90-jyldary alǵash ret kooperativ halyq sanasyna sińise bastady. Keńester úkimetinen qalǵan dúnie kooperativke satyldy degendi estitinbiz. Burynǵy kolhoz ben sovhozdyń ornyn kooperativ basatyn boldy. Sóitip, jańa ataýmen qaita qurylyp, burynǵy sharýashylyqty jalǵastyrýy tiis bolatyn. Biraq… Zamanaýi ujymdasý sátti júrgizilgen joq. Kóp uzamai kooperativterdiń de aty umytyla bastady.
Biyl «Agroónerkásiptiń keshendi damytý» memlekettik baǵdarlamasyna sáikes kooperativterge jiti kóńil bóline bastady. Aýyl sharýashylyǵy ministrliginiń qoldaýymen, óńirlerden kooperativ qurylyp, sýbsidiia berý jolǵa qoiyldy. Al jýyrda Úkimet otyrysynda Premer-ministr «kooperativ qurý qaǵaz júzinde qalmasyn» dep airyqsha tapsyrma berdi. «Kooperativterdi qurý qarqyny joǵary deńgeide ekeni aityldy, ony selektorlyq rejimdegi otyrysta ákimder de quptady. Iaǵni kooperativter quryp jatyrmyz, biraq aýyl sharýashylyǵy ónimin shyǵaratyn kásiporyndardyń óndiretin taýarlary tiisti deńgeide emes. Sonda bul kooperativter ónimdi qaǵaz júzinde shyǵaryp jatyr ma, álde ónimdi óndiretin ýaqyty jetken joq pa?» dep surady Úkimet basshysy. Rasynda, qazirgi tańda eski ádetke salyp, jospardy oryndaý úshin qaǵaz júzinde qurylǵan kooperatsiia kóbeiip ketkeni málim. Sondyqtan Úkimet basshysy sanǵa emes, sapaǵa kóńil bólýdi tapsyrǵan edi.
Qazirgi tańda Aýyl sharýashylyǵy ministrligi jappai qolǵa alyp otyrǵan kooperatsiia elimizdegi aýyl sharýashylyǵy ónimderin, sonyń ishinde et pen sút óndirisin kóbeitýge baǵyttalǵan. Aýyl sharýashylyǵy ministri Asqar Myrzahmetov aitpaqshy, kooperatsiiany túsiný qiyn emes, eki-úsh betke túsinikti tilmen jazylǵan qujat aýyl ákimderiniń qolyna tabystalǵan. Óz kezeginde olar jergilikti turǵyndar men shaǵyn sharýa qojalyqtaryna túsindirýi tiis. Al «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy basqarma basshysynyń kómekshisi Aleksand Samoilov «Aýyl sharýashylyǵy kooperatsiialary týraly» zańynyń jańa redaktsiiasyn bylai túsindirdi. «Aýyl sharýashylyǵy kooperativi kommertsiialyq uiym mártebesine ie. Ony tirkeý úshin úsh qatysýshynyń bolýy jetkilikti. Buryn bolmaǵan bir erekshelik, kooperativ qurýda zańdy tulǵalardyń qatysýyna jol beriledi. Kooperativ qatysýshylarynyń arasynda paidany bólýge ruqsat berilgen. Belgilengen sharttardy saqtaý jaǵdaiynda sýbsidiialar alýǵa bolady. Jáne, bizdiń oiymyzsha, eń bastysy aýyl sharýashylyǵy kooperativin basqarýdaǵy eń mańyzdy jáne demokratiialyq qaǵida – úles pen salymnyń kólemine qaramastan, «bir qatysýshy-bir daýys» qaǵidasy boiynsha daýys belgilendi. Bul aýylda jańa áleýmettik qatynastardyń damýyna oń yqpal etedi, bul aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń tiimdi túrde damýynda mańyzdy ról atqarady. Kooperatsiia bizdiń aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerimiz sońǵy onjyldyqta istegen ádepki qalyptan shyǵýǵa múmkindik beredi, eńbek ónimdiligi men ónim sapasyn arttyrýǵa negizdelgen ortaq kúshterdi biriktirýge jańa serpin beredi», – dedi. Qazirgi tańda kooperativ qurý boiynsha barlyq 160 aýyldyq aýdanda seminarlar ótkizilip, 2 myń 248 aýyldyq okrýg ákimderi men aýdan ákimderiniń orynbasarlary oqytyldy.
Jýyrda Aýyl sharýashylyǵy vitse-ministri Qairat Aitýǵanov aýyl sharýashylyǵy kooperativterin qoldaý maqsatynda biyl 52 milliard teńge bólingenin habarlady. Onyń ishinde Aýyl sharýashylyǵyn qarjylai qoldaý qory arqyly – 25 milliard teńge jáne nátijeli jumyspen qamtý, kásipkerlikti damytý baǵdarlamasy negizinde 27 milliard teńge qarastyryldy. Jyl sońyna deiin 467-ge jýyq aýyl sharýashylyǵy kooperativi qurylmaqshy. Biyl taýar óndirisine shaǵyn sharýa qojalyqtary men qosalqy sharýashylyqtardy tartý arqyly siyr etiniń óndirisi 4,1 paiyzǵa, qus eti – 9,2 paiyz, sút óndirisi kólemi – 3,3 paiyzǵa ulǵaidy.
