ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن قولعا الۋدى ۇسىنىپ, «تۋعان جەردٸڭ ەربٸر سايى مەن قىرقاسى, تاۋى مەن ٶزەنٸ تاريحتان سىر شەرتەدٸ. ەربٸر جەر اتاۋىنىڭ تٶركٸنٸ تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن ەڭگٸمەلەر بار. ەربٸر ٶلكەنٸڭ حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولعان, ەسٸمدەرٸ ەل ەسٸندە ساقتالعان بٸرتۋار پەرزەنتتەرٸ بار. وسىنىڭ بەرٸن جاس ۇرپاق بٸلٸپ ٶسۋگە تيٸس» دەپ قاداپ ايتقان-دى.
قاسيەتتٸ سىر ەلٸندە – جاڭاقورعان اۋدانىنان 40 شاقىرىمداي قاشىقتىقتا «توتىقۇس» دەپ اتالىپ كەتكەن جەردە «حوراسان اتا» كەسەنەسٸ ورنالاسقان. حوراسان اتا – تاريحتان بەلگٸلٸ ەبدٸجاليل باپتىڭ لاقاپ اتى. پايعامبار ۇرپاعى سانالادى, دانىشپان, ەمشٸ, اقىلگٶي كٸسٸ بولعان. وسى حوراسان اتانىڭ ٶزگە كيەلٸ جەرلەردەن ەرەكشەلٸگٸ – مۇندا مەككەدەگٸ قاعبانىڭ كٶشٸرمەسٸ بار.
مەككەدەگٸ قاعبانىڭ كٶشٸرمەسٸ بۇل جەرگە قاشان جەنە قالاي تۇرعىزىلعان?
بۇل جٶنٸندە تاريحتا ناقتى دەرەك جوق. ەرتەرەكتە حوراسان اتانىڭ ۇرپاقتارى سالعان دەگەن ەل اۋزىندا اڭىز عانا بار. وسى سۇراقتى بٸز بەلگٸلٸ تاريحشى, شەجٸرەشٸ سەيٸتومار ساتتارۇلىنا قويعانىمىزدا, ول بىلاي دەدٸ: «بٸزدٸڭ قولىمىزداعى شەجٸرەلەر بويىنشا ەبدٸجاليل باپ (حوراسان اتا) VII عاسىردا يسلام اشا كەلٸپ, سىردىڭ جاعاسىنداعى «وعىز قىراتىندا» شاحيد بولعان. وسىناۋ ۇلىق اتانىڭ مازارىنىڭ كٷنباتىس بەتٸندە تۇرعان «قاعبانىڭ» سۇلباسىنا شابۋىلدى باستاپ كەتتٸك. بۇل قاعبانىڭ كٶشٸرمەسٸ بٸز ەسٸمٸزدٸ بٸلگەندە بار بولاتىن. ياعني, 1950 جىلدان قۇلاعىمىزدا. ارعى جاعىندا قانشاما ساياسات اۋىستى, قانشاما زامان وزدى, قانشاما پاتشا, بيلٸك اۋىستى, بٸراق بۇل جەدٸگەر سول ەجەلگٸ قويىلعان ورنىندا تۇرعان دٷنيە. «بۇل جەدٸگەردٸ بۇزىپ تاستاۋ كەرەك» دەگەن ەڭگٸمە بٸر بەلگٸسٸز ەيەلدٸڭ «حوراسان اتاعا بارعان ادام قاعباعا تەۋەپ ەتكەندەي قاجى بولادى» دەگەن سٶزٸنەن شىققان. بٸراق وسى ماڭدا وسىندا كەلٸپ قاجى اتانعان كٸمدەر بار دەپ ەشكٸم سۇراماعان. حوراسان اتاعا جىلىنا مىڭداعان ادام كەلٸپ-كەتەدٸ. بارلىعى دا قاعبانىڭ سۇلباسىن كٶرەدٸ. بٸراق ەشكٸم وسىدان قاجى اتانبايدى. اتانعان دا ەمەس. سەبەبٸ, بۇل قاعبا ەمەس, قاعبانىڭ سۇلباسى عانا. وسى كٷنٸ شىن قاعبانىڭ سۋرەتٸ سالىنعان قانشاما جاپسىرما قاعاز, پلاكاتتار بار. اللا ساقتاسىن, سونىڭ بارلىعىن قاعبا ەتٸپ جٸبەرۋ قاۋپٸ تٶنٸپ تۇرعان جوق پا? نەگە بارلىعىمىز بٸر شەتتە ٶزٸنشە تۇرعان تٶرت بۇرىشتى ٷيگە قادالىپ قالدىق?
