Ár otbasynyń baqyty – balalar úshin oiynshyqtardyń mańyzy zor. Oiynshyqtar baldyrǵandardyń dúnietanymyn qalyptastyryp, qabiletin shyńdaýǵa kómektesedi. Desek te, kei ýaqytta sol oiynshyqtardyń búldirshinderge kesirin tigizetin sátteri de kezdesip jatady. Jas urpaqtyń keleshegine alańdaityn kez kelgen memleket mundai jaǵdaiǵa beijai qaramaityny sózsiz.
Qorqynyshty monstr hai qýyrshaǵy
Kez kelgen bala oiynshyq arqyly eseiip, oi-órisin damytady. Sol sebepti de, balalarǵa oiynshyq satyp alarda qatelespeý qajet. Biraq oiynshyqtyń qaýipsizdigi men sapasyna basa mán beretinder az. Dúken sórelerinde jaiǵasqan qyzyldy-jasyldy oiynshyqtar kóz súrindirgenimen, olardyń sapasyn nazardan tys qaldyrýǵa bolmaidy. Oilanbastan túrli oiynshyqtardy satyp alǵan ata-ana balalarǵa qalai qaýip tóndirgenin de sezinbei qalýy múmkin. Oiynshyqtardyń keibiri balalardyń densaýlyǵyna, psihologiiasy men damýyna keri áser etedi. Osy oraida balalarǵa arnalǵan oiynshyqtardyń sapasyn retke keltirý maqsatynda Kedendik odaqtyń «Oiynshyqtar qaýipsizdigi» týraly qujatqa birqatar ózgerister engizý máselesi de oryndy kóterildi deýge bolady. Mamandar balalarǵa oiynshyq satyp alarda erekshe saqtyq tanytyp, onyń syrtqy túrine, pishinine, ózindik iisine, sapasyna, ustaǵanda boiaýy qolǵa juqpaýyna nazar aýdarǵan jón deidi. Sondai-aq, onyń sapasy men qaýipsizdigin rastaityn qujatynyń bolýyna, naryq ainalymyna shyǵarylarda Keden odaǵynyń tehnikalyq reglamentiniń qaýipsizdik talaptarymen sáikestendirilgenine kóz jetkizgen durys eken.
Qazaqstanda balalar oiyndary men oiynshyqtarynyń sapasy men qaýipsizdigi Kedendik odaq komissiiasy bekitken «Oiynshyqtar qaýipsizdigi týraly» tehnikalyq reglamenti boiynsha qadaǵalanady. Osy qujatta oiynshyqtardyń sapasy men qaýipsizdigin qamtamasyz etetin talaptar kórsetilgen, óitkeni oiynshyqtar balalardyń ómiri men densaýlyǵyna ziian keltirmeitindei bolyp jasalýy tiis. Elimizde oiynshyqtardyń qaýipsizdigi týraly Zań da bar. Atalǵan zańda qoldanylatyn oiynshyqtar adam ómiri men densaýlyǵynyń qaýipsizdigin jáne qorshaǵan ortany qorǵaýda qamtamasyz etilýi qajet, sonymen qatar, tehnikalyq reglamentterde belgilengen talaptarǵa sáikes kelýge tiis.
Ulttyq ekonomika ministrligine qarasty Tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý komitetiniń málimetine súiensek, mamyr aiynda «Oiynshyqtar qaýipsizdigi» týraly tehnikalyq reglamentke ózgerister engizilýi múmkin. Iaǵni, sol ýaqytta oiynshyqtarǵa psihologiialyq-pedagogikalyq saraptama júrgizý máselesine núkte qoiylmaq. Aita keteiik, Kedendik odaqtyń mundai jańalyǵyna Qazaqstan tarapy bastamashy bolǵan edi. Alaida psihologiialyq-pedagogikalyq saraptamadan belgili bir topqa jatatyn taýarlar ǵana ótkiziledi. Tekseriletin oiynshyqtar kategoriiasyna qarai tańdap alynady. Mamandardyń aitýynsha, mashinalar men doptar tekserilmeidi. Sońǵy ýaqytta kishkentai qyzdardyń súiikti oiynshyǵyna ainalǵan monstr hai qýyrshaqtary basty nazarǵa alynbaq. Psihologiialyq-pedagogikalyq saraptama engizilse, oǵan aldymen Eýraziialyq ekonomikalyq odaqqa múshe elderdiń taýarlary iligedi. Ázirge elimizde mundai saraptama túri júrgizilmeidi.
