Qytai derekteri kórsetýinshe: b.d.d. 3-shi myń jyldyqtan bastap b.d.d. 4 ǵ. deiin ortalyq qytaidyń soltústigi men batysyn alyp jatqan taýly aimaqty «jýndi» halqy mekendedi. «Jýndilerdiń» soltústigindegi qurǵaq dalada «hýn» halqy, al ońtústigi men shyǵysyndaǵy tómengi alqaptarda qytaidyń ata-babalary otyrdy. Dalalyq «hýn» halqynyń shyǵysynda, kázirgi Manjýriiadan bastap Korei túbegine deiingi aimaqta «hý» taipalary ómir súrdi. Kórip otyrǵanymyzdai, b.d.d. 4 ǵ. deiin qytai men hýn halyqtary ortasyndaǵy taýly aimaqta «jýndi» halqy otyrdy.

Hýn eli b.d.d. 4 ǵ. kázirgi Mańǵoliia aimaǵynan bastap uly qytai qorǵandaryna deiingi alyp aimaqta Hýn imperiiasyn ornatqan, sodan b.d. 1 ǵ. deiin Qytai imperiiasyn ózimen sanasýǵa májbúr etken dańqty halyq. Olar jai ǵana taipa emes, 24 taipadan turatyn úlken  halyq bolǵan. Tarihta osy halyq «hýn» jáne «hýnný» ataýlarymen belgili, al ǵalymdar olardy qazaqsha «ǵuń» dep atap keldi. Durysynda ol halyqtyń óz ataýy «Qońyr» bolǵanyn baiqaý qiyn emes. Qytai tilinde «R» dybysy múlde joq, osy sebepten «hońyr» qytai dybystaýynda «hýn» nemese «hýnný» bolyp qalyptasqan.

Jyl oneki ai ashyq kún astynda, jel ótinde bolatyn dala halqynyń óńi qońyr bolýy zańdylyq, qurǵaq dalany mekendegen «hýn» halqynyń óńi qazaqtardyń óńindei qońyr tústi bolǵan, osy sebepti kórshi «jýndi» halqy olardy «hońyr» dep ataǵan.

Al sol «jýndi» halqynyń ózi qalyń ný ormandarmen kómkerilgen taýdy mekendedi, kún sáýlesi túse bermeitin qalyń ormanda, tumandy taýly ólkede myńdaǵan jyldar otyrǵandyqtan ol halyqtyń túri «kók kózdi, qyzyl shashty» bolyp qalyptasty. Halyqtyń tús-kelbeti qorshaǵan ortaǵa bailanysty qalyptasýy zańdylyq, mysaly:  orys, eston, tatar, belarýs, shved tárizdi soltústiktegi ulttar «kók kózdi, sary shashty» bolyp keledi, óitkeni olar, ǵasyrlar boiy kún qyzýy álsiz batys-soltústiktiń qalyń ormandaryn meken etken halyqtar. «Jýndi» halqynyń da «kók kózdi, qyzyl shashty» bolýy, olardyń myńdaǵan jyldar boiy, kún sáýlesi túse bermeitin qalyń ormandar kómkergen tumandy taýlardy mekendeýimen tikelei bailanysty. Qytai jazbalary «jýndi» halqyn «qyzyl shashty albastylar» dep kórsetedi, osy derek olardyń kelbeteri «júndes» bolǵanyn ańǵartady. Osyndai sebepten «hońyr» halqyda taýlyq kórshilerin «júndi» dep ataǵan deý oryndy, iaǵni, taý halqy dala halqyn «hońyr» dep atasa, sol dala halqy taý halqyn «júndi» dep atap ketkenin kóremiz. Al «hońyr» halqynyń shyǵysynda, kázirgi Manjýriiadan sonaý Koreia túbegine deiingi aimaqta «hý» taipalary otyrdy. Olarǵa «hý» ataýyn bergen kórshileri «hońyr» halqy bolar, onyń maǵynasy «ailaker, qý» ekeni túsinikti, iaǵni shyǵysynda otyrǵan «qýlyǵy kóp» kórshilerin «qý» dep atap ketken deý oryndy (japon, korei, mańǵoldardyń arǵy ata-babalary). Jalpy, ár halyqqa ataýdy kórshileri bergeni belgili jait, «kórshiń qalai atasa, solai bolasyń» degen sóz beker bolmas.

B.d.d. 4 ǵ. shamasynda «júndi» halqy  qytailardan jeńilip ekige ydyrady, osylaisha ejelden qytaidyń ata-babalaryn bilep tóstegen «erjúrek jýndi» halqy óz otanynan airyldy. Qytai jazbasy «jeńilgen jýndilerdiń bir bóligi shyǵystaǵy hý taipalary aimaǵyna, ekinshi negizgi bóligi batysqa ketti» dep kórsetedi. B.d.d. 3 ǵ. júndilerdiń kázirgi Shyńjan ólkesinde qalǵandaryn qońyr halqynan (quń-hýn) bolǵan top baǵyndyryp,  onda Ýisýn degen kishigirim taýlyq memleket ornady. Memleket ataýy áýelde Úijún bolyp, bilik «qytai jienderinde» bolǵan keiingi ǵasyrlarda qytai tili «úijún» ataýynyń «úisún» bolyp ózgerýine yqpal etken tárizdi («úijún» ataýy «jún úii» nemese «jún eli» maǵynasynda). Úisún memleketin bilegen dinastiia qońyr (quń-hýn) halqynan, osy sebepten ózderin «qońyrmyn» deitin Úisún bileýshilerin qytailar «hýnmo» dep jazbalaryna engizgen. Ony bizde «kúnbi» dep qate túsindirip júr, «hýnmo» durysynda «qońyrmyn» degen sózdiń qytaisha burmalanýy ǵana.

