «قۇيرىعى شايان, بەتi ادامداردان» تٷڭiلiپ قاپالانادى. ۇلى ابايدىڭ قاپالانىپ, قابارجۋى تەك وسى عانا ما? ايتىپ-ايتىپ ٶز سٶزiن ٶز حالقىنىڭ ەتiنەن ٶتكiزiپ, سٷيەگiنە جەتكiزە الماعان ول:
ادام دەگەن داڭقىم بار,
ادام قىلماس حالقىم بار,
– دەپ بٷك تٷسسiپ, بەلi ٷزiلiپ, ومىرتقاسى وپىرىلعانداي كٷدەرiن ٷزەدi.
قىرىق بiرiنشi سٶزiندە اباي: «قازاقتى يا قورقىتپاي, يا قارالاماي, اقىلمەنەن نە جەرلەپ, نە سىرلاپ ايتقانمەنەن, ەش نەرسەگە كٶندiرۋ مٷمكiن دە ەمەس. ەتiنەن ٶتكەن, سٷيەگiنە جەتكەن, اتادان ميراس ەتiپ العان, انانىڭ سٷتiمەنەن ەمگەن ناداندىق ەلدەقاشان ادامشىلدىقتان كەتiرگەن. ٶزدەرiنiڭ ىرباڭى بار ما, پىش-پىشى بار ما, گۋiلدەگi بار ما, دٷرiلدەگi بار ما – سونىسىنان دٷنيەدە ەشبiر قىزىقتى نەرسە بار دەپ ويلامايدى, ويلاسا دا, كٶڭiلi نە كٶزi الاڭداپ تۇرادى. «ەندi نە قىلدىق, نە بولدىق?» – دەپ تۇيىققا تiرەلiپ قالىڭ قاسiرەتكە باتادى...
اباي ەلi قاسiرەتتi.
ەندi بiز, بٷگiنگi ۇرپاق, اباي قاسiرەتiن جەڭiلدەتە الار ما ەكەنبiز? اباي قاسiرەتiن جەڭiلدەتۋ – قازاق قاسiرەتiن جەڭiلدەتۋ عوي.
تەمٸرحان مەدەتبەك
ۇقساس جازبالار:
