ەر وتباسىنىڭ باقىتى – بالالار ٷشٸن ويىنشىقتاردىڭ ماڭىزى زور. ويىنشىقتار بالدىرعانداردىڭ دٷنيەتانىمىن قالىپتاستىرىپ, قابٸلەتٸن شىڭداۋعا كٶمەكتەسەدٸ. دەسەك تە, كەي ۋاقىتتا سول ويىنشىقتاردىڭ بٷلدٸرشٸندەرگە كەسٸرٸن تيگٸزەتٸن سەتتەرٸ دە كەزدەسٸپ جاتادى. جاس ۇرپاقتىڭ كەلەشەگٸنە الاڭدايتىن كەز كەلگەن مەملەكەت مۇنداي جاعدايعا بەيجاي قارامايتىنى سٶزسٸز.
قورقىنىشتى مونستر حاي قۋىرشاعى
كەز كەلگەن بالا ويىنشىق ارقىلى ەسەيٸپ, وي-ٶرٸسٸن دامىتادى. سول سەبەپتٸ دە, بالالارعا ويىنشىق ساتىپ الاردا قاتەلەسپەۋ قاجەت. بٸراق ويىنشىقتىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن ساپاسىنا باسا مەن بەرەتٸندەر از. دٷكەن سٶرەلەرٸندە جايعاسقان قىزىلدى-جاسىلدى ويىنشىقتار كٶز سٷرٸندٸرگەنٸمەن, ولاردىڭ ساپاسىن نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى. ويلانباستان تٷرلٸ ويىنشىقتاردى ساتىپ العان اتا-انا بالالارعا قالاي قاۋٸپ تٶندٸرگەنٸن دە سەزٸنبەي قالۋى مٷمكٸن. ويىنشىقتاردىڭ كەيبٸرٸ بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا, پسيحولوگيياسى مەن دامۋىنا كەرٸ ەسەر ەتەدٸ. وسى ورايدا بالالارعا ارنالعان ويىنشىقتاردىڭ ساپاسىن رەتكە كەلتٸرۋ ماقساتىندا كەدەندٸك وداقتىڭ «ويىنشىقتار قاۋٸپسٸزدٸگٸ» تۋرالى قۇجاتقا بٸرقاتار ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ مەسەلەسٸ دە ورىندى كٶتەرٸلدٸ دەۋگە بولادى. ماماندار بالالارعا ويىنشىق ساتىپ الاردا ەرەكشە ساقتىق تانىتىپ, ونىڭ سىرتقى تٷرٸنە, پٸشٸنٸنە, ٶزٸندٸك يٸسٸنە, ساپاسىنا, ۇستاعاندا بوياۋى قولعا جۇقپاۋىنا نازار اۋدارعان جٶن دەيدٸ. سونداي-اق, ونىڭ ساپاسى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸن راستايتىن قۇجاتىنىڭ بولۋىنا, نارىق اينالىمىنا شىعارىلاردا كەدەن وداعىنىڭ تەحنيكالىق رەگلامەنتٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸك تالاپتارىمەن سەيكەستەندٸرٸلگەنٸنە كٶز جەتكٸزگەن دۇرىس ەكەن.