ەبدٸجاليل باپ ورتا ازيياعا حيجرانىڭ 150-جىلى كەلگەن دەيدٸ. بۇل شامامەن 772 – 774 جىلدار. «توتى قۇس» ارالىنداعى قاعبانىڭ سۇلباسى-سۋرەتٸ, كٶشٸرمەسٸ ەبدٸجاليل باپتىڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە سالىنعان. بٷكٸل تٷركٸ ەلەمٸنە ەيگٸلٸ قۇل قوجا احمەت ياسساۋيدٸڭ ٶزٸ حوراسان اتاعا بارىپ زييارات ەتكەن. بٸراق وسى ۇلىق زات تا قارسى بولماعان سەكٸلدٸ. سەبەبٸ, بٸر ادام قارسى بولسا ەلدەقاشان قيراتىپ, ورنىن تەگٸستەپ جٸبەرۋٸ كەرەك ەدٸ عوي. قارسىلىق بولعان جاعدايدا 12 عاسىر ٶمٸر سٷرمەگەن بولار ەدٸ.
ەندٸ وسى جازىلىپ, ايتىلىپ جٷرگەن قاعبانىڭ سۇلباسىنا قاراي اۋىسساق. اۋىز ەدەبيەتٸ بٸزدٸ الىس VII عاسىرعا الىپ كەتەدٸ. اڭىز بويىنشا (حوراسان اتا) ەبدٸجاليل باپ اتامىز كٷندە تاڭەرتەڭگٸ ەكٸ باس پارىز نامازىن مەككەگە بارىپ وقىپ كەلەدٸ ەكەن. حوراسان اتانىڭ ۇلى حۋسەين باپ «اتا, سٸز كٷنٸگە مەكەگە بارىپ كەلە بەرەسٸز بە, ونان دا مەككەنٸ وسىندا الىپ كەلسەك قايتەدٸ?» دەيدٸ. حوراسان اتا رۇقسات بەرمەيدٸ. كٷندەردٸڭ بٸر كٷنٸندە حۋسەين باپ ەكەسٸنە: «اتا, دالاعا شىعىپ بٸر قاراڭىزشى» دەپ ٶتٸنەدٸ. حوراسان اتا سىرتقا شىقسا, بۇلت ٷستٸندە تۇرعان قاعبانى كٶرەدٸ. «كٶلەڭكەسٸن سىزىپ ال دا, تەز ورنىنا جٸبەر» دەپ بۇيىرىپتى ەكەسٸ. بۇل يسلام تاريحى مەن پەلساپاسىنداعى يبراھيم پايعامباردىڭ باسىنان ٶتكەن تاريحقا ۇقسايدى.
