فوتو: اشىق دەرەككٶز
بٷگٸن – قازاق تەاتر ٶنەرٸ ٷشٸن ايتۋلى كٷن. 1925 جىلى 10 قىركٷيەكتە سول كەزدەگٸ قازاقستان استاناسى (1925-1929) قىزىلوردادا قازاقتىڭ بٸرٸنشٸ ۇلتتىق تەاترى قۇرىلدى. تەاتر شىمىلدىعى 1926 جىلعى 13 قاڭتارىندا قوشكە (قوشمۇحامبەت) كەمەڭگەرۇلىنىڭ «التىن ساقينا» پەساسىمەن تۇڭعىش كەسٸبي ۇلتتىق تەاتر – قازٸرگٸ مۇحتار ەۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتٸك اكادەمييالىق دراما تەاترى سالتاناتتى تٷردە اشىلدى. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ ەلٸمٸزدەگٸ تەاترلاردىڭ قازٸرگٸ احۋالى تۋرالى انىقتاپ كٶردٸ.
اتالعان ٶنەر ورداسىندا قازاق ٶنەرٸنٸڭ جارىق جۇلدىزدارى ٶنەر كٶرسەتتٸ: يسا بايزاقوۆ, ەمٸرە قاشاۋباەۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ, قاليبەك قۋانىشباەۆ سىندى تارلاندار ەل ەسٸندە مەڭگٸ قالدى. 1926–1932 جىلدارى تەاترعا بەلگٸلٸ اكتەر ەرٸ رەجيسسەر جۇمات شانين جەتەكشٸلٸك ەتتٸ. 1929 جىلى تەاتر ۇجىمى الماتىعا قونىس اۋدارىپ, شىعارماشىلىق قىزمەتٸن سوندا جالعاستىردى. 1937 جىلى اكادەمييالىق مەرتەبە بەرٸلٸپ, ال 1961 جىلى زاڭعار جازۋشى مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ ەسٸمٸ بەرٸلدٸ.
قازاقستاندا جاڭا تەاتر ماۋسىمى باستالدى
كٷزدٸڭ العاشقى ايى – قىركٷيەك قازاقستانداعى مەدەني ٶمٸردٸڭ ەرەكشە بٸر كەزەڭٸن بٸلدٸرەدٸ. بۇل – تەاتر سٷيەر قاۋىم ٷشٸن جاڭا ماۋسىمنىڭ باستالاتىن ۋاقىتى. ەلدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندەگٸ ساحنالار قايتا شىمىلدىعىن تٷرٸپ, كٶرەرمەندەرمەن قاۋىشۋعا دايىن.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرٸنە سٷيەنسەك, قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە 74 تەاتر جۇمىس ٸستەيدٸ. ولاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ – 79,7 پايىزى – مەملەكەت مەنشٸگٸندە. بۇل كٶرسەتكٸش قازاقستاندا تەاتر ٶنەرٸنٸڭ مەملەكەتتٸك قولداۋعا يە ەكەنٸن اڭعارتادى.
قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارى ٷشٸن مەدەني كەشتەر ٶتكٸزەتٸن ورىنداردىڭ كٶپتٸگٸ جاعىنان الماتى كٶش باستاپ تۇر. مۇندا 22 تەاتر حالىققا قىزمەت كٶرسەتەدٸ. ال ەلوردادا – 10, شىمكەنت قالاسىندا – 6 تەاتر بار.