قازاقستاندا بالالار ويىندارى مەن ويىنشىقتارىنىڭ ساپاسى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸ كەدەندٸك وداق كوميسسيياسى بەكٸتكەن «ويىنشىقتار قاۋٸپسٸزدٸگٸ تۋرالى» تەحنيكالىق رەگلامەنتٸ بويىنشا قاداعالانادى. وسى قۇجاتتا ويىنشىقتاردىڭ ساپاسى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن تالاپتار كٶرسەتٸلگەن, ٶيتكەنٸ ويىنشىقتار بالالاردىڭ ٶمٸرٸ مەن دەنساۋلىعىنا زييان كەلتٸرمەيتٸندەي بولىپ جاسالۋى تيٸس. ەلٸمٸزدە ويىنشىقتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ تۋرالى زاڭ دا بار. اتالعان زاڭدا قولدانىلاتىن ويىنشىقتار ادام ٶمٸرٸ مەن دەنساۋلىعىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن جەنە قورشاعان ورتانى قورعاۋدا قامتاماسىز ەتٸلۋٸ قاجەت, سونىمەن قاتار, تەحنيكالىق رەگلامەنتتەردە بەلگٸلەنگەن تالاپتارعا سەيكەس كەلۋگە تيٸس.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلٸگٸنە قاراستى تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ كوميتەتٸنٸڭ مەلٸمەتٸنە سٷيەنسەك, مامىر ايىندا «ويىنشىقتار قاۋٸپسٸزدٸگٸ» تۋرالى تەحنيكالىق رەگلامەنتكە ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلۋٸ مٷمكٸن. ياعني, سول ۋاقىتتا ويىنشىقتارعا پسيحولوگييالىق-پەداگوگيكالىق ساراپتاما جٷرگٸزۋ مەسەلەسٸنە نٷكتە قويىلماق. ايتا كەتەيٸك, كەدەندٸك وداقتىڭ مۇنداي جاڭالىعىنا قازاقستان تاراپى باستاماشى بولعان ەدٸ. الايدا پسيحولوگييالىق-پەداگوگيكالىق ساراپتامادان بەلگٸلٸ بٸر توپقا جاتاتىن تاۋارلار عانا ٶتكٸزٸلەدٸ. تەكسەرٸلەتٸن ويىنشىقتار كاتەگوريياسىنا قاراي تاڭداپ الىنادى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ماشينالار مەن دوپتار تەكسەرٸلمەيدٸ. سوڭعى ۋاقىتتا كٸشكەنتاي قىزداردىڭ سٷيٸكتٸ ويىنشىعىنا اينالعان مونستر حاي قۋىرشاقتارى باستى نازارعا الىنباق. پسيحولوگييالىق-پەداگوگيكالىق ساراپتاما ەنگٸزٸلسە, وعان الدىمەن ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا مٷشە ەلدەردٸڭ تاۋارلارى ٸلٸگەدٸ. ەزٸرگە ەلٸمٸزدە مۇنداي ساراپتاما تٷرٸ جٷرگٸزٸلمەيدٸ.
تٸپتٸ, بٸزدە ويىنشىقتاردىڭ بالا دٷنيەتانىمىنا قالاي ەسەر ەتەتٸندٸگٸن باقىلايتىن ورگاننىڭ بار-جوعىنان دا كٶپشٸلٸك حابارسىز. مەسەلەن, تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ كوميتەتٸ ويىنشىقتاردىڭ سىرتقى كەلبەتٸن عانا تەكسەرەدٸ. ياعني, «اللەرگييا تۋدىرا ما, قۇرامىندا قاۋٸپتٸ قوسپالار بار ما?» دەگەن تەحنيكالىق جاعىن عانا نازارعا الادى. سوندىقتان پسيحولوگتار دا, ويىنشىق ٶندٸرۋشٸلەر دە بالانىڭ قانداي ويىنشىقپەن ويناپ وتىرعانىنا تەك اتا-انا عانا جاۋاپتى دەيدٸ. دەگەنمەن, پسيحولوگتار بۇل باستامانىڭ جٷزەگە اسۋىن قۇپ كٶرەدٸ. پسيحولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, جوعارىدا اتالعان مونستر حاي قۋىرشاعىنىڭ جەز تىرناقتارى, شاشىنىڭ بوياۋى مەن كٶزٸنٸڭ تٷسٸ, ۇسقىنسىز كيٸمٸ بالانىڭ جٷيكەسٸنە كەرٸ ەسەر ەتەدٸ. مۇنداي ويىنشىقتاردىڭ كەسٸرٸنەن بالا پسيحولوگييالىق جاراقات الۋى مٷمكٸن. بالالاردىڭ پسيحولوگيياسىنا كەرٸ ەسەر ەتەتٸن ويىنشىقتار مونستر حاي قۋىرشاقتارىمەن شەكتەلمەيدٸ. شەتەلدٸك انيماتسييالىق فيلمدەردٸڭ ويىنشىقتارعا ارنالعان كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ بٸرازى بالالارعا تەرٸس ىقپال ەتەتٸنٸن ايتا كەتكەنٸمٸز جٶن. بٷگٸندە اياعى اۋىر قۋىرشاقتاردى دا, قولىنا قارۋ ۇسىنعان تٷرلٸ قۇبىجىق بەينەسٸندەگٸ ويىنشىقتاردى دا كەز كەلگەن دٷكەننەن تابۋعا بولادى. بۇلار دا بالا پسيحيكاسىنا كەسٸرٸن تيگٸزۋٸ ەبدەن ىقتيمال. «ويىنشىقتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ تۋرالى» قۇجاتتىڭ 8-بابىندا: «ويىنشىقتار بالانى اگرەسسييالىق ٸس-ەرەكەتتەرگە, قاتىگەزدٸك تانىتۋعا, ٶنەگەسٸز ٸس-ەرەكەتتەر مەن زورلىق-زومبىلىققا, بالانىڭ جاس ەرەكشەلٸگٸ قۇزىرەتٸنٸڭ اياسىنان شىعاتىن سەكسۋالدىق پروبلەمالارعا جاعىمسىز قىزىعۋشىلىققا, بالالار مەن ەرەسەكتەردٸڭ نەسٸلدٸك ەرەكشەلٸكتەرٸنە جەنە دەنەسٸنٸڭ كەمشٸلٸكتەرٸنە مەنسٸنبەي جەنە تەرٸس قاراۋعا يتەرمەلەمەۋگە تيٸس» دەلٸنگەن.
دەگەنمەن, ويىنشىقتارعا پسيحولوگييالىق-پەداگوگيكالىق ساراپتاما جٷرگٸزۋ ٸسٸنە ويىنشىق يندۋستريياسىنان نان تاۋىپ جٷرگەن كەسٸپكەرلەر تٷبەگەيلٸ قارسى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل تەكسەرٸس بالالار تاۋارىن شىعارۋشى كومپانييالاردى تۇرالاتىپ, باعانىڭ قىمباتتاۋىنا سوقتىرادى. ياعني, ساراپتاماعا جۇمسالاتىن شىعىن ەسەبٸنەن ويىنشىقتاردىڭ باعاسى ارتا تٷسەدٸ. ساراپتاما تەگٸن جٷرگٸزٸلگەن كٷندە دە, زەرتحانالىق جۇمىسقا كەتكەن ۋاقىت تاۋاردىڭ قۇنىنا ەسەر ەتەدٸ ەكەن. قازاقستان بالالار تاۋارلارى يندۋستريياسى قاۋىمداستىعى ماماندارىنىڭ سٶزٸنە سەنسەك, ەلەمنٸڭ ٶزگە ەلدەرٸندە ونداي ساراپتاما جٷرگٸزٸلمەيتٸن كٶرٸنەدٸ.
قاۋٸپسٸز ويىنشىقتى قايدان تابامىز?
دٷكەن سٶرەلەرٸندەگٸ ويىنشىقتاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ – شەتەلدٸك تاۋارلار. دەرەكتەرگە قاراعاندا, ەلٸمٸزگە ويىنشىقتاردىڭ 73 پايىزى قىتايدان,16 پايىزى رەسەي مەن بەلورۋسسييادان كەلەدٸ. تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ كوميتەتٸنٸڭ دەرەگٸنشە, 2015 جىلى 479 ويىنشىق تەكسەرٸلٸپ, ونىڭ 224-ٸ, ياعني 47 پايىزى كەدەندٸك وداقتىڭ تەحنيكالىق تەرتٸبٸنە ساي ەمەس دەگەن قورىتىندى جاسالدى. ال 2016 جىلى 1532 تاۋار تەكسەرٸلٸپ, 531-ٸ نەمەسە 37 پايىزى تالاپقا ساي بولماي شىققان. ياعني, تەكسەرٸلگەن ويىنشىقتاردىڭ قۇرامىندا قاۋٸپتٸ فورمالدەگيد, فەنول قىشقىلدارى قالىپتان 2-3 ەسە كٶپ ەكەنٸ انىقتالدى. اتالعان زاتتار بالالارعا ارنالعان ويىنشىقتار جاساۋ كەزٸندە جيٸ قولدانىلادى. ەرٸ ولار بالا دەنساۋلىعىنا ايتارلىقتاي زييان كەلتٸرەدٸ.
