مامىر ايىندا وتاندىق كينوپروكاتقا جول العان «قازاق ەلٸ» انيماتسييالىق فيلمٸن شىنى كەرەك, دەر كەزٸندە تاماشالاي الماعان بولاتىنمىن. سونىڭ سەتٸ تٷسٸپ, ەلٸمٸزدە العاش رەت تٷسٸرٸلٸپ وتىرعان انيماتسييالىق فيلمدٸ اسىقپاي قاراپ شىقتىم. كٶرەرمەن رەتٸندە بٸراز نەرسەنٸ جوعالتقانىما, بۇل تۋىندىنىڭ نەلٸكتەن كٶپ ناسيحاتتالماعانىنا تاڭىرقادىم.
فيلم ە دەگەننەن-اق ٶتە سەتتٸ باستالعان. وقيعالاردى ٶربٸتۋ, بٸر-بٸرٸمەن بايلانىستىرىپ, كٶرەرمەندٸ سوڭىنا دەيٸن ەكراندا ۇستاپ وتىرۋ, قازٸرگٸ تاڭدا ٷلكەن جەتٸستٸك. ەسٸرەسە, بالالارعا ارناپ تٷسٸرٸلگەن دٷنيە قىزىقتى بولماسا, بٷكٸل ەڭبەگٸم زايا كەتتٸ دەي بەر. نە ايتپاق بولدىق? ەڭگٸمە, «قازاق ەلٸ» انيماتسييالىق فيلمٸ مەن ونى تٷسٸرگەن «ساق» كينوستۋديياسىنىڭ ەرەن ەڭبەگٸ جايىندا. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي قر مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸنٸڭ تاپسىرىسى بويىنشا تٷسٸرٸلگەن كارتينا, شىنى كەرەك قازٸر جىم-جىرت قالدى. «بٷگٸن جەلٸ بەتٸندە نە قىزىق بولار ەكەن?» نەمەسە «نەدەن قۇر قالدىم» دەيتٸن توبىرلىق پسيحولوگييانىڭ سۇرانىسىن, ٶنە بويى پايىمدى دٷنيەلەرمەن سۋسىنداتىپ وتىرۋ زەرٸكتٸرەتٸن بولسا كەرەك. دەسە دە, ۇرپاق تەربيەسٸ ەرتەڭگە ىسىرىپ قويا سالاتىن ويىنشىق ەمەس. بٷگٸن مٷلت كەتكەن نەرسەنٸ تٷزەپ وتىرماساڭ, سالدارىمەن جىلدار بويى كٷرەسكەنٸڭ كٷرەسكەن.
سونىمەن, «قازاق ەلٸ» انيماتسييالىق فيلمٸ تۋرالى قىسقاشا ايتا كەتسەك. بٸر ساعاتتان اساتىن كارتينادا قازاق حاندىعىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشىلار كەرەي مەن جەنٸبەك حاننىڭ ٶمٸرٸ باياندالادى. كادردە ەجەلگٸ شاپقىنشىلىق كەزٸندەگٸ ويراتتاردىڭ ەلٸمٸزدٸ باسىپ العىسى كەلەتٸن سەتٸنەن باستالعان. بٸراق, شەشۋشٸ سەتتٸ فيلمنٸڭ سوڭىنا قالدىرىپ, وقيعا بٸردەن قازٸرگٸ جاس استانانىڭ كٶرٸكتٸ كەلبەتٸنە اۋىسىپ كەتەدٸ. ياعني بٷگٸنگٸ بٸزدٸڭ زامانىمىزدىڭ كٶرٸنٸسٸ. اۋلادا ويناپ جٷرگەن ەكٸ بالاقاي اياق استىنان تاۋىپ العان التىن كەزدٸككە تالاسىپ قالادى. كەنەت كەرەي مەن جەنٸبەك حانداردىڭ ەسكەرتكٸشٸنەن بەلگٸسٸز بٸر جارىق سەۋلە تاراپ, قانجار عايىپ بولىپ كەتەدٸ. ولاردىڭ ەرەكەتٸن سونادايدان باقىلاپ وتىرعان ٷلكەن كٸسٸ بالالارعا ەسكەرتكٸشتەگٸ حانداردىڭ ەرلٸك ٸستەرٸ جٶنٸندە بايانداپ بەرەدٸ. وقيعا ٶربٸتۋدەگٸ تەسٸلدٸ كەرەمەت تاپقان رەجيسسەر مەن ستسەناريستٸڭ شەشٸمٸنە ريزا بولماسقا امالىڭ جوق.
