90-جىلدارى العاش رەت كووپەراتيۆ حالىق ساناسىنا سٸڭٸسە باستادى. كەڭەستەر ٷكٸمەتٸنەن قالعان دٷنيە كووپەراتيۆكە ساتىلدى دەگەندٸ ەستيتٸنبٸز. بۇرىنعى كولحوز بەن سوۆحوزدىڭ ورنىن كووپەراتيۆ باساتىن بولدى. سٶيتٸپ, جاڭا اتاۋمەن قايتا قۇرىلىپ, بۇرىنعى شارۋاشىلىقتى جالعاستىرۋى تيٸس بولاتىن. بٸراق… زاماناۋي ۇجىمداسۋ سەتتٸ جٷرگٸزٸلگەن جوق. كٶپ ۇزاماي كووپەراتيۆتەردٸڭ دە اتى ۇمىتىلا باستادى.
بيىل «اگروٶنەركەسٸپتٸڭ كەشەندٸ دامىتۋ» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىنا سەيكەس كووپەراتيۆتەرگە جٸتٸ كٶڭٸل بٶلٸنە باستادى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنٸڭ قولداۋىمەن, ٶڭٸرلەردەن كووپەراتيۆ قۇرىلىپ, سۋبسيدييا بەرۋ جولعا قويىلدى. ال جۋىردا ٷكٸمەت وتىرىسىندا پرەمەر-مينيستر «كووپەراتيۆ قۇرۋ قاعاز جٷزٸندە قالماسىن» دەپ ايرىقشا تاپسىرما بەردٸ. «كووپەراتيۆتەردٸ قۇرۋ قارقىنى جوعارى دەڭگەيدە ەكەنٸ ايتىلدى, ونى سەلەكتورلىق رەجٸمدەگٸ وتىرىستا ەكٸمدەر دە قۇپتادى. ياعني كووپەراتيۆتەر قۇرىپ جاتىرمىز, بٸراق اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمٸن شىعاراتىن كەسٸپورىنداردىڭ ٶندٸرەتٸن تاۋارلارى تيٸستٸ دەڭگەيدە ەمەس. سوندا بۇل كووپەراتيۆتەر ٶنٸمدٸ قاعاز جٷزٸندە شىعارىپ جاتىر ما, ەلدە ٶنٸمدٸ ٶندٸرەتٸن ۋاقىتى جەتكەن جوق پا?» دەپ سۇرادى ٷكٸمەت باسشىسى. راسىندا, قازٸرگٸ تاڭدا ەسكٸ ەدەتكە سالىپ, جوسپاردى ورىنداۋ ٷشٸن قاعاز جٷزٸندە قۇرىلعان كووپەراتسييا كٶبەيٸپ كەتكەنٸ مەلٸم. سوندىقتان ٷكٸمەت باسشىسى سانعا ەمەس, ساپاعا كٶڭٸل بٶلۋدٸ تاپسىرعان ەدٸ.
قازٸرگٸ تاڭدا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ جاپپاي قولعا الىپ وتىرعان كووپەراتسييا ەلٸمٸزدەگٸ اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن, سونىڭ ٸشٸندە ەت پەن سٷت ٶندٸرٸسٸن كٶبەيتۋگە باعىتتالعان. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترٸ اسقار مىرزاحمەتوۆ ايتپاقشى, كووپەراتسييانى تٷسٸنۋ قيىن ەمەس, ەكٸ-ٷش بەتكە تٷسٸنٸكتٸ تٸلمەن جازىلعان قۇجات اۋىل ەكٸمدەرٸنٸڭ قولىنا تابىستالعان. ٶز كەزەگٸندە ولار جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار مەن شاعىن شارۋا قوجالىقتارىنا تٷسٸندٸرۋٸ تيٸس. ال «اتامەكەن» ۇلتتىق كەسٸپكەرلەر پالاتاسى باسقارما باسشىسىنىڭ كٶمەكشٸسٸ الەكساند سامويلوۆ «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسييالارى تۋرالى» زاڭىنىڭ جاڭا رەداكتسيياسىن بىلاي تٷسٸندٸردٸ. «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆٸ كوممەرتسييالىق ۇيىم مەرتەبەسٸنە يە. ونى تٸركەۋ ٷشٸن ٷش قاتىسۋشىنىڭ بولۋى جەتكٸلٸكتٸ. بۇرىن بولماعان بٸر ەرەكشەلٸك, كووپەراتيۆ قۇرۋدا زاڭدى تۇلعالاردىڭ قاتىسۋىنا جول بەرٸلەدٸ. كووپەراتيۆ قاتىسۋشىلارىنىڭ اراسىندا پايدانى بٶلۋگە رۇقسات بەرٸلگەن. بەلگٸلەنگەن شارتتاردى ساقتاۋ جاعدايىندا سۋبسيدييالار الۋعا بولادى. جەنە, بٸزدٸڭ ويىمىزشا, ەڭ باستىسى اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆٸن باسقارۋداعى ەڭ ماڭىزدى جەنە دەموكراتييالىق قاعيدا – ٷلەس پەن سالىمنىڭ كٶلەمٸنە قاراماستان, «بٸر قاتىسۋشى-بٸر داۋىس» قاعيداسى بويىنشا داۋىس بەلگٸلەندٸ. بۇل اۋىلدا