كٶزدٸڭ جاۋىن الاتىن ويىنشىقتاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ كٶرشٸ جاتقان قىتاي ەلٸنەن ەكەلٸنەدٸ. قىتايدا ويىنشىق ٶندٸرٸسٸ دامىعانى سونشا, بۇل ەلدە تەك قانا ويىنشىقتار جاساپ شىعاراتىن 8000-نان استام كومپانييا تٸركەلٸپ, جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ. ولار جىل سايىن ويىنشىقتىڭ 30 مىڭ تٷرٸن ٶندٸرەتٸن كٶرٸنەدٸ. تٸپتٸ, ەلەم ويىنشىقتارىنىڭ 95 پايىزى قىتايدا قۇراستىرىلادى. ەلٸمٸزگە كەلەتٸن قىتاي ويىنشىقتارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸندە ەشبٸر قۇجات جوق, سوندىقتان مۇنداي ويىنشىقتار كٶبٸنەسە بازارلاردا ساتىلادى. تٷرلٸ تەكسەرٸستەر بارىسىندا اسپاناستى ەلٸ شىعاراتىن بالالارعا ارنالعان ٶنٸمدەر قۇرامىنا بەلگٸلەنگەن مٶلشەردەن بٸرنەشە ەسە كٶپ مىرىش بار بوياۋلاردى قوساتىندىعى انىقتالعان. مۇنىڭ قاۋٸپتٸلٸگٸ سونشا, اعزاعا تٷسكەن مىرىش ميدى زاقىمداپ, سەبيدٸ مٷگەدەك قىلادى. ال كٸشكەنتاي بٷلدٸرشٸندەردٸڭ كەز كەلگەن زاتتى اۋىزعا سالىپ, يٸسكەۋگە قۇشتار ەكەندٸگٸ ەشكٸمگە دە جاسىرىن ەمەس. سونىمەن قاتار, ويىنشىقتار قۇرامىنداعى فورمالدەگيد ەدەتتەگٸدەن 10-15 ەسە كٶپ. اسا زيياندى ۋلى زات – فەنولدىڭ كٶرسەتكٸشٸ دە بٸرنەشە ەسە كٶپ ەكەندٸگٸ جەنە شىعاتىن دىبىستاردىڭ تالاپتان اسىپ تٷسەتٸنٸ دە بەلگٸلٸ. بٶبەكتەردٸ الاڭداتاتىن سىڭعىرلاقتاردىڭ كەلەشەكتە ونى كەرەڭ, ساڭىراۋ قىلاتىنى دا انىقتالىپ وتىر. سونداي-اق, رەزەڭكە ويىنشىقتارىنىڭ قۇرامىنداعى كادميي مەن قورعاسىن مٶلشەرٸ دە قالىپتى دەڭگەيدەن ەلدەقايدا اسىپ تٷسەدٸ. مۇنداي ۋلى ويىنشىقتار بالانى تەك قانا اللەرگييالىق اۋرۋعا ۇشىراتىپ قويمايدى, ونىمەن قوسا اسقازان, ٸشەك دەرتتەرٸنە دە ۇشىراتاتىن كٶرٸنەدٸ.
جىل سايىن قۇقىق قورعاۋ, كەدەن ۇيىمدارى بالا دەنساۋلىعىنا زييان كەلتٸرەتٸن ويىنشىقتاردى تەركٸلەپ, ساۋدادان الىپ تاستايتىنىن ەستٸپ جاتامىز. بازارداعى سامساپ تۇرعان ويىنشىقتىڭ كٶپشٸلٸگٸ ساپاسىز. تٸپتٸ, تيٸستٸ قۇجاتتارى مەن سەرتيفيكاتتارى دا جوق. ال ەرەجە بويىنشا, ەربٸر ٶنٸمنٸڭ ساپاسى, قاۋٸپسٸزدٸگٸ جايلى سەرتيفيكاتى نە بولماسا سانيتارلىق قورىتىندىسى بولۋى قاجەت. ەربٸر ويىنشىقتا ماركاسى, شىعارعان زاۋىتتىڭ اتى, ەل كودى, مەكەنجايى تۋرالى اقپارات كٶرسەتٸلۋٸ كەرەك. الايدا بازارعا بارعان قاي اتا-انا ويىنشىقتىڭ قۇجاتىن سۇراپ, ساپاسىن تەكسەرٸپ جاتادى دەيسٸز. «مەنٸڭ 2 جاسار قىزىم بار. كٸشكەنتاي بولسا دا, ويىنشىعىنىڭ كٶپ بولعانىن قالايدى. بازارعا بارا قالساق, بٸرنەشە ويىنشىق الماي قايتپايمىز. شىنىمدى ايتسام, ونىڭ ساپاسىن تەكسەرٸپ, قۇجاتىن سۇراپ جٷرمەيمٸز. تٸپتٸ, بازارداعى تاۋارلاردىڭ سەرتيفيكاتى بولمايتىندىعىنا سەنٸمدٸ بولساق تا, ساتىپ الامىز. ال دٷكەندەردەن الايىن دەسەك, ونداعى ويىنشىقتاردىڭ باعاسى شارىقتاپ تۇر. ەر ويىنشىقتى 10 مىڭ تەڭگەدەن الساق, تٷگٸمٸز قالمايدى. سوندىقتان, بازارداعى ويىنشىقپەن بالامىزدىڭ كٶڭٸلٸن اۋلايمىز», – دەيدٸ قالا تۇرعىنى ماقسۇت تەجٸبەكۇلى. ماقسۇتتىڭ ايتقانى دا شىندىق. بازارداعى باعاعا رازى بولىپ, ويىنشىقتىڭ ساپاسىنا نازار اۋدارمايتىن اتا-انالار قانشاما.