ەدەتتە بٸزدٸڭ ويىمىزعا نەلٸكتەن ەكٸ بٸردەي حان تاققا قالاي بٸردەي وتىرىپ ەلدٸ باسقارعان, ولار جاس كەزدەرٸندە قانداي بولدى, نەنٸ ارماندادى, ەل باسقارۋ ٷشٸن قانداي ٶتكەلدەردەن ٶتتٸ دەگەن ساۋالدارعا باس اۋىرتا بەرمەيمٸز. ال فيلم سەتتٸ شىعۋ ٷشٸن رەجيسسەر, جالپى فيلمدٸ جاساپ شىعارۋشىلار بٸر كٸسٸدەي اتسالىسۋى قاجەت. سونىمەن, كەرەي مەن جەنٸبەك جاستايىنان قارت جاۋگەردٸڭ ارقاسىندا سوعىستىڭ قىر-سىرىن ٷيرەنٸپ شىعادى. كەيٸننەن جەنٸبەكتٸڭ ەكەسٸ باراق حان تۇتقيىلدا جاۋ قولىنان قازا تاپقاندىقتان, ولار وتىرارعا بٸلٸم الۋعا كەتٸپ قالادى. ەرٸ ەل بولاشاعى ٷشٸن دە ٶزدەرٸن امان ساقتاپ قالۋ كەرەك بولدى. وسى ۋاقىتتا ەلدٸ ەبٸلقايىر حان باسقارىپ تۇرادى. ول ەلگە شەكتەن تىس سالىقتى كٶبەيتكەنٸ ٷشٸن, كەيبٸر جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار باسقا ەلگە اۋىپ كەتٸپ جاتادى. سالىق دەگەن پەلەكەت سوناۋ تاريحتا بار جٷيە ەكەن. ودان شىعۋدىڭ جولىن نەمەسە باسقاشا ەدٸسٸن قازٸرگٸ ٶركەنيەت تە ويلاپ تابا الماپتى. سوندىقتان بولار, كەرەي مەن جەنٸبەك حالىقتى اۋىر قىسپاقتان قۇتقارىپ, ٶز الدىنا جەكە مەملەكەت قۇرۋعا ۇمتىلادى. جەكە ەل بولىپ قالىپتاسۋ وڭاي شارۋا ەمەس. كٷش پەن بٸلەك قانا ەمەس, امال-ايلا, بٸلٸم مەن بٸلٸكتٸلٸك قاجەت. سونىڭ ارقاسىندا كەرەي مەن جەنٸبەك جاۋلارىن جەڭٸپ, ەل ارمانداعان ازاتتىقتى الىپ بەرەدٸ. قازاق حاندىعىن قۇرىپ, تاريحتا قالادى.