جاڭا ەلەۋمەتتٸك قاتىناستاردىڭ دامۋىنا وڭ ىقپال ەتەدٸ, بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى ٶندٸرٸسٸنٸڭ تيٸمدٸ تٷردە دامۋىندا ماڭىزدى رٶل اتقارادى. كووپەراتسييا بٸزدٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ٶندٸرۋشٸلەرٸمٸز سوڭعى ونجىلدىقتا ٸستەگەن ەدەپكٸ قالىپتان شىعۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸ مەن ٶنٸم ساپاسىن ارتتىرۋعا نەگٸزدەلگەن ورتاق كٷشتەردٸ بٸرٸكتٸرۋگە جاڭا سەرپٸن بەرەدٸ», – دەدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا كووپەراتيۆ قۇرۋ بويىنشا بارلىق 160 اۋىلدىق اۋداندا سەمينارلار ٶتكٸزٸلٸپ, 2 مىڭ 248 اۋىلدىق وكرۋگ ەكٸمدەرٸ مەن اۋدان ەكٸمدەرٸنٸڭ ورىنباسارلارى وقىتىلدى.
جۋىردا اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-مينيسترٸ قايرات ايتۋعانوۆ اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرٸن قولداۋ ماقساتىندا بيىل 52 ميلليارد تەڭگە بٶلٸنگەنٸن حابارلادى. ونىڭ ٸشٸندە اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى ارقىلى – 25 ميلليارد تەڭگە جەنە نەتيجەلٸ جۇمىسپەن قامتۋ, كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋ باعدارلاماسى نەگٸزٸندە 27 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلدى. جىل سوڭىنا دەيٸن 467-گە جۋىق اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆٸ قۇرىلماقشى. بيىل تاۋار ٶندٸرٸسٸنە شاعىن شارۋا قوجالىقتارى مەن قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى تارتۋ ارقىلى سيىر ەتٸنٸڭ ٶندٸرٸسٸ 4,1 پايىزعا, قۇس ەتٸ – 9,2 پايىز, سٷت ٶندٸرٸسٸ كٶلەمٸ – 3,3 پايىزعا ۇلعايدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-مينيسترٸ اۋىلدى ەلدٸ مەكەندەردە كووپەراتيۆ قۇرۋ 90-جىلداردا باستالىپ, اياقسىز قالعان شارۋانى قايتا جاڭعىرتقانىن ايتتى. بۇل «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» باعدارلاماسى اياسىندا جٷزەگە اسىپ وتىر. «وسى باعدارلاما اياسىندا قاراعاندى وبلىسىنىڭ بۇقار جىراۋ اۋدانىنىڭ «قىزىل جار» جەنە «باقشالى» ەلدٸ مەكەندەرٸندە العاش كووپەراتيۆ قۇرىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلىق قولداۋ قورىنىڭ جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيەسٸ ارقىلى (جىلىنا 6 پايىز) ٸرٸ قارا ساتىپ الۋ ماقساتىندا 104 ميلليون تەڭگە بەرٸلدٸ. شارۋالاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ بۇل قاراجاتقا ٸرٸ قارا الىپ, جىلىنا ەكٸ رەت ەت ٶتكٸزۋٸ تيٸس. جىل سوڭىنا دەيٸن بۇقار جىراۋ اۋدانىندا تاعى بەس كووپەراتيۆ قۇرۋ جوسپارلانعان», – دەدٸ قايرات ايتۋعانوۆ.
مىسالى, كووپەراتيۆكە بٸرٸككەن «شەكشەك اتا» سٷت فەرماسىن قۇرۋشىلاردىڭ بٸرٸ شارۋاشىلىقتىڭ جاڭا فورماسى جايىندا ٶز ويىن بٸلدٸرگەن ەدٸ. «بٸز ەشكٸ سٷتٸن ٶندٸرۋ بويىنشا كووپەراتيۆكە بٸرٸكتٸك. مۇندا ەكٸ جەكە تۇلعا مەن بٸر شارۋاشىلىق بار. قازٸرگٸ تاڭدا سەگٸز ادام جۇمىس ٸستەيدٸ. ارنايى سۋبسيدييا الىپ, وعان قوراجاي تۇرعىزىپ, ۇساق مال ساتىپ الدىق. كٷنٸنە 200 ليتر سٷتتٸ جەرگٸلٸكتٸ بازارعا شىعارامىز. بۇرىنعىداي ەمەس, كووپەراتسييا بويىنشا سۋبسيدييا الۋدىڭ جولدارى جەڭٸلدەتٸلگەن», – دەدٸ.