ەرينە, قالاداعى ٷلكەن دٷكەندەردەن ساپالى ەرٸ بارلىق قۇجاتى بار, ارنايى تەكسەرٸستەن ٶتكەن ويىنشىقتاردى تابۋعا بولادى. مۇنداعى ەربٸر ٶنٸمدە دايىنداۋشى, تاۋار بەلگٸسٸ, ويىنشىق اتاۋى, دايىندالعان كٷنٸ مەن ٶندٸرگەن مەملەكەتتٸڭ اتى قازاقشا نۇسقادا جازىلعانىن دا بايقاۋعا بولادى. بٸراق ولاردىڭ باعاسى بازارداعىدان 2-3 ەسە قىمبات. سوندىقتان, دٷكەندەردەگٸ ويىنشىقتار تالاپقا ساي بولعانىمەن, ولار كەز كەلگەننٸڭ ۋىسىنا تٷسپەيدٸ. ال بازارلارداعى ويىنشىقتاردىڭ 90 پايىزىنىڭ سەرتيفيكاتى جوق. مۇنى ساتۋشىلار سەرتيفيكاتپەن كەلەتٸن ويىنشىقتاردىڭ قىمباتقا تٷسەتٸنٸمەن تٷسٸندٸرەدٸ.
دەرەكتەرگە جٷگٸنەر بولساق, جىل سايىن بالالارىنا ارنالعان ويىنشىقتارعا قارجى جۇمساۋدا جاپوندىق وتباسىلار كٶش باسىندا ەكەن. ولاردىڭ ەر وتباسىدان شىعاتىن قاراجاتى 305 دوللاردىڭ كٶلەمٸندە. ال اعىلشىندار 280, فرانتسۋزدار 260, امەريكالىقتار 240, رەسەيلٸكتەر 30 دوللار شاماسىندا قارجى جۇمسايدى. بۇل تٸزٸمنەن قازاقستاندىقتار دا قالىس قالمايدى. تەك بازارداعى ساپاسىز ويىنشىقتى قۇپ كٶرٸپ, بالالاردىڭ بولاشاعىنا الاڭدامايتىنداردىڭ كٶپتٸگٸ ٶكٸنٸشتٸ.
وتاندىق ويىنشىقتار نەگە از?
بٷگٸنگٸ كٷنٸ بالا تەربيەسٸندەگٸ بٸردەن-بٸر قۇرال – ويىنشىقتار. بٸر ٶكٸنٸشتٸسٸ, قازاق بالالارىنا ەرمەك بولار ۇلتتىق ويىنشىقتارىمىز كٶپ ەمەس. بٷلدٸرشٸندەرٸمٸز تٷر-سيپاتى تٷسٸنٸكسٸز شرەك, بەتمەن, سپانچ بوب, ٶرمەكشٸ-ادام, ۆامپير-قانٸشەرلەر, تٷرلٸ روبوتتاردى جاندارىنا سەرٸك ەتۋدە. مۇنداي شەتەلدٸك مۋلتفيلمدەردٸڭ كەيٸپكەرلەرٸ ۇرپاق ساناسىن ۋلاپ قانا قويماي, بالانىڭ ۇلتجاندى, ادامگەرشٸلٸگٸ مول ازامات بولىپ ەر جەتۋٸنە كەدەرگٸ بولادى. ال بۇعان توسقاۋىل قوياتىن اتا-انالار دا تىم بەيقام. ويىنشىق تەربيەنٸڭ باستاۋى بولسا دا, ٷلكەندەر ونى بالانى جۇباتۋ مەن الداپ, كٶڭٸلٸن اۋلاۋدىڭ قۇرالى رەتٸندە پايدالانىپ, «ويىنشىق قوي» دەپ نەمقۇرايلى قاراۋىن جالعاستىرىپ كەلەدٸ.
