Qazaq dalasyndaǵy Qaǵba qalai paida boldy?

Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» maqalasynda «Týǵan jer» baǵdarlamasyn qolǵa alýdy usynyp, «Týǵan jerdiń árbir saiy men qyrqasy, taýy men ózeni tarihtan syr shertedi. Árbir jer ataýynyń tórkini týraly talai-talai ańyzdar men áńgimeler bar. Árbir ólkeniń halqyna sýyqta pana, ystyqta saia bolǵan, esimderi el esinde saqtalǵan birtýar perzentteri bar. Osynyń bárin jas urpaq bilip ósýge tiis» dep qadap aitqan-dy.

Qasietti Syr elinde – Jańa­qorǵan aýdanynan 40 shaqyrymdai qashyqtyqta «Totyqus» dep atalyp ketken jerde «Horasan ata» kesenesi ornalasqan. Horasan ata – tarihtan belgili Ábdijalil baptyń laqap aty. Paiǵambar ur­paǵy sanalady, danyshpan, emshi, aqylgói kisi bolǵan. Osy Horasan atanyń ózge kieli jerlerden erek­sheligi – munda Mekkedegi Qaǵbanyń kóshirmesi bar.
Mekkedegi Qaǵbanyń kóshir­mesi bul jerge qashan jáne qalai turǵyzylǵan?

Bul jóninde tarihta naqty derek joq. Erterekte Horasan ata­nyń urpaqtary salǵan degen el aýzynda ańyz ǵana bar. Osy suraq­ty biz belgili tarihshy, shejireshi Seiitomar Sattarulyna qoiǵany­myzda, ol bylai dedi: «Bizdiń qo­lymyzdaǵy shejireler boiynsha Ábdijalil bap (Horasan ata) VII ǵasyrda islam asha kelip, Syrdyń jaǵasyndaǵy «Oǵyz qyratynda» shahid bolǵan. Osynaý ulyq ata­nyń mazarynyń kúnbatys betinde turǵan «Qaǵbanyń» sulbasyna shabýyldy bastap kettik. Bul Qaǵ­banyń kóshirmesi biz esimizdi bilgende bar bolatyn. Iaǵni, 1950 jyldan qulaǵymyzda. Arǵy jaǵynda qanshama saiasat aýysty, qanshama zaman ozdy, qanshama patsha, bilik aýysty, biraq bul jádiger sol ejelgi qoiylǵan or­nyn­da turǵan dúnie. «Bul já­digerdi buzyp tastaý kerek» degen áńgime bir belgisiz áieldiń «Ho­rasan ataǵa barǵan adam Qaǵbaǵa táýep etkendei qajy bolady» degen sózinen shyqqan. Biraq osy mańda osynda kelip qajy atanǵan kimder bar dep eshkim suramaǵan. Horasan ataǵa jylyna myńdaǵan adam kelip-ketedi. Barlyǵy da Qaǵbanyń sulbasyn kóredi. Biraq eshkim osydan qajy atanbaidy. Atanǵan da emes. Sebebi, bul Qaǵba emes, Qaǵbanyń sulbasy ǵana. Osy kúni shyn Qaǵbanyń sýreti sa­lynǵan qanshama japsyrma qaǵaz, plakattar bar. Alla saq­tasyn, sonyń barlyǵyn Qaǵba etip jiberý qaýpi tónip turǵan joq pa? Nege barlyǵymyz bir shette ózinshe turǵan tórt buryshty úige qadalyp qaldyq?

Ábdijalil bap Orta Aziiaǵa hijranyń 150-jyly kelgen deidi. Bul shamamen 772 – 774 jyldar. «Toty qus» aralyndaǵy qaǵbanyń sulbasy-sýreti, kóshirmesi Ábdijalil baptyń kózi tirisinde salynǵan. Búkil túrki álemine áigili Qul qoja Ahmet Iassaýidiń ózi Horasan ataǵa baryp ziiarat etken. Biraq osy ulyq zat ta qarsy bolmaǵan sekildi. Sebebi, bir adam qarsy bolsa áldeqashan qiratyp, ornyn tegistep jiberýi kerek edi ǵoi. Qarsylyq bolǵan jaǵdaida 12 ǵasyr ómir súrmegen bolar edi.