B.d.d. 4 ǵ. shamasynda «júndi» halqynyń jerin qytailar ielenýi, Qytai imperiiasy men Hýn imperiiasynyń shekaralas kórshi bolýyna alyp keldi. Oǵan deiin eki eldiń ortasyn Júndi eli bólip turatyn. Endi eki imperiia jaqyn kórshi boldy, qońyr halqy «boilary alasa, sany asa kóp» kórshilerin «qurttai» dep atady, al qytailar «r» dybysy joqtyǵynan ataýdy «hytai» dep dybystap, osylaisha «qurttai» ataýy negizinde qytai ultynyń ataýy paida boldy. Óz kezeginde, qytailarda kórshi qońyr halqyn «hýn» dep atap ketti, iaǵni, «r» dybysy joqtyǵynan «hońyr» qytaisha «hýn» bolyp dybystalǵan.  Jaqyn kórshi bolǵan tórt ǵasyrda qońyr halqyda qytailyq ataý yqpalymen ózderin «quń» dep ataýǵa «kóndikken» deý oryndy. Osy sebepti eskere otyryp biz ol halyqty «quń» dep kórsetkendi durys sanaimyz.

Quń halqy b.d. I ǵ. qytai-sianbi odaǵynan jeńilip tórtke ydyrady, olardyń negizgi bóligi qazirgi Qazaqstan aimaǵyna aýa kóship, ondaǵy Saq halqyn basyp aldy. Sol zamanda Quń halqyn ókshelegen Sianbi áskerin toqtatqan Tarbaǵataida otyrǵan Abar taipasy bolǵany málim. Tarihi derekterde quń halqynyń aldyńǵy legi Quman (Kýban) ózenine jáne bir toby Zakavkazege jetkeni kórsetiledi. Árine resei imperiiasy tarihty burmalap, «quńdar kázirgi qazaq dalasyna esh toqtamastan Edil men Jaiyq ózenderinen ary batysqa asyp ketken» dep tujyrymdap jiberdi. Onysy esh aqylǵa simasada «bileýshilerdiń degenine» kóndik ol zaman. Quń halqynyń keibir rýlary Edil ózeninen ary asyp ketsede olardyń negizgi bóligi bizdiń dalada turaqtap qalǵany, iaǵni bizdiń daladaǵy saq halqyna kelip qosylǵany túsinikti.

Osylaisha I ǵ. tilderi týys kóshpeli eki uly halyq bizdiń dalada qosylyp, odan keiin aralasyp birtutas ultqa ainalý protsesin basynan keshirdi. Bilik quńdarda bolǵandyqtan qazirgi Qazaqstan aimaǵyn soltústiktegi ózge túrkitildi taipalar Quńzaq dep atap ketken. Quńzaq ataýynda kázirgi qazaqy "jaq" sózi ornynda "zaq" qoldanylǵan, maǵynasy "quń jeri". Demek kórshiler bizdiń dalany Quńzaq dep ataǵan, keiin ol dalanyń halqyda Quńzaq dep atalyp ketken. Osylaisha bizdiń dalada qosylǵan quńdar men saqtar birneshe ǵasyrlar shamasynda Quńzaq ataýly birtutas halyq bolyp qalyptasty. Bul bizdiń dáýirdiń 1 ǵasyry men 4 ǵasyry arasynda oryn alǵanyn kóremiz. Al 4 ǵasyr men 6 ǵasyr aralyǵynda  Quńzaq ataýy Qazaq bolyp ózgeriske ushyraǵan. Iaǵni «quńzaq» ataýyndaǵy  «uń» bóligi qoldanystan shyǵyp, ataý qysqaryp, áýeli «Qzaq» sosyn ol birjolata Qazaq bolyp ornyqqan.

Tujyrym jalań sóz emes ekenin tómendegi derekter negizinde kórsetip ótelik.