Tipti, bizde oiynshyqtardyń bala dúnietanymyna qalai áser etetindigin baqylaityn organnyń bar-joǵynan da kópshilik habarsyz. Máselen, Tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý komiteti oiynshyqtardyń syrtqy kelbetin ǵana tekseredi. Iaǵni, «allergiia týdyra ma, quramynda qaýipti qospalar bar ma?» degen tehnikalyq jaǵyn ǵana nazarǵa alady. Sondyqtan psihologtar da, oiynshyq óndirýshiler de balanyń qandai oiynshyqpen oinap otyrǵanyna tek ata-ana ǵana jaýapty deidi. Degenmen, psihologtar bul bastamanyń júzege asýyn qup kóredi. Psihologtardyń aitýynsha, joǵaryda atalǵan monstr hai qýyrshaǵynyń jez tyrnaqtary, shashynyń boiaýy men kóziniń túsi, usqynsyz kiimi balanyń júikesine keri áser etedi. Mundai oiynshyqtardyń kesirinen bala psihologiialyq jaraqat alýy múmkin. Balalardyń psihologiiasyna keri áser etetin oiynshyqtar monstr hai qýyrshaqtarymen shektelmeidi. Sheteldik animatsiialyq filmderdiń oiynshyqtarǵa arnalǵan keiipkerleriniń birazy balalarǵa teris yqpal etetinin aita ketkenimiz jón. Búginde aiaǵy aýyr qýyrshaqtardy da, qolyna qarý usynǵan túrli qubyjyq beinesindegi oiynshyqtardy da kez kelgen dúkennen tabýǵa bolady. Bular da bala psihikasyna kesirin tigizýi ábden yqtimal. «Oiynshyqtardyń qaýipsizdigi týraly» qujattyń 8-babynda: «Oiynshyqtar balany agressiialyq is-áreketterge, qatygezdik tanytýǵa, ónegesiz is-áreketter men zorlyq-zombylyqqa, balanyń jas ereksheligi quzyretiniń aiasynan shyǵatyn seksýaldyq problemalarǵa jaǵymsyz qyzyǵýshylyqqa, balalar men eresekterdiń násildik erekshelikterine jáne denesiniń kemshilikterine mensinbei jáne teris qaraýǵa itermelemeýge tiis» delingen.
Degenmen, oiynshyqtarǵa psihologiialyq-pedagogikalyq saraptama júrgizý isine oiynshyq indýstriiasynan nan taýyp júrgen kásipkerler túbegeili qarsy. Olardyń aitýynsha, bul tekseris balalar taýaryn shyǵarýshy kompaniialardy turalatyp, baǵanyń qymbattaýyna soqtyrady. Iaǵni, saraptamaǵa jumsalatyn shyǵyn esebinen oiynshyqtardyń baǵasy arta túsedi. Saraptama tegin júrgizilgen kúnde de, zerthanalyq jumysqa ketken ýaqyt taýardyń qunyna áser etedi eken. Qazaqstan balalar taýarlary indýstriiasy qaýymdastyǵy mamandarynyń sózine sensek, álemniń ózge elderinde ondai saraptama júrgizilmeitin kórinedi.
Qaýipsiz oiynshyqty qaidan tabamyz?