اللا تاعالا يبراھيم پايعامبارعا مەككەدە قاعبا ٷيٸن بايتۋل مامۋردى سالۋعا بۇيرىق بەرگەندە, يبراھيم پايعامبار: «ە, راببىم, مەن قاعبانىڭ قانداي ەكەنٸن بٸلمەيمٸن عوي» دەگەندە, بۇلت اراسىنان قاعبانىڭ سۇلباسى كٶرٸنگەن. يبراھيم پايعامبار سۇلبانىڭ سىرتقى پٸشٸمٸن سىزىپ الىپ, سول سىزىقتىڭ ٷستٸنە قاعبانى تۇرعىزعان. قازٸرگٸ بارلىق مۇسىلمان بارىپ جٷرگەن قاعبا, قۇبىلامىز – سول يبراھيم پايعامبار تۇرعىزعان جاي. بۇل جەردە حۋسەين يبن ەبدٸجاليل باپ بابامىزدىڭ ەۋليەلٸك ماقامنان حابارى, نەسٸبەسٸ بارما ەدٸ? دەگەن ساۋال كەلەدٸ. بٸرٸنشٸدەن, قازٸر حوراسان اتانىڭ ماڭىنداعى قاعبانىڭ سۇلباسىنا زەر سالىپ قاراۋ كەرەك سەكٸلدٸ. حۋسەين باپ – ورتا ازييا دەپ اتالىپ جٷرگەن تٷركٸلەر ەلٸندە, سىردارييانىڭ ورتا اعىسىندا دٷنيەگە كەلگەن ادام. ەگەر ٶمٸرٸندە قاعبانى بٸر رەت كٶرمەگەن ادام بولسا, قاعبانىڭ تٶرت بۇرىشتى, تەكشە ەكەنٸن قايدان بٸلدٸ? ول زاماندا ەلدٸڭ باسپاناسىنىڭ دەل قانداي پٸشٸندە بولعانىن ەشكٸم تاپ باسىپ ايتا المايدى. دەمەك, تٶرت بۇرىش تەكشە ەكەنٸن كٶرگەن ادام عانا قازٸرگٸ قاعبانىڭ سۇلباسىن سالۋى مٷمكٸن. بولماسا ەنٸنەن, كٶلدەنەڭٸنەن بٸر جەرٸن بٷلدٸرۋٸ كەدٸك ەمەس.
ەكٸنشٸدەن, قازٸرگٸ قاعبانىڭ سۇلباسىنا زەر سالعان ادام سۇلبانىڭ تٶرٸنٸڭ قۇبىلاعا قاراپ تۇرعانىن اڭعارادى. بۇل دا جاي كٶزبەن شەشٸلەتٸن جاعداي ەمەس. دەمەك, حۋسەين بابامىزدا ەۋليەلٸك ماقامنان بٸر نەسٸبەنٸڭ بولعاندىعى. «ەۋليەنٸڭ كەرەمەتٸ نە?» دەگەن سۇراۋعا عالىمدار, «ەۋليەنٸڭ كەرەمەتٸ دەگەنٸمٸز – تاعادات يباداتپەن اللاعا جاقىن بولعان ادامنىڭ اللانىڭ قۇزىرىندا تٸلەگٸ قابىل بولۋى» دەپ ايتادى.
حۋسەين باپ ەبدٸجاليل باپتىڭ ۇلى بولعاندىقتان, ەڭ كەمٸ ون ەكٸ عاسىر بۇرىن ٶمٸردەن ٶتكەن ادام. ولاي بولسا, سول ون ەكٸ عاسىردان بەرٸ ەشكٸم قاعبانىڭ سۇلباسىن كٶرگەن جوق دەپ ايتا المايمىز. بٸزدەن بۇرىن ٶتكەن ەزٸزدەر,تٷركٸستان مٷلكٸنٸڭ شايح-ماشايحى قۇل قوجا احمەد ياسساۋي بابامىز «قاعبا ماحاللاڭدى الدىڭدا كٶردٸم» دەپ وتىرعاندا, ونىڭ قاسىندا بٸز كٸمبٸز? سونداي ۇلىقتار ٸستەمەگەن ٸستٸ ٸستەپ, ەكٸ بەتٸمٸز قاپ-قارا بولىپ قالماي ما?
