Mamyr aiynda otandyq kinoprokatqa jol alǵan «Qazaq eli» animatsiialyq filmin shyny kerek, der kezinde tamashalai almaǵan bolatynmyn. Sonyń sáti túsip, elimizde alǵash ret túsirilip otyrǵan animatsiialyq filmdi asyqpai qarap shyqtym. Kórermen retinde biraz nárseni joǵaltqanyma, bul týyndynyń nelikten kóp nasihattalmaǵanyna tańyrqadym.
Film á degennen-aq óte sátti bastalǵan. Oqiǵalardy órbitý, bir-birimen bailanystyryp, kórermendi sońyna deiin ekranda ustap otyrý, qazirgi tańda úlken jetistik. Ásirese, balalarǵa arnap túsirilgen dúnie qyzyqty bolmasa, búkil eńbegim zaia ketti dei ber. Ne aitpaq boldyq? Áńgime, «Qazaq eli» animatsiialyq filmi men ony túsirgen «Saq» kinostýdiiasynyń eren eńbegi jaiynda. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna orai QR Mádeniet jáne sport ministrliginiń tapsyrysy boiynsha túsirilgen kartina, shyny kerek qazir jym-jyrt qaldy. «Búgin jeli betinde ne qyzyq bolar eken?» nemese «neden qur qaldym» deitin tobyrlyq psihologiianyń suranysyn, óne boiy paiymdy dúnielermen sýsyndatyp otyrý zeriktiretin bolsa kerek. Dese de, urpaq tárbiesi erteńge ysyryp qoia salatyn oiynshyq emes. Búgin múlt ketken nárseni túzep otyrmasań, saldarymen jyldar boiy kúreskeniń kúresken.
Sonymen, «Qazaq eli» animatsiialyq filmi týraly qysqasha aita ketsek. Bir saǵattan asatyn kartinada Qazaq handyǵynyń negizin qalaýshylar Kerei men Jánibek hannyń ómiri baiandalady. Kadrde ejelgi shapqynshylyq kezindegi oirattardyń elimizdi basyp alǵysy keletin sátinen bastalǵan. Biraq, sheshýshi sátti filmniń sońyna qaldyryp, oqiǵa birden qazirgi jas Astananyń kórikti kelbetine aýysyp ketedi. Iaǵni búgingi bizdiń zamanymyzdyń kórinisi. Aýlada oinap júrgen eki balaqai aiaq astynan taýyp alǵan altyn kezdikke talasyp qalady. Kenet Kerei men Jánibek handardyń eskertkishinen belgisiz bir jaryq sáýle tarap, qanjar ǵaiyp bolyp ketedi. Olardyń áreketin sonadaidan baqylap otyrǵan úlken kisi balalarǵa eskertkishtegi handardyń erlik isteri jóninde baiandap beredi. Oqiǵa órbitýdegi tásildi keremet tapqan rejisser men stsenaristiń sheshimine riza bolmasqa amalyń joq.
Ádette bizdiń oiymyzǵa nelikten eki birdei han taqqa qalai birdei otyryp eldi basqarǵan, olar jas kezderinde qandai boldy, neni armandady, el basqarý úshin qandai ótkelderden ótti degen saýaldarǵa bas aýyrta bermeimiz. Al film sátti shyǵý úshin rejisser, jalpy filmdi jasap shyǵarýshylar bir kisidei atsalysýy qajet. Sonymen, Kerei men Jánibek jastaiynan qart jaýgerdiń arqasynda soǵystyń qyr-syryn úirenip shyǵady. Keiinnen Jánibektiń ákesi Baraq han tutqiylda jaý qolynan qaza tapqandyqtan, olar Otyrarǵa bilim alýǵa ketip qalady. Ári el bolashaǵy úshin de ózderin aman saqtap qalý kerek boldy. Osy ýaqytta eldi Ábilqaiyr han basqaryp turady. Ol elge shekten tys salyqty kóbeitkeni úshin, keibir jergilikti turǵyndar basqa elge aýyp ketip jatady. Salyq degen páleket sonaý tarihta bar júie eken. Odan shyǵýdyń jolyn nemese basqasha ádisin qazirgi órkeniet te oilap taba almapty. Sondyqtan bolar, Kerei men Jánibek halyqty aýyr qyspaqtan qutqaryp, óz aldyna jeke memleket qurýǵa umtylady. Jeke el bolyp qalyptasý ońai sharýa emes. Kúsh pen bilek qana emes, amal-aila, bilim men biliktilik qajet. Sonyń arqasynda Kerei men Jánibek jaýlaryn jeńip, el armandaǵan azattyqty alyp beredi. Qazaq handyǵyn quryp, tarihta qalady.
