Foto: Ashyq derekkóz
Búgin – qazaq teatr óneri úshin aitýly kún. 1925 jyly 10 qyrkúiekte sol kezdegi Qazaqstan astanasy (1925-1929) Qyzylordada qazaqtyń birinshi ulttyq teatry quryldy. Teatr shymyldyǵy 1926 jylǵy 13 qańtarynda Qoshke (Qoshmuhambet) Kemeńgerulynyń «Altyn saqina» pesasymen tuńǵysh kásibi ulttyq teatr – qazirgi Muhtar Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademiialyq drama teatry saltanatty túrde ashyldy. Osy oraida Ult.kz tilshisi elimizdegi teatrlardyń qazirgi ahýaly týraly anyqtap kórdi.
Atalǵan óner ordasynda qazaq óneriniń jaryq juldyzdary óner kórsetti: Isa Baizaqov, Ámire Qashaýbaev, Serke Qojamqulov, Qalibek Qýanyshbaev syndy tarlandar el esinde máńgi qaldy. 1926–1932 jyldary teatrǵa belgili akter ári rejisser Jumat Shanin jetekshilik etti. 1929 jyly teatr ujymy Almatyǵa qonys aýdaryp, shyǵarmashylyq qyzmetin sonda jalǵastyrdy. 1937 jyly akademiialyq mártebe berilip, al 1961 jyly zańǵar jazýshy Muhtar Áýezovtiń esimi berildi.
Qazaqstanda jańa teatr maýsymy bastaldy
Kúzdiń alǵashqy aiy – qyrkúiek Qazaqstandaǵy mádeni ómirdiń erekshe bir kezeńin bildiredi. Bul – teatr súier qaýym úshin jańa maýsymnyń bastalatyn ýaqyty. Eldiń túkpir-túkpirindegi sahnalar qaita shymyldyǵyn túrip, kórermendermen qaýyshýǵa daiyn.
Ulttyq statistika biýrosynyń derekterine súiensek, qazirgi tańda elimizde 74 teatr jumys isteidi. Olardyń basym bóligi – 79,7 paiyzy – memleket menshiginde. Bul kórsetkish Qazaqstanda teatr óneriniń memlekettik qoldaýǵa ie ekenin ańǵartady.
Qala turǵyndary men qonaqtary úshin mádeni keshter ótkizetin oryndardyń kóptigi jaǵynan Almaty kósh bastap tur. Munda 22 teatr halyqqa qyzmet kórsetedi. Al elordada – 10, Shymkent qalasynda – 6 teatr bar.
Teatrlar janrlyq jaǵynan da ár alýan. Barlyǵy 40 drama teatry, 11 qýyrshaq teatry, 4 mýzykalyq teatr jáne 4 opera-balet teatry jumys isteidi. Budan bólek, ózge de baǵyttaǵy sahnalyq óner oshaqtary bar. Bul árbir kórermenniń óz talǵamyna sai týyndylardy tamashalaýǵa múmkindigi bar ekenin kórsetedi.
Ótken jyly Qazaqstan teatrlarynda ótken spektaklderdi 3 millionǵa jýyq adam tamashalaǵan. Bul kórsetkish 2023 jylmen salystyrǵanda 3 paiyzǵa artqan. Jyl boiy el boiynsha 2 553 qoiylym sahnalanǵan, bul ótken jylmen salystyrǵanda 14 paiyzǵa kóp. Teatr ónerine degen suranys pen qyzyǵýshylyqtyń artyp kele jatqany qýantady.
«Búgingi qazaq rejissýrasy zaman talabyna sai»
Ónertaný doktory, professor Baqyt Nurpeiistiń aitýynsha, búgin qazaq teatrlary kórermenniń zamanaýi talǵamy men dástúrli qundylyqtaryn jarasymdy úilestirip keledi. Qazirgi álemdik teatr ónerinde bolyp jatqan jańa úrdister, bizdiń teatrlarymyzǵa da oń yqpalyn tigizip otyr.
Foto: Baqyt Kákiqyzynyń jeke muraǵatynan
«Ásirese jas rejisserlerimizdiń jumystarynda postdramalyq, performativti jáne verbatim teatr formalarymen spektaklder qoiý úrdisi beleń aldy. Mundai qoiylymdardan ulttyq dramalyq mátindi qaita paiymdaý, zamanaýi áleýmettik úderister men sahnalyq keńistiktegi ózgerister anyq baiqalady. Postdramalyq spektaklderdiń kóbinde kórermen men sahna arasyndaǵy shekaralar joiylyp, kórermender oqiǵany baqylaýshy emes, belsendi qatysýshyǵa da ainalyp otyr. Iaǵni, búgingi qazaq rejissýrasy zaman talabyna sai, kórermenderdiń estetikalyq talǵamyna laiyq spektaklder qoia alýymen erekshelenip otyr», – deidi Baqyt Kákiqyzy.
Onyń sózinshe, qazirgi teatr sahnasy qoǵamdaǵy áleýmettik máselelerdi jetkilikti deńgeide qozǵaýǵa barynsha atsalysyp keledi eken. Qazaqstandyq teatr keńistiginde qoǵamdaǵy áleýmettik máseleler únemi kóterilip, kórermen sanasyn jańǵyrtyp oiyn qozǵaýǵa zor úles qosyp keledi.