XII عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن عالىم حاكٸم تەرمەزي «ەۋليەنٸڭ جاتقان جەرٸندە اللانىڭ نۇرى بولادى, نۇر بار جەردە بەرەكە بولادى. بٸراق ەۋليەنٸڭ ەۋليەلٸگٸن جوققا شىعارۋ زۇلىمنىڭ كٶڭٸلٸندە بولادى» دەگەن ەكەن. وسى كٷندەرٸ تٷركٸ ەلدەرٸنەن اعىلىپ قىسى- جازى كەلٸپ جاتقان حالايىقتىڭ كٶڭٸلٸندەگٸ اللانىڭ سالعان نۇرى مەن حوراسان اتانىڭ ساعاناسىنان شاشىراپ تۇرعان نۇردىڭ بٸر – بٸرٸنە قوسىلعىسى كەلٸپ ۇمتىلۋى بولار دەگٸم كەلەدٸ». مٸنە, بەلگٸلٸ تاريحشى, شەجٸرەشٸ سەيٸتومار ساتتارۇلىنىڭ بٸزگە ايتقانى.
1995 جىلى جاڭاقورعان اۋدانىندا حوراسان اتانىڭ ٶمٸردەن ٶتكەنٸنٸڭ 1100 جىل تولۋى كەڭٸنەن اتالىپ ٶتكەن. عۇلامانىڭ ۇرپاقتارى جينالىپ, كەسەنەنٸ قايتا جاڭعىرتقان. جانىنداعى قاعبانىڭ سۇلباسى دا جٶندەلٸپ, رەتكە كەلتٸرٸلگەن. كەسەنەدە سۋىنىڭ ەمدٸك قاسيەتٸ بار قۇدىق تا بار. دەرتكە شالدىققان ادامدار ارنايى نيەت ەتٸپ, سۋىن ٸشٸپ كەتەدٸ. تٸپتٸ قاسيەتتٸ سۋمەن جۋىنۋ ٷشٸن, ارنايى ورىندار ەزٸرلەنٸپ قويىلعان. نامازحانا دا بار. كٷننٸڭ ىستىعىنا قاراماستان, قازٸرگٸدەي شٸلٸڭگٸر شٸلدە ايىندا دا حوراسان باپ رۋحىنا قۇران باعىشتاپ, تٸلەك تٸلەۋگە كەلگەندەردٸڭ قاتارى سەتٸنەگەن ەمەس. ەرينە, ونىڭ ٸشٸندە كەسەنە قاسىندا ورنالاسقان قاعبانىڭ كٶشٸرمەسٸ دە كٶپشٸلٸكتٸڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىنى انىق. بۇل زيرات «ايماققا يسلام دٸنٸن جايعان ەبجەليل باپتىڭ قۇدايعا سىيىنعان جەرٸ» دەپ سانالادى. كەي زييارات ەتۋشٸلەر بۇل جەرگە «قاعبا كٶشٸرمەسٸن» كٶرۋگە عانا كەلسە, كەيبٸر ادامدار ونى جەتٸ رەت اينالىپ, مەككەدەگٸدەي قاجىلىق عۇرىپتارىن دا ورىندايتىن كٶرٸنەدٸ. ەرينە, بۇل – ٷلكەن اداسۋشىلىق. بۇل جەردٸ ەشقاشان «ەكٸنشٸ قاعبا» دەپ اتاۋعا مٷلدە بولمايدى. مولدالار قاعباعا ۇقسايتىن ەسكەرتكٸشتٸڭ تٷر-سيپاتىن ٶزگەرتۋدٸ ەبجەليل باپتىڭ ۇرپاقتارى مەن جەرگٸلٸكتٸ حالىققا بٸرنەشە رەت ۇسىنىپتى دا. الايدا جەرگٸلٸكتٸ حالىق ەسكٸدەن كەلە جاتقان ورىندى ٶزگەرتپەۋدٸ, قاز-قالپىندا قالدىرۋدى سۇراعان.