Dúken sórelerindegi oiynshyqtardyń basym bóligi – sheteldik taýarlar. Derekterge qaraǵanda, elimizge oiynshyqtardyń 73 paiyzy Qytaidan,16 paiyzy Resei men Belorýssiiadan keledi. Tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý komitetiniń dereginshe, 2015 jyly 479 oiynshyq tekserilip, onyń 224-i, iaǵni 47 paiyzy Kedendik odaqtyń tehnikalyq tártibine sai emes degen qorytyndy jasaldy. Al 2016 jyly 1532 taýar tekserilip, 531-i nemese 37 paiyzy talapqa sai bolmai shyqqan. Iaǵni, tekserilgen oiynshyqtardyń quramynda qaýipti formaldegid, fenol qyshqyldary qalyptan 2-3 ese kóp ekeni anyqtaldy. Atalǵan zattar balalarǵa arnalǵan oiynshyqtar jasaý kezinde jii qoldanylady. Ári olar bala densaýlyǵyna aitarlyqtai ziian keltiredi.
Kózdiń jaýyn alatyn oiynshyqtardyń basym bóligi kórshi jatqan Qytai elinen ákelinedi. Qytaida oiynshyq óndirisi damyǵany sonsha, bul elde tek qana oiynshyqtar jasap shyǵaratyn 8000-nan astam kompaniia tirkelip, jumys istep keledi. Olar jyl saiyn oiynshyqtyń 30 myń túrin óndiretin kórinedi. Tipti, álem oiynshyqtarynyń 95 paiyzy Qytaida qurastyrylady. Elimizge keletin Qytai oiynshyqtarynyń kópshiliginde eshbir qujat joq, sondyqtan mundai oiynshyqtar kóbinese bazarlarda satylady. Túrli tekserister barysynda aspanasty eli shyǵaratyn balalarǵa arnalǵan ónimder quramyna belgilengen mólsherden birneshe ese kóp myrysh bar boiaýlardy qosatyndyǵy anyqtalǵan. Munyń qaýiptiligi sonsha, aǵzaǵa túsken myrysh midy zaqymdap, sábidi múgedek qylady. Al kishkentai búldirshinderdiń kez kelgen zatty aýyzǵa salyp, iiskeýge qushtar ekendigi eshkimge de jasyryn emes. Sonymen qatar, oiynshyqtar quramyndaǵy formaldegid ádettegiden 10-15 ese kóp. Asa ziiandy ýly zat – fenoldyń kórsetkishi de birneshe ese kóp ekendigi jáne shyǵatyn dybystardyń talaptan asyp túsetini de belgili. Bóbekterdi alańdatatyn syńǵyrlaqtardyń keleshekte ony kereń, sańyraý qylatyny da anyqtalyp otyr. Sondai-aq, rezeńke oiynshyqtarynyń quramyndaǵy kadmii men qorǵasyn mólsheri de qalypty deńgeiden áldeqaida asyp túsedi. Mundai ýly oiynshyqtar balany tek qana allergiialyq aýrýǵa ushyratyp qoimaidy, onymen qosa asqazan, ishek dertterine de ushyratatyn kórinedi.
Jyl saiyn quqyq qorǵaý, keden uiymdary bala densaýlyǵyna ziian keltiretin oiynshyqtardy tárkilep, saýdadan alyp tastaitynyn estip jatamyz. Bazardaǵy samsap turǵan oiynshyqtyń kópshiligi sapasyz. Tipti, tiisti qujattary men sertifikattary da joq. Al ereje boiynsha, árbir ónimniń sapasy, qaýipsizdigi jaily sertifikaty ne bolmasa sanitarlyq qorytyndysy bolýy qajet. Árbir oiynshyqta markasy, shyǵarǵan zaýyttyń aty, el kody, mekenjaiy týraly aqparat kórsetilýi kerek. Alaida bazarǵa barǵan qai ata-ana oiynshyqtyń qujatyn surap, sapasyn tekserip jatady deisiz. «Meniń 2 jasar qyzym bar. Kishkentai bolsa da, oiynshyǵynyń kóp bolǵanyn qalaidy. Bazarǵa bara qalsaq, birneshe oiynshyq almai qaitpaimyz. Shynymdy aitsam, onyń sapasyn tekserip, qujatyn surap júrmeimiz. Tipti, bazardaǵy taýarlardyń sertifikaty bolmaityndyǵyna senimdi bolsaq ta, satyp alamyz. Al dúkenderden alaiyn desek, ondaǵy oiynshyqtardyń baǵasy sharyqtap tur. Ár oiynshyqty 10 myń teńgeden alsaq, túgimiz qalmaidy. Sondyqtan, bazardaǵy oiynshyqpen balamyzdyń kóńilin aýlaimyz», – deidi qala turǵyny Maqsut Tájibekuly. Maqsuttyń aitqany da shyndyq. Bazardaǵy baǵaǵa razy bolyp, oiynshyqtyń sapasyna nazar aýdarmaityn ata-analar qanshama.