Endi osy jazylyp, aity­lyp júrgen qaǵbanyń sulbasyna qa­rai aýyssaq. Aýyz ádebieti bizdi alys VII ǵasyrǵa alyp ketedi. Ańyz boiynsha (Horasan ata) Ábdijalil bap atamyz kúnde tańer­teńgi eki bas paryz namazyn Mek­kege baryp oqyp keledi eken. Horasan atanyń uly Hýsein bap «Ata, siz kúnige Mekege baryp kele beresiz be, onan da Mekkeni osynda alyp kelsek qaitedi?» dei­di. Horasan ata ruqsat ber­meidi. Kúnderdiń bir kúninde Hýsein bap ákesine: «Ata, dalaǵa shyǵyp bir qarańyzshy» dep óti­nedi. Horasan ata syrtqa shyqsa, bult ústinde turǵan Qaǵbany kó­redi. «Kóleńkesin syzyp al da, tez ornyna jiber» dep buiyrypty ákesi. Bul islam tarihy men pál­sapasyndaǵy Ibrahim paiǵam­bardyń basynan ótken tarihqa uqsaidy.

Alla Taǵala Ibrahim paiǵam­barǵa Mekkede Qaǵba úiin Baitýl Mamýrdy salýǵa buiryq bergende, Ibrahim paiǵambar: «E, Rabbym, men Qaǵbanyń qandai ekenin bilmeimin ǵoi» degende, bult arasynan Qaǵbanyń sulbasy kóringen. Ibrahim paiǵambar sulbanyń syrtqy pishimin syzyp alyp, sol syzyqtyń ústine Qaǵ­bany turǵyzǵan. Qazirgi barlyq musylman baryp júrgen Qaǵba, Qubylamyz – sol Ibrahim pai­ǵam­bar turǵyzǵan jai. Bul jerde Hýsein ibn Ábdijalil bap baba­myz­dyń áýlielik maqamnan habary, nesibesi barma edi? degen saýal keledi. Birinshiden, qazir Ho­rasan atanyń mańyndaǵy Qaǵ­banyń sulbasyna zer salyp qaraý kerek sekildi. Hýsein bap – Orta aziia dep atalyp júrgen Túrkiler elinde, Syrdariianyń orta aǵy­synda dúniege kelgen adam. Eger ómirinde Qaǵbany bir ret kórme­gen adam bolsa, Qaǵbanyń tórt bu­rysh­ty, tekshe ekenin qaidan bildi? Ol zamanda eldiń baspana­synyń dál qandai pishinde bol­ǵanyn eshkim tap basyp aita al­mai­dy. Demek, tórt burysh tekshe ekenin kórgen adam ǵana qazirgi qaǵbanyń sulbasyn salýy múmkin. Bolmasa eninen, kóldeneńinen bir jerin búldirýi kádik emes.

Ekinshiden, qazirgi qaǵbanyń sul­basyna zer salǵan adam sul­banyń tóriniń Qubylaǵa qarap turǵanyn ańǵarady. Bul da jai kózben sheshiletin jaǵdai emes. Demek, Hýsein babamyzda áýlie­lik maqamnan bir nesibeniń bol­ǵandyǵy. «Áýlieniń keremeti ne?» degen suraýǵa ǵalymdar, «Áýlie­niń keremeti degenimiz – Taǵadat ibadatpen Allaǵa jaqyn bolǵan adamnyń Allanyń quzy­rynda tilegi qabyl bolýy» dep aitady.

Hýsein bap Ábdijalil bap­tyń uly bolǵandyqtan, eń kemi on eki ǵasyr buryn ómirden ótken adam. Olai bolsa, sol on eki ǵa­syr­dan beri eshkim qaǵbanyń sul­basyn kórgen joq dep aita almai­myz. Bizden buryn ótken áziz­der,Túrkistan múlkiniń Shaih-mashaihy Qul qoja Ahmed Ia­ssaýi babamyz «Qaǵba mahallańdy aldyńda kórdim» dep otyrǵanda, onyń qasynda biz kimbiz? Sondai ulyqtar istemegen isti istep, eki beti­miz qap-qara bolyp qalmai ma?

XII ǵasyrda ómir súrgen ǵalym Hakim Termezi «Áýlieniń jatqan jerinde Allanyń nury bolady, Nur bar jerde bereke bolady. Biraq Áýlieniń áýlieligin joqqa shyǵarý zulymnyń kóńilinde bo­lady» degen eken. Osy kúnderi Túrki elderinen aǵylyp qysy- jazy kelip jatqan halaiyqtyń kóńilindegi Allanyń salǵan nury men Horasan atanyń saǵanasynan shashyrap turǵan nurdyń bir – birine qosylǵysy kelip umtylýy bolar degim keledi». Mine, belgili tarihshy, shejireshi Seiitomar Sattarulynyń bizge aitqany.