«Mysaly, jas rejisser Álibek Ómirbekulynyń rejissýrasymen qoiylǵan «Qoraz» (J.Shanin atyndaǵy akademiialyq drama teatry), «Quiyn» ( M. Áýezov atyndaǵy Ulttyq drama teatry), D. Jumabaidyń rejissýrasymen sahnalanǵan "Medeia" (Ǵ.Músirepov atyndaǵy akademiialyq balalar men jasóspirimder teatry) t.b. qoiylymdarda búgingi qoǵamdaǵy ózekti máseleler keńinen qozǵalǵan. Teatr óneri qai ýaqytta bolmasyn óz repertýarynan qoǵamdaǵy áleýmettik máselelerdi kóterýdi nazardan tys qaldyryp kórgen emes. Qandai shyǵarmany qoisa da, búgingi kúnniń ózekti máselesin arqaý etip, kórermenmen dialog qurýdy aldyńǵy kezekke shyǵaryp otyrady. Teatr men kórermen arasyndaǵy áleýmettik-kommýnikativtik ózara bailanys myqty dep aita alamyz», – deidi ónertanýshy Baqyt Nurpeiis.
Sonymen dál osy kúni qazaqtyń birinshi ulttyq teatry quryldy. Osy oraida «Jalpy teatr ujymy, tetar aktery úshin merekeniń orny qandai?» degen suraqty Memlekettik Qýyrshaq teatrynyń direktory Almat Amangeldiulyna qoidyq. Onyń sózinshe, bul kún barsha teatr ujymy úshin erekshe.
Foto: Almat Amangeldiulynyń jeke muraǵatynan
«Qazaqstannyń teatr óneri keńistiginde Muhtar Áýezov atyndaǵy ulttyq drama teatrdy ádette «ákemteatr» dep qurmet bildire aitady. Bul sózdiń ózi jalpy teatr salasyndaǵy mamandardyń atalmysh qarashańyraqqa degen ystyq yqylastaryn bildirip tur.
Búgingi kúnde elimizde túrli-túrli baǵyttaǵy teatrlar bar, balet pen opera, qýyrshaq, mýzyka, jáne taǵy da basqa. Árqaisysy kórermen kózaiymyna ainalsyn dep neshetúrli týyndylar usynyp, shyǵarmashylyq jolynda aiandai eńbektenip keledi. Biraq osyndai úlken salanyń qazirgi tańda joǵarǵy deńgeiinde tirshilik etýi tarihi turǵydan qaraǵanda ulttyq teatrdyń qalyptasýy kezine baryp tireledi.
Álbette, qazaq dalasynda ultymyzdyń óz salt-dásútrine tán teatr sipatyndaǵy óner kórsetý sharalary boldy. Biraq kásibi deńgeidegi ári álemdik formattaǵy teatr qubylysy elimizde ulttyq teatrmen birge bastaý aldy. Uly jazýshymyz Muhtar atamyzdyń aty berilgen atalmysh óner ordasyna 100 jyl tolyp jatyr. Iaǵni qazaqtyń kásibi teatr ónerine bir ǵasyr boldy degen sóz. Bul, árine, barshamyz úshin úlken qýanysh», – deidi Memlekettik Qýyrshaq teatyrynń direktory Almat Amangelduly.
Memleket basshysy mádeniet salasyna nazar aýdarýǵa shaqyrdy
Biyl Býrabaida ótken Ulttyq quryltaidyń IV otyrysynda Prezident Qasym-Jomart Toqaev elimizdiń damýy jolyndaǵy mańyzdy máselelerdi kóterip, onyń ishinde mádeniet salasyna erekshe toqtaldy. Memleket basshysy qazirgi tańda Qazaqstanda 46 aimaqtyq teatr bar ekenin, alaida olardyń kóbi eskirgen, jóndeýdi qajet etetin ǵimarattarda ornalasqanyn atap ótti.
«Semeide bir ǵimaratta úsh teatr syǵylysyp jumys istep otyr», – degen Prezident bul jaǵdaidyń aimaqtardaǵy mádeni infraqurylymnyń álsizdigin kórsetetinin aitty. Sonymen qatar, ol teatr ónerine halyqtyń qyzyǵýshylyǵy artyp kele jatqanyn, kórermen zaldarynyń lyq tolatynyn jáne premera biletteriniń birneshe apta buryn satylyp ketetinin mysalǵa keltirdi.
Prezident óz sózinde ulttyq mádeniet pen teatr óneriniń damýyna biznestiń de úles qosýy mańyzdy ekenin aitty:
«Qazaqstanda teatr ónerine qyzyǵýshylyq artyp keledi. Qoiylymdardyń premerasyna biletter aldyn ala satylyp ketedi. Bul – qýanyshty jaǵdai. Elimizde ónerdiń bul túri de tabys ákeletinin dáleldep júrgen jeke teatrlar bar. Sondyqtan biznes ókilderin aimaqtaǵy teatrlarǵa belsene qoldaý kórsetýge shaqyramyn», – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Qazaqstanda teatr óneri kúnnen-kúnge jańǵyryp, jańaryp keledi. Jańa maýsymnyń ashylýy – bul tek qoiylymdardyń bastalýy ǵana emes, bul – rýhani ómirimizdiń jandanýy, halyq pen ónerdiń qaita qaýyshýy. Teatr – ulttyń rýhani ainasy. Ol arqyly qoǵamnyń deńgeii men mádenieti kórinedi. Sondyqtan da teatrdy qoldaý – ult bolashaǵyna salynǵan investitsiia.
Aqbota Musabekqyzy