Árine, qaladaǵy úlken dúkenderden sapaly ári barlyq qujaty bar, arnaiy tekseristen ótken oiynshyqtardy tabýǵa bolady. Mundaǵy árbir ónimde daiyndaýshy, taýar belgisi, oiynshyq ataýy, daiyndalǵan kúni men óndirgen memlekettiń aty qazaqsha nusqada jazylǵanyn da baiqaýǵa bolady. Biraq olardyń baǵasy bazardaǵydan 2-3 ese qymbat. Sondyqtan, dúkenderdegi oiynshyqtar talapqa sai bolǵanymen, olar kez kelgenniń ýysyna túspeidi. Al bazarlardaǵy oiynshyqtardyń 90 paiyzynyń sertifikaty joq. Muny satýshylar sertifikatpen keletin oiynshyqtardyń qymbatqa túsetinimen túsindiredi.
Derekterge júginer bolsaq, jyl saiyn balalaryna arnalǵan oiynshyqtarǵa qarjy jumsaýda japondyq otbasylar kósh basynda eken. Olardyń ár otbasydan shyǵatyn qarajaty 305 dollardyń kóleminde. Al aǵylshyndar 280, frantsýzdar 260, amerikalyqtar 240, reseilikter 30 dollar shamasynda qarjy jumsaidy. Bul tizimnen qazaqstandyqtar da qalys qalmaidy. Tek bazardaǵy sapasyz oiynshyqty qup kórip, balalardyń bolashaǵyna alańdamaityndardyń kóptigi ókinishti.
Otandyq oiynshyqtar nege az?
Búgingi kúni bala tárbiesindegi birden-bir qural – oiynshyqtar. Bir ókinishtisi, qazaq balalaryna ermek bolar ulttyq oiynshyqtarymyz kóp emes. Búldirshinderimiz túr-sipaty túsiniksiz Shrek, Betmen, Spanch Bob, Órmekshi-adam, vampir-qanisherler, túrli robottardy jandaryna serik etýde. Mundai sheteldik mýltfilmderdiń keiipkerleri urpaq sanasyn ýlap qana qoimai, balanyń ultjandy, adamgershiligi mol azamat bolyp er jetýine kedergi bolady. Al buǵan tosqaýyl qoiatyn ata-analar da tym beiqam. Oiynshyq tárbieniń bastaýy bolsa da, úlkender ony balany jubatý men aldap, kóńilin aýlaýdyń quraly retinde paidalanyp, «oiynshyq qoi» dep nemquraily qaraýyn jalǵastyryp keledi.
Qazaq balasyna qazaqy oiynshyqtyń qajeti ekendigin túsinetin ýaqyt áldeqashan jetken. Biraq buǵan úkimet te, ata-ana da, kásipkerler de nazar aýdarar emes. Árine, otandyq oiynshyqtardy óndiretinder múldem joq dep aýzymyzdy qur shóppen súrte almaspyz. Alaida olardyń arasynan Qydyráli Bolmanovtyń «Bal-bala» oiynshyqtarynan ózgesiniń atyn esti bermeimiz. Máselen, 2015 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysynda tuńǵysh ret búldirshinderge arnalǵan oiynshyq shyǵaratyn tseh iske qosylǵanyn da aita ketý kerek. Búginde «Plastik Naýryz» kásipornynda túrli ólshemdegi amerikalyq «MAK» aýyr júk kólikteriniń modeldik oiynshyqtary, balanyń ózi de otyryp aidai alatyn «Talakar» oiynshyq kóligi, qurastyrmaly oiynshyqtar jáne qum jinaityn qalyptar shyǵarylady.