انيماتسييانى كٶرگەن بالا ەلدٸڭ تاريحىن, ەسكٸ قالالاردى, وتىرار كٸتاپحاناسىن, شىعىستان شىققان ۇلى عالىمداردىڭ اتى-جٶندەرٸن, باتىرلىقتى, پاتريوتيزم مەن اسقاقتىقتى ٷيرەنٸپ شىعادى. تاعى بٸر ايتا كەتەتٸن جايت, فيلمدە اق پەن قارا شايقاسى, تاڭبالى تاسقا ەر رۋباسىنىڭ سيمۆولدىق بەلگٸسٸ بولىپ كەلەتٸن تاس قويىلسا اسپاننان نۇر تٶگٸلەدٸ دە الاپات كٷشكە يە بولىپ, زۇلىمدىقتىڭ بەتٸن قايتاراتىن سەتٸ بار. باراق حانعا سول ەلدٸڭ اتاقتى عۇلاماسى 77 جىلدا بٸر رەت كٶرٸنەتٸن قۇيرىقتى جۇلدىزدىڭ كەزٸندە قارا كٷشتەردٸڭ وياناتىنى تۋرالى ەسكەرتپەسٸ دە قىزىقتى دەتال. ىنتىماق بٸرٸكسە ونى ەشقانداي كٷش الا المايدى. ونى ىدىراتۋ ٷشٸن قارا كٷش رۋباسى قارابەكتٸ ازعىرادى. انيماتسييادا تاڭبالار, سيمۆولدار, فيلوسوفييالىق تٷيٸندەر بالانىڭ ساناسىنا اۋىرلاۋ بولسا دا, تٷسٸنٸكتٸ ەتٸپ تٷسٸرٸلگەنٸ قۋانتتى. سەبەبٸ, جەر بەتٸندە كەرەي مەن جەنٸبەك سالىق سالۋشى ويراتتارمەن شايقاسىپ جاتسا, بۇلت ٷستٸندە اق پەن قارا كٷش شايقاسىپ جاتادى. فيلمدە اقتى ارىستان بەينەسٸندە, قارانى جارقانات پەن جىلان بەينەسٸندە ۇسىنۋى دا بالا ساناسىندا جاتتالىپ قالادى. مۋلتيپليكاتسييالىق تۋىندىنىڭ رەجيسسەرٸ باتىرحان دەۋرەنبەكوۆ بۇل تۋراسىندا بىلاي دەيدٸ:
«مەدەنيەت مينيسترٸ ارىستانبەك مۇحامەديۇلى بٸزگە انيماتسييادا پەلەن حان جامان, اناۋ جاقسى دەمەي-اق, جۇرت سٷيسٸنٸپ كٶرەتٸن دٷنيە جاساڭدار دەگەن بولاتىن. سول سەبەپتٸ, مەن اق پەن قارانىڭ شايقاسىن ەنگٸزدٸم. جاقىندا استانادا «وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ مەدەني كٷندەرٸ بولدى. سول كەزدە بٸز ٶنەر ۋنيۆەرسيتەتٸندە قوناقتا بولدىق. سوندا ستۋدەنتتەر فيلمنەن «گولليۆۋدتٸك ستيلدٸ» بايقاپ قالدىق دەدٸ. مەن ولارعا «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا», قازٸرگٸ بالالارىمىز بٸزدٸڭ بۇرىنعى كٶرگەن مۋلتفيلمدەردٸ كٶرمەيدٸ. سەبەبٸن سۇراسام «ٸش پىستىرادى» دەپ جاۋاپ بەرەدٸ. ولارعا ەربٸر مينۋت سايىن وقيعا شىتىرمان بولۋى كەرەك. بٸز قازٸرگٸ زاماننىڭ بالالارى نە سۇراسا, سونى بەرۋٸمٸز كەرەك. مىسالى, ەددي مەرفي دەگەن اكتەر «شرەكتە» ەسەكتٸڭ پەرسوناجىن دىبىستاپ شىقتى. ياعني كٶپتەگەن شەتەلدٸك اكتەرلەر وسىنداي جوباعا قاتىسادى. بٸزدە دە وسىنداي دىبىستاۋعا سەكەن مايعازيەۆ, نۇرلان ابدۋلليندەر كەلٸسٸپ تەگٸن دىبىستاپ بەرگەن كەزدە, ريزا بولدىم. ول كٸسٸگە بىلاي ايتىڭىز دەپ كٶرسەتٸپ ەدٸم, مەن ايتقاننان دا اسىپ تٷستٸ. مۋلتفيلمدە جەنٸبەك: «كەرەي, قاراقشىلاردى كٶرەيٸكشٸ, مەن ٶمٸرٸمدە قاراقشىلاردى كٶرمەگەنمٸن», - دەيدٸ. سەبەبٸ, كەز كەلگەن بالا قورقىپ تۇرسا دا قىزىعۋشىلىعى جەڭەدٸ. انيماتسييانى بالانىڭ تٸلٸمەن, سونىڭ ويىمەن جاساۋ كەرەك. بۇل مۋلتفيلمدٸ كٶرگەن بالا ەكٸ نەرسەگە ناقتى جاۋاپ بەرەدٸ. بٸرٸنشٸدەن, قازاق حاندىعىن كٸم قۇردى دەسە, ويلانباستان تاريحتى وقىماسا دا كەرەي مەن جەنٸبەك دەپ ايتادى. تٸپتٸ, مەكتەپكە بارماعان بالالاردىڭ ٶزٸ ايتا الادى. ال ولار قالاي حاندىقتى قۇردى دەسە, «وي, ولار ساداق اتۋدى, اتقا شابۋدى, قىلىشتاسۋدى ٷيرەندٸ. ٶسكەننەن سوڭ وتىرارعا بارىپ بٸلٸم الدى» دەپ ايتا الادى. فيلمدە وسىنى ەستٸگەن قازٸرگٸ زاماناۋي بالالار دا «بٸز دە ەرتەڭ ەلٸمٸزدٸ قورعايتىن باتىرلار بولامىز» دەيدٸ. كٶردٸڭٸز بە, پاتريوتيزم ناسيحاتتالىپ تۇر. سونداي-اق, جاڭا سٸز سۇراعان وتىرار قالاسىنا كەلسەك, تاريحتا ول شاھار بٸرنەشە رەت ٶرتەنٸپ, قايتادان سالىنعان. مەسەلەن, موسكۆا ەكٸ رەت ٶرتەنٸپ كەتتٸ. ول تەك بٸز بٸلەتٸن دەرەك قانا. ول كٷل بولعان جەرٸنەن قايتادان تۇردى. سول سيياقتى تاريحتا جٸبەك جولى بويىنداعى قالالار دا قايتادان تٷلەپ وتىرعان. جالپى, بالالاردى انيماتسييا ارقىلى تەربيەلەسەك بولاشاعىمىز جارقىن بولادى. سوندىقتان ەلٸمٸزدە مەملەكەتتٸك بالالار كينوستۋديياسىن اشۋ كەرەك. ەگەر ول اشىلسا تمد-دا ەڭ تٷڭعىش اشىلعان ەل بولىپ سانالامىز».
قىسقاسى, انيماتسييانى ەلٸمٸزدەگٸ باستى تەلەارنالار ەر ايتۋلى مەيرامدا «كٶشپەندٸلەر» سيياقتى فيلممەن قاتار ۇسىنىپ وتىرسا قۇپ بولار ەدٸ. بۇل بٸر. ەكٸنشٸدەن, فيلم ٶتە ساپالى شىققان. بۇل تۇرعىدا شىمكەنت قالاسىنداعى «ساق» كينوستۋديياسىنىڭ كٶپ ەڭبەك سٸڭٸرگەنٸن ايتپاي كەتۋگە بولماس. ٶيتكەنٸ, انيماتسييانى دايارلاۋعا 8 اي ۋاقىت كەتٸپتٸ. فيلمنiڭ ٶندiرiستiك جۇمىسىنا 60 استام ادام قاتىسقان. فيلمنiڭ تاريحي كەڭەسشiسi – تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور – جامبىل ارتىقباي, فيلمنiڭ ەدەبي كەڭەسشiسi – دۋلات يسابەكوۆ, رەجيسسەرi – باتىرحان دەۋرەنبەكوۆ, ستسەناريستi – ساعادiلدە ٷسiپەليەۆ, باقىتجان قۇلجاباي, كومپوزيتورى – رۋسلان شىنىقۇلوۆ, قويۋشى سۋرەتشiسi – ازامات ەرنازاروۆ, فيلمنiڭ ديرەكتورى – نۇريددين پاتەەۆ, باس پروديۋسەرi – سەبيت ەبدiقالىقوۆ. كەيٸپكەرلەرٸن دىبىستاۋعا مۋزارت توبىنىڭ مٷشەلەرٸ مەن تەاتر ەرتٸستەرٸ ٷلەس قوسقان. كارتينانىڭ جاسالۋىندا 2-D جەنە 3D-تەحنولوگييالار پايدالانىلعان.
يبراھيم مەۋلٸت, استانا قالاسى.
ۇلت پورتالى