قازاق بالاسىنا قازاقى ويىنشىقتىڭ قاجەتٸ ەكەندٸگٸن تٷسٸنەتٸن ۋاقىت ەلدەقاشان جەتكەن. بٸراق بۇعان ٷكٸمەت تە, اتا-انا دا, كەسٸپكەرلەر دە نازار اۋدارار ەمەس. ەرينە, وتاندىق ويىنشىقتاردى ٶندٸرەتٸندەر مٷلدەم جوق دەپ اۋزىمىزدى قۇر شٶپپەن سٷرتە الماسپىز. الايدا ولاردىڭ اراسىنان قىدىرەلٸ بولمانوۆتىڭ «بال-بالا» ويىنشىقتارىنان ٶزگەسٸنٸڭ اتىن ەستي بەرمەيمٸز. مەسەلەن, 2015 جىلى وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا تۇڭعىش رەت بٷلدٸرشٸندەرگە ارنالعان ويىنشىق شىعاراتىن تسەح ٸسكە قوسىلعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. بٷگٸندە «پلاستيك ناۋرىز» كەسٸپورنىندا تٷرلٸ ٶلشەمدەگٸ امەريكالىق «ماك» اۋىر جٷك كٶلٸكتەرٸنٸڭ مودەلدٸك ويىنشىقتارى, بالانىڭ ٶزٸ دە وتىرىپ ايداي الاتىن «تالاكار» ويىنشىق كٶلٸگٸ, قۇراستىرمالى ويىنشىقتار جەنە قۇم جينايتىن قالىپتار شىعارىلادى.
«ايگٶلەك», «تازشا بالا», «الدار كٶسە» سيياقتى وتاندىق ٶنٸمدەردٸڭ ٶزٸ كەم دەگەندە 7-8 مىڭ تەڭگە تۇرادى. بۇل قاراپايىم وتباسى ٷشٸن از اقشا ەمەس.
دەسەك تە, كەز كەلگەن بالا سەبي كٷنٸنەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى كٶزبەن كٶرٸپ, قولمەن ۇستاپ ٶسۋگە تيٸس. بۇل ورايدا, ۇلتتىق يدەولوگييامىزدى ناسيحاتتاپ, بالعىندارىمىزدىڭ بويىنا ۇلتتىق بولمىستى سٸڭٸرۋ قاجەت. الايدا قازاقتىڭ ەرتەگٸلەرٸ مەن باتىرلار جىرىنىڭ كەيٸپكەرلەرٸن بەينەلەيتٸن وتاندىق ويىنشىقتار شىعارۋ ٶندٸرٸسٸن قولعا الۋعا اسىعار ەمەسپٸز. دٷكەندەردە ەلٸمٸزدٸڭ ەرتەڭٸ بولار بٶبەكتەرٸمٸزدٸڭ تاڭداۋىن كٶرگەندە, كٶڭٸلٸڭ قالادى. بارلىعى بٸردەي شەتەلدٸك مۋلتفيلمدەردٸڭ كەيٸپكەرلەرٸنە قۇمار. ال شەتەلدٸك ويىنشىقتار بالالاردى مەدەنيەتكە, ٶنەگەلٸ دٷنيەگە ٷيرەتەرٸ كٷمەندٸ. سوندىقتان, قازاقى ويىنشىقتىڭ قانشالىقتى قاجەت ەكەنٸن ايتپاي-اق تٷسٸنۋگە بولار.