جەر جٷزٸندە «مۇسىلماندار نەگە قاعباعا تابىنادى?», «ولاردىڭ قارا تاسقا قۇلشىلىق جاسايتىنى راس پا?» دەگەن الىپ-قاشپا ەڭگٸمەلەر از ايتىلمايدى. جاۋاپ بٸرەۋ عانا: مۇسىلمانداردىڭ ەشبٸرٸ دە قاعباعا نەمەسە قارا تاسقا تابىنبايدى. مۇنداعى قارا تاس اينالىمنىڭ قاي تۇستان باستالۋ كەرەك ەكەندٸگٸن عانا كٶرسەتٸپ تۇر. باسقا ەشقانداي ماقساتى جوق. قاعبا – ناماز باعىتىن كٶرسەتۋشٸ عانا.
ەرينە, جەر بەتٸندە مەككە سەكٸلدٸ قۇرمەتتەلەتٸن قالا, قاعبا سەكٸلدٸ قادٸرلٸ عيمارات جوعى ايان. جيىرما تٶرت ساعات بويى مىڭداعان ادامداردىڭ قاعبانى تىنىمسىز اينالىپ جاتاتىندىعى بۇل سٶزٸمٸزدٸ ايقىنداي الادى. قاعبا – جەر جٷزٸندەگٸ بارلىق مۇسىلمانداردىڭ قۇبىلاسى. قاعبا – قارا جەردٸڭ كٸندٸگٸ, ەل-حارام مەشٸتٸنٸڭ جٷرەگٸ. قاعبا – قارا ماتا جامىلعان تٶرت بۇرىشتى عيمارات قانا ەمەس, تۇلا بويى تاريح تۇنعان قاسيەتتٸ ورىن. قاسيەتتٸ ورىن بولسا دا, قارا تاستى سٷيۋ پارىز ەمەس. تەك مۇحاممەد (س.ع.س.) پايعامبار سٷيگەنٸ ٷشٸن عانا سٷننەت سانالادى. قارا تاستى قالايدا سٷيۋگە تيٸسپٸن دەپ, باسقا مۇسىلماندى قاعىپ-سوعىپ, زەبٸر-جاپا كٶرسەتۋگە بولمايدى. وندا ساۋاپ جييامىن دەپ جٷرٸپ, قايتا كٷنە جاماپ الۋىڭ بەك مٷمكٸن. تٸرٸ مۇسىلماننىڭ قۇقى جانسىز قاعبادان جوعارى. مٸنە, شىنايى مۇسىلماندار مەككەدەگٸ قاعباعا قانشالىقتى قۇرمەتپەن قاراسا دا, وعان تابىنعان ەمەس جەنە قارا تاستان جەردەم سۇراعان ەمەس.
قازاق دالاسىنداعى قاعبانىڭ كٶشٸرمەسٸ مەككەدەگٸ شىن قاعبامەن سالىستىرۋعا دا كەلمەيدٸ. دەسەك تە, بٸز قۇرمەتپەن قاراۋعا تيٸسپٸز, ٶيتكەنٸ وندا دا بابالاردىڭ تۇنعان تاريحى جاتىر. تاريح قاشان دا قۇرمەتتەلۋٸ تيٸس. بٸز سٶز ەتكەن ورىن دا قازاق دالاسىنداعى تىلسىمعا تولى كيەلٸ مەكەننٸڭ بٸرٸ. مۇنداي عاجاپتاردى بۇزىپ تاستاعاننان گٶرٸ, ساقتاپ قالعان ابزال. ونسىز دا ۋاقىت ەسەرٸنەن جويىلىپ بارا جاتقان كٶنە ەسكەرتكٸشتەردٸ ادام قولىمەن جويعاننان زيياننان باسقا تابارىمىز جوق.
تٶرەعالي تەشەن
"ايقىن" گازەتٸ
.jpg)