تەاترلار جانرلىق جاعىنان دا ەر الۋان. بارلىعى 40 دراما تەاترى, 11 قۋىرشاق تەاترى, 4 مۋزىكالىق تەاتر جەنە 4 وپەرا-بالەت تەاترى جۇمىس ٸستەيدٸ. بۇدان بٶلەك, ٶزگە دە باعىتتاعى ساحنالىق ٶنەر وشاقتارى بار. بۇل ەربٸر كٶرەرمەننٸڭ ٶز تالعامىنا ساي تۋىندىلاردى تاماشالاۋعا مٷمكٸندٸگٸ بار ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
ٶتكەن جىلى قازاقستان تەاترلارىندا ٶتكەن سپەكتاكلدەردٸ 3 ميلليونعا جۋىق ادام تاماشالاعان. بۇل كٶرسەتكٸش 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا 3 پايىزعا ارتقان. جىل بويى ەل بويىنشا 2 553 قويىلىم ساحنالانعان, بۇل ٶتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 14 پايىزعا كٶپ. تەاتر ٶنەرٸنە دەگەن سۇرانىس پەن قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى.
«بٷگٸنگٸ قازاق رەجيسسۋراسى زامان تالابىنا ساي»
ٶنەرتانۋ دوكتورى, پروفەسسور باقىت نۇرپەيٸستٸڭ ايتۋىنشا, بٷگٸن قازاق تەاترلارى كٶرەرمەننٸڭ زاماناۋي تالعامى مەن دەستٷرلٸ قۇندىلىقتارىن جاراسىمدى ٷيلەستٸرٸپ كەلەدٸ. قازٸرگٸ ەلەمدٸك تەاتر ٶنەرٸندە بولىپ جاتقان جاڭا ٷردٸستەر, بٸزدٸڭ تەاترلارىمىزعا دا وڭ ىقپالىن تيگٸزٸپ وتىر.
فوتو: باقىت كەكيقىزىنىڭ جەكە مۇراعاتىنان
«ەسٸرەسە جاس رەجيسسەرلەرٸمٸزدٸڭ جۇمىستارىندا پوستدرامالىق, پەرفورماتيۆتٸ جەنە ۆەرباتيم تەاتر فورمالارىمەن سپەكتاكلدەر قويۋ ٷردٸسٸ بەلەڭ الدى. مۇنداي قويىلىمداردان ۇلتتىق درامالىق مەتٸندٸ قايتا پايىمداۋ, زاماناۋي ەلەۋمەتتٸك ٷدەرٸستەر مەن ساحنالىق كەڭٸستٸكتەگٸ ٶزگەرٸستەر انىق بايقالادى. پوستدرامالىق سپەكتاكلدەردٸڭ كٶبٸندە كٶرەرمەن مەن ساحنا اراسىنداعى شەكارالار جويىلىپ, كٶرەرمەندەر وقيعانى باقىلاۋشى ەمەس, بەلسەندٸ قاتىسۋشىعا دا اينالىپ وتىر. ياعني, بٷگٸنگٸ قازاق رەجيسسۋراسى زامان تالابىنا ساي, كٶرەرمەندەردٸڭ ەستەتيكالىق تالعامىنا لايىق سپەكتاكلدەر قويا الۋىمەن ەرەكشەلەنٸپ وتىر», – دەيدٸ باقىت كەكيقىزى.
ونىڭ سٶزٸنشە, قازٸرگٸ تەاتر ساحناسى قوعامداعى ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸ جەتكٸلٸكتٸ دەڭگەيدە قوزعاۋعا بارىنشا اتسالىسىپ كەلەدٸ ەكەن. قازاقستاندىق تەاتر كەڭٸستٸگٸندە قوعامداعى ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەر ٷنەمٸ كٶتەرٸلٸپ, كٶرەرمەن ساناسىن جاڭعىرتىپ ويىن قوزعاۋعا زور ٷلەس قوسىپ كەلەدٸ.