Animatsiiany kórgen bala eldiń tarihyn, eski qalalardy, Otyrar kitaphanasyn, shyǵystan shyqqan uly ǵalymdardyń aty-jónderin, batyrlyqty, patriotizm men asqaqtyqty úirenip shyǵady. Taǵy bir aita ketetin jait, filmde aq pen qara shaiqasy, tańbaly tasqa ár rýbasynyń simvoldyq belgisi bolyp keletin tas qoiylsa aspannan nur tógiledi de alapat kúshke ie bolyp, zulymdyqtyń betin qaitaratyn sáti bar. Baraq hanǵa sol eldiń ataqty ǵulamasy 77 jylda bir ret kórinetin quiryqty juldyzdyń kezinde qara kúshterdiń oianatyny týraly eskertpesi de qyzyqty detal. Yntymaq birikse ony eshqandai kúsh ala almaidy. Ony ydyratý úshin Qara kúsh rýbasy Qarabekti azǵyrady. Animatsiiada tańbalar, simvoldar, filosofiialyq túiinder balanyń sanasyna aýyrlaý bolsa da, túsinikti etip túsirilgeni qýantty. Sebebi, jer betinde Kerei men Jánibek salyq salýshy oirattarmen shaiqasyp jatsa, bult ústinde Aq pen Qara kúsh shaiqasyp jatady. Filmde Aqty arystan beinesinde, Qarany jarqanat pen jylan beinesinde usynýy da bala sanasynda jattalyp qalady. Mýltiplikatsiialyq týyndynyń rejisseri Batyrhan Dáýrenbekov bul týrasynda bylai deidi:
«Mádeniet ministri Arystanbek Muhamediuly bizge animatsiiada pálen han jaman, anaý jaqsy demei-aq, jurt súisinip kóretin dúnie jasańdar degen bolatyn. Sol sebepti, men aq pen qaranyń shaiqasyn engizdim. Jaqynda Astanada «Ońtústik Qazaqstan oblysynyń mádeni kúnderi boldy. Sol kezde biz Óner ýniversitetinde qonaqta boldyq. Sonda stýdentter filmnen «gollivýdtik stildi» baiqap qaldyq dedi. Men olarǵa «Elý jylda el jańa», qazirgi balalarymyz bizdiń burynǵy kórgen mýltfilmderdi kórmeidi. Sebebin surasam «ish pystyrady» dep jaýap beredi. Olarǵa árbir minýt saiyn oqiǵa shytyrman bolýy kerek. Biz qazirgi zamannyń balalary ne surasa, sony berýimiz kerek. Mysaly, Eddi Merfi degen akter «Shrekte» esektiń personajyn dybystap shyqty. Iaǵni kóptegen sheteldik akterler osyndai jobaǵa qatysady. Bizde de osyndai dybystaýǵa Sáken Maiǵaziev, Nurlan Abdýllinder kelisip tegin dybystap bergen kezde, riza boldym. Ol kisige bylai aityńyz dep kórsetip edim, men aitqannan da asyp tústi. Mýltfilmde Jánibek: «Kerei, qaraqshylardy kóreiikshi, men ómirimde qaraqshylardy kórmegenmin», - deidi. Sebebi, kez kelgen bala qorqyp tursa da qyzyǵýshylyǵy jeńedi. Animatsiiany balanyń tilimen, sonyń oiymen jasaý kerek. Bul mýltfilmdi kórgen bala eki nársege naqty jaýap beredi. Birinshiden, Qazaq handyǵyn kim qurdy dese, oilanbastan tarihty oqymasa da Kerei men Jánibek dep aitady. Tipti, mektepke barmaǵan balalardyń ózi aita alady. Al olar qalai handyqty qurdy dese, «Oi, olar sadaq atýdy, atqa shabýdy, qylyshtasýdy úirendi. Óskennen soń Otyrarǵa baryp bilim aldy» dep aita alady. Filmde osyny estigen qazirgi zamanaýi balalar da «biz de erteń elimizdi qorǵaityn batyrlar bolamyz» deidi. Kórdińiz be, patriotizm nasihattalyp tur. Sondai-aq, jańa siz suraǵan Otyrar qalasyna kelsek, tarihta ol shahar birneshe ret órtenip, qaitadan salynǵan. Máselen, Moskva eki ret órtenip ketti. Ol tek biz biletin derek qana. Ol kúl bolǵan jerinen qaitadan turdy. Sol siiaqty tarihta Jibek joly boiyndaǵy qalalar da qaitadan túlep otyrǵan. Jalpy, balalardy animatsiia arqyly tárbielesek bolashaǵymyz jarqyn bolady. Sondyqtan elimizde memlekettik balalar kinostýdiiasyn ashý kerek. Eger ol ashylsa TMD-da eń túńǵysh ashylǵan el bolyp sanalamyz».
Qysqasy, animatsiiany elimizdegi basty telearnalar ár aitýly meiramda «Kóshpendiler» siiaqty filmmen qatar usynyp otyrsa qup bolar edi. Bul bir. Ekinshiden, film óte sapaly shyqqan. Bul turǵyda Shymkent qalasyndaǵy «Saq» kinostýdiiasynyń kóp eńbek sińirgenin aitpai ketýge bolmas. Óitkeni, animatsiiany daiarlaýǵa 8 ai ýaqyt ketipti. Filmniń óndiristik jumysyna 60 astam adam qatysqan. Filmniń tarihi keńesshisi – tarih ǵylymdarynyń doktory, professor – Jambyl Artyqbai, filmniń ádebi keńesshisi – Dýlat Isabekov, rejisseri – Batyrhan Dáýrenbekov, stsenaristi – Saǵadildá Úsipáliev, Baqytjan Quljabai, kompozitory – Rýslan Shynyqulov, qoiýshy sýretshisi – Azamat Ernazarov, filmniń direktory – Nuriddin Pateev, bas prodiýseri – Sábit Ábdiqalyqov. Keiipkerlerin dybystaýǵa Mýzart tobynyń músheleri men teatr ártisteri úles qosqan. Kartinanyń jasalýynda 2-D jáne 3D-tehnologiialar paidalanylǵan.
Ibrahim MÁÝLIT, Astana qalasy.
Ult portaly