1995 jyly Jańaqorǵan aýda­nynda Horasan atanyń ómirden ótkeniniń 1100 jyl tolýy keńinen atalyp ótken. Ǵulamanyń urpaq­tary jinalyp, keseneni qaita jań­ǵyrtqan. Janyndaǵy Qaǵba­nyń sulbasy da jóndelip, retke keltirilgen. Kesenede sýynyń emdik qasieti bar qudyq ta bar. Dertke shaldyqqan adamdar ar­naiy niet etip, sýyn iship ketedi. Tipti qasietti sýmen jýyný úshin, arnaiy oryndar ázirlenip qoiyl­ǵan. Namazhana da bar. Kúnniń ystyǵyna qaramastan, qazirgidei shilińgir shilde aiynda da Horasan bap rýhyna Quran baǵyshtap, tilek tileýge kelgenderdiń qatary setinegen emes. Árine, onyń ishin­de kesene qasynda ornalasqan Qaǵbanyń kóshirmesi de kópshi­liktiń qyzyǵýshylyǵyn týdyra­tyny anyq. Bul zirat «aimaqqa islam dinin jaiǵan Ábjálil baptyń Qudaiǵa syiynǵan jeri» dep sanalady. Kei ziiarat etý­shi­ler bul jerge «Qaǵba kóshirmesin» kórýge ǵana kelse, keibir adamdar ony jeti ret ainalyp, Mekke­degidei qajylyq ǵuryptaryn da oryndaityn kórinedi. Árine, bul – úlken adasýshylyq. Bul jerdi eshqashan «Ekinshi Qaǵba» dep ataýǵa múlde bolmaidy. Moldalar Qaǵbaǵa uqsaityn es­kertkishtiń túr-sipatyn ózgertýdi Ábjálil baptyń urpaqtary men jergilikti halyqqa birneshe ret usy­nypty da. Alaida jergilikti halyq eski­den kele jatqan oryn­dy ózgert­peýdi, qaz-qalpynda qal­dyrýdy suraǵan.

Jer júzinde «Musylmandar nege Qaǵbaǵa tabynady?», «Olar­dyń Qara tasqa qulshylyq jasai­tyny ras pa?» degen alyp-qashpa áńgimeler az aitylmaidy. Jaýap bireý ǵana: musylmandardyń esh­biri de Qaǵbaǵa nemese Qara tasqa tabynbaidy. Mundaǵy Qara tas ainalymnyń qai tustan bastalý kerek ekendigin ǵana kórsetip tur. Basqa eshqandai maqsaty joq. Qaǵba – namaz baǵytyn kórsetýshi ǵana.

Árine, jer betinde Mekke sekil­di qurmetteletin qala, Qaǵba sekildi qadirli ǵimarat joǵy aian. Jiyrma tórt saǵat boiy myńda­ǵan adamdardyń Qaǵbany tynym­syz ainalyp jatatyndyǵy bul sózimizdi aiqyndai alady. Qaǵba – jer júzindegi barlyq musyl­mandardyń qubylasy. Qaǵba – qara jerdiń kindigi, ál-Haram meshitiniń júregi. Qaǵba – qara mata jamylǵan tórt buryshty ǵimarat qana emes, tula boiy ta­rih tunǵan qasietti oryn. Qa­sietti oryn bolsa da, Qara tasty súiý paryz emes. Tek Muhammed (s.ǵ.s.) Paiǵambar súigeni úshin ǵana súnnet sanalady. Qara tasty qalaida súiýge tiispin dep, basqa musylmandy qaǵyp-soǵyp, zábir-japa kórsetýge bolmaidy. Onda saýap jiiamyn dep júrip, qaita kúná jamap alýyń bek múmkin. Tiri musylmannyń quqy jansyz Qaǵbadan joǵary. Mine, shynaiy musylmandar Mekkedegi Qaǵbaǵa qanshalyqty qurmetpen qarasa da, oǵan tabynǵan emes jáne qara tastan járdem suraǵan emes.

Qazaq dalasyndaǵy Qaǵbanyń kóshirmesi Mekkedegi shyn Qaǵ­bamen salystyrýǵa da kelmeidi. Desek te, biz qurmetpen qaraýǵa tiis­piz, óitkeni onda da babalar­dyń tunǵan tarihy jatyr. Tarih qashan da qurmettelýi tiis. Biz sóz etken oryn da qazaq dala­syndaǵy tylsymǵa toly kieli mekenniń biri. Mundai ǵajap­tardy buzyp tastaǵannan góri, saqtap qalǵan abzal. Onsyz da ýaqyt áserinen joiylyp bara jatqan kóne eskertkishterdi adam qolymen joiǵannan ziiannan basqa taba­rymyz joq.

Tóreǵali TÁShEN

"Aiqyn" gazeti