«مىسالى, جاس رەجيسسەر ەلٸبەك ٶمٸربەكۇلىنىڭ رەجيسسۋراسىمەن قويىلعان «قوراز» (ج.شانين اتىنداعى اكادەمييالىق دراما تەاترى), «قۇيىن» ( م. ەۋەزوۆ اتىنداعى ۇلتتىق دراما تەاترى), د. جۇمابايدىڭ رەجيسسۋراسىمەن ساحنالانعان "مەدەيا" (ع.مٷسٸرەپوۆ اتىنداعى اكادەمييالىق بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەر تەاترى) ت.ب. قويىلىمداردا بٷگٸنگٸ قوعامداعى ٶزەكتٸ مەسەلەلەر كەڭٸنەن قوزعالعان. تەاتر ٶنەرٸ قاي ۋاقىتتا بولماسىن ٶز رەپەرتۋارىنان قوعامداعى ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸ كٶتەرۋدٸ نازاردان تىس قالدىرىپ كٶرگەن ەمەس. قانداي شىعارمانى قويسا دا, بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەسٸن ارقاۋ ەتٸپ, كٶرەرمەنمەن ديالوگ قۇرۋدى الدىڭعى كەزەككە شىعارىپ وتىرادى. تەاتر مەن كٶرەرمەن اراسىنداعى ەلەۋمەتتٸك-كوممۋنيكاتيۆتٸك ٶزارا بايلانىس مىقتى دەپ ايتا الامىز», – دەيدٸ ٶنەرتانۋشى باقىت نۇرپەيٸس.
سونىمەن دەل وسى كٷنٸ قازاقتىڭ بٸرٸنشٸ ۇلتتىق تەاترى قۇرىلدى. وسى ورايدا «جالپى تەاتر ۇجىمى, تەتار اكتەرى ٷشٸن مەرەكەنٸڭ ورنى قانداي?» دەگەن سۇراقتى مەملەكەتتٸك قۋىرشاق تەاترىنىڭ ديرەكتورى المات امانگەلدٸۇلىنا قويدىق. ونىڭ سٶزٸنشە, بۇل كٷن بارشا تەاتر ۇجىمى ٷشٸن ەرەكشە.
فوتو: المات امانگەلدٸۇلىنىڭ جەكە مۇراعاتىنان
«قازاقستاننىڭ تەاتر ٶنەرٸ كەڭٸستٸگٸندە مۇحتار ەۋەزوۆ اتىنداعى ۇلتتىق دراما تەاتردى ەدەتتە «ەكەمتەاتر» دەپ قۇرمەت بٸلدٸرە ايتادى. بۇل سٶزدٸڭ ٶزٸ جالپى تەاتر سالاسىنداعى مامانداردىڭ اتالمىش قاراشاڭىراققا دەگەن ىستىق ىقىلاستارىن بٸلدٸرٸپ تۇر.
بٷگٸنگٸ كٷندە ەلٸمٸزدە تٷرلٸ-تٷرلٸ باعىتتاعى تەاترلار بار, بالەت پەن وپەرا, قۋىرشاق, مۋزىكا, جەنە تاعى دا باسقا. ەرقايسىسى كٶرەرمەن كٶزايىمىنا اينالسىن دەپ نەشەتٷرلٸ تۋىندىلار ۇسىنىپ, شىعارماشىلىق جولىندا ايانداي ەڭبەكتەنٸپ كەلەدٸ. بٸراق وسىنداي ٷلكەن سالانىڭ قازٸرگٸ تاڭدا جوعارعى دەڭگەيٸندە تٸرشٸلٸك ەتۋٸ تاريحي تۇرعىدان قاراعاندا ۇلتتىق تەاتردىڭ قالىپتاسۋى كەزٸنە بارىپ تٸرەلەدٸ.