قازاق بٷلدٸرشٸندەرٸ اڭىزعا اينالعان قازاق ەرتەگٸلەرٸندەگٸ قازاقى مٸنەزدٸ كەيٸپكەرلەردٸ تانىمايتىن دا تەرٸزدٸ. سەبەبٸ ولاردىڭ ساناسىن شەتەلدٸك مۋلتفيلم كەيٸپكەرلەرٸ جاۋلاپ العان. ونىڭ ٷستٸنە, قازاق مۋلتفيلمدەرٸ مەن ويىنشىقتار اراسىندا ٶزارا ساباقتاستىق جوق. وسىنىڭ سالدارىنان ۇلتتىق تەربيەنٸڭ يٸسٸن دە سەزبەگەن بٷلدٸرشٸندەر ٶسٸپ كەلەدٸ. سودان كەيٸن باتىستىڭ ويىنشىعىمەن ويناپ, مۋلتفيلمٸمەن ٶسكەن بالادان قازاقىلىقتى تالاپ ەتۋگە قۇقىمىز بار ما ەكەن?! ۇلتتىق ويىنشىقتار ارقىلى جاس بۋىن الدىنداعى تٸل مەن دٸل مەسەلەسٸن دە جەڭٸلدەتۋگە, جەدەلدەتۋگە ەبدەن بولادى. بالالار ۇلتتىق ويىنشىقتارمەن ويناي وتىرىپ ويلايدى, ويىنشىق بٶلشەكتەرٸنٸڭ اتاۋىن بٸلۋ ارقىلى قازاقى تانىمى تولىسا تٷسەدٸ. قازٸرگٸ جاستارىمىز كٶز اشقاننان ٶزگەنٸڭ ويىنشىعىمەن ويناپ, ٶزگە اتاۋلاردى جاتتاپ ٶسكەندٸكتەن, كەيٸن ٶز تٸلٸنە شورقاق بولماعاندا قايتسٸن?
ۇلتتىق ويىنشىقتارعا بيزنەس رەتٸندە ەمەس, ۇلتتىق يدەولوگييا رەتٸندە قاراۋ قاجەت. ۇلتتىق بولمىسقا تۇنىپ تۇرعان قازاقى ويىنشىقتاردى دامىتۋ, جەتٸلدٸرۋ ارقىلى بٷلدٸرشٸندەردٸڭ بويىنا قازاقىلىق بولمىستىڭ دەنٸن ەگەر ەدٸك. الايدا بٸزدە بالالارىمىزدىڭ كٶز قۋانىشىنا اينالعان ٶنٸمدەردٸ ٶندٸرۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸڭ قولداۋى از بولىپ تۇر. كەڭەس ٷكٸمەتٸ كەزٸندە الماتىدا پلاستماسسا ٶڭدەيتٸن «قىزىل تۋ» زاۋىتى جۇمىس ٸستەگەن. سول زاۋىت جانىنان بٷلدٸرشٸندەرگە ارنالعان ويىنشىقتار شىعارىلاتىن. بٸراق نارىقتىڭ تار سوقپاعىنان ٶتە الماعان بۇل ٶندٸرٸس ورنى 90-جىلدارى قۇردىمعا كەتتٸ. بٸراق كەيٸنٸرەك ونىڭ ورنىن «سۇڭقار» اتتى قازاقستاندىق ويىنشىق زاۋىتى الماستىردى. بۇل دا ٶز كەزٸندە ەلدەگٸ جالعىز ويىنشىق شىعاراتىن كەسٸپورىن بولعان ەدٸ. بٸراق ٶزٸمٸزدە ٶندٸرٸلدٸ دەگەن اتى بولماسا, ويىنشىققا كەرەكتٸ زاتتاردىڭ بەرٸن كٶرشٸ مەملەكەتتەردەن تاسۋ زاۋىتقا ەش تابىس ەكەلمەگەندٸكتەن, ٶز جۇمىسىن توقتاتتى. سودان بەرٸ وتاندىق ويىنشىقتاردى ٶندٸرۋ ٸسٸ ەلٸمٸزدە كٷرمەۋٸ شەشٸلمەگەن مەسەلە بولىپ كەلەدٸ.
بٷگٸندە بالانىڭ زامانعا ساي بولۋىنا نازار اۋداراتىندار كٶپ. الايدا ۇلتىنىڭ ۇلى مۇراسىن بٸلمەي ٶسكەن ۇرپاقتىڭ دٷبەرا بولماسىنا كٸم كەپٸل?! وسى سىلبىر جٷرٸسٸمٸزبەن بولاشاق ۇرپاقتى ايىقپاس دەرتكە ۇشىراتىپ الماساق جارار ەدٸ…