«Aigólek», «Tazsha bala», «Aldar kóse» siiaqty otandyq ónimderdiń ózi kem degende 7-8 myń teńge turady. Bul qarapaiym otbasy úshin az aqsha emes.
Desek te, kez kelgen bala sábi kúninen ulttyq qundylyqtardy kózben kórip, qolmen ustap ósýge tiis. Bul oraida, ulttyq ideologiiamyzdy nasihattap, balǵyndarymyzdyń boiyna ulttyq bolmysty sińirý qajet. Alaida qazaqtyń ertegileri men batyrlar jyrynyń keiipkerlerin beineleitin otandyq oiynshyqtar shyǵarý óndirisin qolǵa alýǵa asyǵar emespiz. Dúkenderde elimizdiń erteńi bolar bóbekterimizdiń tańdaýyn kórgende, kóńiliń qalady. Barlyǵy birdei sheteldik mýltfilmderdiń keiipkerlerine qumar. Al sheteldik oiynshyqtar balalardy mádenietke, ónegeli dúniege úireteri kúmándi. Sondyqtan, qazaqy oiynshyqtyń qanshalyqty qajet ekenin aitpai-aq túsinýge bolar.
Qazaq búldirshinderi ańyzǵa ainalǵan qazaq ertegilerindegi qazaqy minezdi keiipkerlerdi tanymaityn da tárizdi. Sebebi olardyń sanasyn sheteldik mýltfilm keiipkerleri jaýlap alǵan. Onyń ústine, qazaq mýltfilmderi men oiynshyqtar arasynda ózara sabaqtastyq joq. Osynyń saldarynan ulttyq tárbieniń iisin de sezbegen búldirshinder ósip keledi. Sodan keiin Batystyń oiynshyǵymen oinap, mýltfilmimen ósken baladan qazaqylyqty talap etýge quqymyz bar ma eken?! Ulttyq oiynshyqtar arqyly jas býyn aldyndaǵy til men dil máselesin de jeńildetýge, jedeldetýge ábden bolady. Balalar ulttyq oiynshyqtarmen oinai otyryp oilaidy, oiynshyq bólshekteriniń ataýyn bilý arqyly qazaqy tanymy tolysa túsedi. Qazirgi jastarymyz kóz ashqannan ózgeniń oiynshyǵymen oinap, ózge ataýlardy jattap óskendikten, keiin óz tiline shorqaq bolmaǵanda qaitsin?
Ulttyq oiynshyqtarǵa biznes retinde emes, ulttyq ideologiia retinde qaraý qajet. Ulttyq bolmysqa tunyp turǵan qazaqy oiynshyqtardy damytý, jetildirý arqyly búldirshinderdiń boiyna qazaqylyq bolmystyń dánin eger edik. Alaida bizde balalarymyzdyń kóz qýanyshyna ainalǵan ónimderdi óndirý úshin memlekettiń qoldaýy az bolyp tur. Keńes úkimeti kezinde Almatyda plastmassa óńdeitin «Qyzyl Tý» zaýyty jumys istegen. Sol zaýyt janynan búldirshinderge arnalǵan oiynshyqtar shyǵarylatyn. Biraq naryqtyń tar soqpaǵynan óte almaǵan bul óndiris orny 90-jyldary qurdymǵa ketti. Biraq keiinirek onyń ornyn «Suńqar» atty qazaqstandyq oiynshyq zaýyty almastyrdy. Bul da óz kezinde eldegi jalǵyz oiynshyq shyǵaratyn kásiporyn bolǵan edi. Biraq ózimizde óndirildi degen aty bolmasa, oiynshyqqa kerekti zattardyń bárin kórshi memleketterden tasý zaýytqa esh tabys ákelmegendikten, óz jumysyn toqtatty. Sodan beri otandyq oiynshyqtardy óndirý isi elimizde kúrmeýi sheshilmegen másele bolyp keledi.
Búginde balanyń zamanǵa sai bolýyna nazar aýdaratyndar kóp. Alaida ultynyń uly murasyn bilmei ósken urpaqtyń dúbára bolmasyna kim kepil?! Osy sylbyr júrisimizben bolashaq urpaqty aiyqpas dertke ushyratyp almasaq jarar edi…