Aýyl sharýashylyǵy vitse-ministri aýyldy eldi mekenderde kooperativ qurý 90-jyldarda bastalyp, aiaqsyz qalǵan sharýany qaita jańǵyrtqanyn aitty. Bul «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» baǵdarlamasy aiasynda júzege asyp otyr. «Osy baǵdarlama aiasynda Qaraǵandy oblysynyń Buqar jyraý aýdanynyń «Qyzyl jar» jáne «Baqshaly» eldi mekenderinde alǵash kooperativ quryldy. Aýyl sharýashylyǵyn qarjylyq qoldaý qorynyń jeńildetilgen nesiesi arqyly (jylyna 6 paiyz) iri qara satyp alý maqsatynda 104 million teńge berildi. Sharýalardyń kópshiligi bul qarajatqa iri qara alyp, jylyna eki ret et ótkizýi tiis. Jyl sońyna deiin Buqar jyraý aýdanynda taǵy bes kooperativ qurý josparlanǵan», – dedi Qairat Aitýǵanov.
Mysaly, kooperativke birikken «Shekshek ata» sút fermasyn qurýshylardyń biri sharýashylyqtyń jańa formasy jaiynda óz oiyn bildirgen edi. «Biz eshki sútin óndirý boiynsha kooperativke biriktik. Munda eki jeke tulǵa men bir sharýashylyq bar. Qazirgi tańda segiz adam jumys isteidi. Arnaiy sýbsidiia alyp, oǵan qorajai turǵyzyp, usaq mal satyp aldyq. Kúnine 200 litr sútti jergilikti bazarǵa shyǵaramyz. Burynǵydai emes, kooperatsiia boiynsha sýbsidiia alýdyń joldary jeńildetilgen», – dedi.
Ótken jyldan bastap Elbasynyń tapsyrmasyna sáikes shaǵyn jáne orta sharýashylyqtardy kooperativke tartý jumystary qolǵa alynǵan. «15 myń jekelei qosalqy sharýashylyqty qamtyǵan júzden astam kooperativ quryldy. Olardyń bazasynda júzden astam sút qabyldaityn pýnkt pen 7 myń otbasylyq bordaqylaý alańy uiymdastyryldy. Tolyqtai alǵanda, indikativti josparlar barlyq oblystar boiynsha oryndaldy», – dedi Aýyl sharýashylyǵy vitse-ministri. «Tolyqtai alǵanda aldaǵy bes jylda kooperativter qyzmetimen jarty million jeke qosalqy sharýashylyq pen shaǵyn sharýashylyqtar qamtylatyn bolady. Kooperativter ónimderdi daiyndaýǵa, saqtaýǵa jáne tasymaldaýǵa kómektesedi. Buǵan qosa, veterinariia, mal azyǵyn daiyndaý, agrohimiia jáne óz múshelerine nesie berýde járdemdesedi. Jalpy, kooperativter aýyldardyń odan ary damýynyń negizi bolýy tiis», – dedi Aitýǵanov.
2018 jyly Qazaqstanda shubat, et, sút jáne bal óndiretin kooperativter qurylmaq. «QazAgro» Ulttyq basqarýshy holdingi» AQ-nyń basqarma tóraǵasy Nurlybek Málelovtiń aitýynsha, Qazaqstandaǵy kooperatsiialardyń jaqsy tájiribesi aýyl sharýashylyǵyndaǵy ózge salalarǵa oń yqpalyn tigizbek. «2018 jylǵa deiin sút, et, shubat, bal, júgeri óndiretin kooperativter qurý josparlanyp otyr. Olardy Aýyl sharýashylyǵyna qarjylai qoldaý kórsetý qory qoldaidy», – dedi N.Málelov.
Árine, aýyldy eldi mekenderde sharýalardy toptastyryp, kooperativ qurý barlyq tarapqa da tiimdi. Biraq qarajat máselesi taǵy da qolbailaý. Osy másele eskerilip, sýbsidiia berý júiesi jeńildetilip otyr. «QazAgro» holdingi men Aýyl sharýashylyǵy ministrligi kelesi jyldan bastap nesie paiyzyn azaitady. Nurlybek Málelovtiń sózine súiensek, «Qazagronyń» quramynda úsh kompaniia aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýshilerdi qarjylandyrady. «Olar – «QazAgrofinans», «Agrarlyq nesielik korporatsiia» jáne Aýyl sharýashylyǵyn qarjylai qoldaý qory. Osy úsh uiymnyń bári de oblys ortalyqtarynda filialdaryn ashqan. Odan biz tómengi deńgeide nesielik seriktestikter arqyly nesie beremiz», – dedi ol. Mysaly, biyl egin orý naýqanyn qarjylandyrý úshin «QazAgro» 60 milliard teńge bólgen. Bul qarjy aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerine 5 paiyz, bankterge 7,41 paiyzben taratylǵan eken.