ٶتكەن جىلدان باستاپ ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سەيكەس شاعىن جەنە ورتا شارۋاشىلىقتاردى كووپەراتيۆكە تارتۋ جۇمىستارى قولعا الىنعان. «15 مىڭ جەكەلەي قوسالقى شارۋاشىلىقتى قامتىعان جٷزدەن استام كووپەراتيۆ قۇرىلدى. ولاردىڭ بازاسىندا جٷزدەن استام سٷت قابىلدايتىن پۋنكت پەن 7 مىڭ وتباسىلىق بورداقىلاۋ الاڭى ۇيىمداستىرىلدى. تولىقتاي العاندا, ينديكاتيۆتٸ جوسپارلار بارلىق وبلىستار بويىنشا ورىندالدى», – دەدٸ اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-مينيسترٸ. «تولىقتاي العاندا الداعى بەس جىلدا كووپەراتيۆتەر قىزمەتٸمەن جارتى ميلليون جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق پەن شاعىن شارۋاشىلىقتار قامتىلاتىن بولادى. كووپەراتيۆتەر ٶنٸمدەردٸ دايىنداۋعا, ساقتاۋعا جەنە تاسىمالداۋعا كٶمەكتەسەدٸ. بۇعان قوسا, ۆەتەرينارييا, مال ازىعىن دايىنداۋ, اگروحيمييا جەنە ٶز مٷشەلەرٸنە نەسيە بەرۋدە جەردەمدەسەدٸ. جالپى, كووپەراتيۆتەر اۋىلداردىڭ ودان ارى دامۋىنىڭ نەگٸزٸ بولۋى تيٸس», – دەدٸ ايتۋعانوۆ.
2018 جىلى قازاقستاندا شۇبات, ەت, سٷت جەنە بال ٶندٸرەتٸن كووپەراتيۆتەر قۇرىلماق. «قازاگرو» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگٸ» اق-نىڭ باسقارما تٶراعاسى نۇرلىبەك مەلەلوۆتٸڭ ايتۋىنشا, قازاقستانداعى كووپەراتسييالاردىڭ جاقسى تەجٸريبەسٸ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ٶزگە سالالارعا وڭ ىقپالىن تيگٸزبەك. «2018 جىلعا دەيٸن سٷت, ەت, شۇبات, بال, جٷگەرٸ ٶندٸرەتٸن كووپەراتيۆتەر قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ولاردى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قارجىلاي قولداۋ كٶرسەتۋ قورى قولدايدى», – دەدٸ ن.مەلەلوۆ.
ەرينە, اۋىلدى ەلدٸ مەكەندەردە شارۋالاردى توپتاستىرىپ, كووپەراتيۆ قۇرۋ بارلىق تاراپقا دا تيٸمدٸ. بٸراق قاراجات مەسەلەسٸ تاعى دا قولبايلاۋ. وسى مەسەلە ەسكەرٸلٸپ, سۋبسيدييا بەرۋ جٷيەسٸ جەڭٸلدەتٸلٸپ وتىر. «قازاگرو» حولدينگٸ مەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ كەلەسٸ جىلدان باستاپ نەسيە پايىزىن ازايتادى. نۇرلىبەك مەلەلوۆتٸڭ سٶزٸنە سٷيەنسەك, «قازاگرونىڭ» قۇرامىندا ٷش كومپانييا اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرۋشٸلەردٸ قارجىلاندىرادى. «ولار – «قازاگروفينانس», «اگرارلىق نەسيەلٸك كورپوراتسييا» جەنە اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى. وسى ٷش ۇيىمنىڭ بەرٸ دە وبلىس ورتالىقتارىندا فيليالدارىن اشقان. ودان بٸز تٶمەنگٸ دەڭگەيدە نەسيەلٸك سەرٸكتەستٸكتەر ارقىلى نەسيە بەرەمٸز», – دەدٸ ول. مىسالى, بيىل ەگٸن ورۋ ناۋقانىن قارجىلاندىرۋ ٷشٸن «قازاگرو» 60 ميلليارد تەڭگە بٶلگەن. بۇل قارجى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار ٶندٸرۋشٸلەرٸنە 5 پايىز, بانكتەرگە 7,41 پايىزبەن تاراتىلعان ەكەن.