ەلبەتتە, قازاق دالاسىندا ۇلتىمىزدىڭ ٶز سالت-دەسٷترٸنە تەن تەاتر سيپاتىنداعى ٶنەر كٶرسەتۋ شارالارى بولدى. بٸراق كەسٸبي دەڭگەيدەگٸ ەرٸ ەلەمدٸك فورماتتاعى تەاتر قۇبىلىسى ەلٸمٸزدە ۇلتتىق تەاترمەن بٸرگە باستاۋ الدى. ۇلى جازۋشىمىز مۇحتار اتامىزدىڭ اتى بەرٸلگەن اتالمىش ٶنەر ورداسىنا 100 جىل تولىپ جاتىر. ياعني قازاقتىڭ كەسٸبي تەاتر ٶنەرٸنە بٸر عاسىر بولدى دەگەن سٶز. بۇل, ەرينە, بارشامىز ٷشٸن ٷلكەن قۋانىش», – دەيدٸ مەملەكەتتٸك قۋىرشاق تەاتىرىنڭ ديرەكتورى المات امانگەلدۇلى.
مەملەكەت باسشىسى مەدەنيەت سالاسىنا نازار اۋدارۋعا شاقىردى
بيىل بۋرابايدا ٶتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ IV وتىرىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلٸمٸزدٸڭ دامۋى جولىنداعى ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ كٶتەرٸپ, ونىڭ ٸشٸندە مەدەنيەت سالاسىنا ەرەكشە توقتالدى. مەملەكەت باسشىسى قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستاندا 46 ايماقتىق تەاتر بار ەكەنٸن, الايدا ولاردىڭ كٶبٸ ەسكٸرگەن, جٶندەۋدٸ قاجەت ەتەتٸن عيماراتتاردا ورنالاسقانىن اتاپ ٶتتٸ.
«سەمەيدە بٸر عيماراتتا ٷش تەاتر سىعىلىسىپ جۇمىس ٸستەپ وتىر», – دەگەن پرەزيدەنت بۇل جاعدايدىڭ ايماقتارداعى مەدەني ينفراقۇرىلىمنىڭ ەلسٸزدٸگٸن كٶرسەتەتٸنٸن ايتتى. سونىمەن قاتار, ول تەاتر ٶنەرٸنە حالىقتىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتىپ كەلە جاتقانىن, كٶرەرمەن زالدارىنىڭ لىق تولاتىنىن جەنە پرەمەرا بيلەتتەرٸنٸڭ بٸرنەشە اپتا بۇرىن ساتىلىپ كەتەتٸنٸن مىسالعا كەلتٸردٸ.
پرەزيدەنت ٶز سٶزٸندە ۇلتتىق مەدەنيەت پەن تەاتر ٶنەرٸنٸڭ دامۋىنا بيزنەستٸڭ دە ٷلەس قوسۋى ماڭىزدى ەكەنٸن ايتتى:
«قازاقستاندا تەاتر ٶنەرٸنە قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدٸ. قويىلىمداردىڭ پرەمەراسىنا بيلەتتەر الدىن الا ساتىلىپ كەتەدٸ. بۇل – قۋانىشتى جاعداي. ەلٸمٸزدە ٶنەردٸڭ بۇل تٷرٸ دە تابىس ەكەلەتٸنٸن دەلەلدەپ جٷرگەن جەكە تەاترلار بار. سوندىقتان بيزنەس ٶكٸلدەرٸن ايماقتاعى تەاترلارعا بەلسەنە قولداۋ كٶرسەتۋگە شاقىرامىن», – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
قازاقستاندا تەاتر ٶنەرٸ كٷننەن-كٷنگە جاڭعىرىپ, جاڭارىپ كەلەدٸ. جاڭا ماۋسىمنىڭ اشىلۋى – بۇل تەك قويىلىمداردىڭ باستالۋى عانا ەمەس, بۇل – رۋحاني ٶمٸرٸمٸزدٸڭ جاندانۋى, حالىق پەن ٶنەردٸڭ قايتا قاۋىشۋى. تەاتر – ۇلتتىڭ رۋحاني ايناسى. ول ارقىلى قوعامنىڭ دەڭگەيٸ مەن مەدەنيەتٸ كٶرٸنەدٸ. سوندىقتان دا تەاتردى قولداۋ – ۇلت بولاشاعىنا سالىنعان ينۆەستيتسييا.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