Quń halqynyń jaýynger abar taipasy 1 ǵ. Tarbaǵataida otyrǵany aityldy. Osy taipa 4 ǵasyrda Kavkazǵa qonys aýdarǵanyda kóp ǵalymdar moiyndaityn jait, olar «savirler qysymynan sonda bardy» dep tujyrymdalady. Daǵystandaǵy qazirgi Avar ulty sol bizden barǵan Abar taipasy urpaqtary. Ony avarlardyń Daǵystan taýyndaǵy ata qonysy «Hýnzah» dep atalatyny, jáne «hýnzah» ataýy avar tilinde "hýn jeri" degen maǵyna beretini anyq dáleldeidi. Avarlardyń ata qonysyn maǵynasy «hýn jeri» bolatyn hýnzah ataýymen ataýy, olardyń Tarbaǵataidan barǵan Abar taipasy ekenin kórsetedi. Daǵystandaǵy Hýnzah jazyǵynda avarlardyń ejelgi astanasy Hýnzah qalasy ornyda saqtalǵan. Demek Abar taipasy Kavkazǵa kóshken 4 ǵasyrda bizdiń dalada otyrǵan quń men saqtar Quńzaq degen birtutas halyq bolyp qalyptasyp qoiǵan. Abar taipasy Kavkazǵa óz taipa ataýymen birge halyqtyq Quńzaq ataýynda alyp barǵanyn kóremiz. Al bizdiń dalada Quńzaq ataýy saqtalmady, óitkeni ol keiin ózgeriske ushyrap Qazaq ataýyna ainaldy. Árine kázirgi avar tilin qazaq tiline jaqyn dei almaimyz, alaida ol Altailyq tilder tobyna jatqyzylady. Tilderiniń sonshalyqty ózgerý sebebi olardyń uzaq ǵasyrlar, 5 jáne 11 ǵasyrlar arasynda áýeli vizantiialyq hristiiandyqta jáne sosyn 11 men 14 ǵasyrlar arasynda katoliktik hristiiandyqta bolýynda. Olar sol ǵasyrlarda vizantiialyq Shirkeý tili men rim katoliktik Shirkeý tilderi yqpalyna qatty tústi, sol shirkeý tilderi abarlardyń quńzaqtyq tilin qatty ózgeriske ushyratty. Tilderiniń ózgerýi tek Islam dinin qabyldaýlarymen toqtady deý oryndy.

Kavkazda ornyqqan sol Abar taipalarynyń úlken toby 6 ǵasyrda Eýropaǵa ketkenin kóremiz, 562 jyly Evropada ortalyǵy kázirgi Vengriia aimaǵy bolǵan Avar Qaǵanaty paida boldy. Ony ornatqan bileýshiniń Baian han dep atalatyny, jáne ǵalymdardyń avarlardy túrkitildiler dep moiyndaǵany belgili. Ol abarlarda ózderimen birge Qunzaq ataýyn Vengriiaǵa alyp barǵanyn kóremiz. Vengriiada aimaǵynda eki bólikten turatyn Kýnzak aimaǵy bar, onyń biri, maǵynasy «kishi kýnzak» delinetin «Kishkýnzak ólkesi», ekinshisi, maǵynasy «úlken kýnzak» delinetin «Nadkýnzak ólkesi». Resei óz ádetinshe burmalap «kýnzak» ataýyn «qypchak» dep túsindirip keledi, alaida Vengriia aimaǵyndaǵy «Kýnzak» ataýy men Daǵystan taýyndaǵy «Hýnzah» ataýlarynyń negizi bir ekeni kózi qaraqty adam úshin aqiqat. Eki ataýdyńda Avar taipasymen bailanysty bolýy jáne ol taipanyń ejelgi ata jurty bizdiń Tarbaǵatai taýy bolǵanyda kóp nárseniń betin ashady. Eń bastysy osy derekter saq pen quń degen ejelgi eki uly halyqtyń bizdiń dalada qosylyp birtutas Quńzaq halqyna ainalǵanyn dáleldeidi.

Al endi Quńzaq halqy ataýynyń Qazaq bolyp ózgerip qalyptasqanynda tarihi derekter negizinde kórýge bolady.

7 ǵasyrda qazirgi Qashqar aimaǵy halqy qytai jazbasynda Hasa dep kórsetiledi. Qytailar qazaqty osy zamanǵa deiin Hasa dep atap kelgeni belgili jait. Onyń sebebi qytai tilinde áripterdiń ózgeshe dybystalýynda. Qytailar «qazaq» ataýyn tolyq dybystasa ol «hasaky» bolyp shyǵar edi, al qytailarda erteden bóten ataýlardy qysqartyp ataý qalyptasqan. Sol ádetterimen olar qazaq halqyn «hasa» dep atap ketken. Árine resei óz ádetinshe burmalap «ol ataý hazar taipasyn kórsetedi» dep keldi. Alaida Qashqar aimaǵyn áli kúnge deiin hazarlar emes qazaqtar mekendep kelgeni anyq. Al, hazar taipasynyń Zakavkazege ketpei qalǵany áli kúnge deiin óz otanynda, túrkimen ultynyń quramynda óz ataýymen taipa retinde ómir súrýde. 

Tarihi derekter 626 jyly, iaǵni 7 ǵasyrda Zakavkazeni bizdiń daladan barǵan «jalpaq betti, qysyq kózdi aziiattar» basyp alǵanyn aitady. Olardyń Tbilitsii qalasyn qalai basyp alǵany egjei tegjei baiandalady. Ol aziiattar sol jerdi basyp alyp bilep qaldy, al 8 ǵasyrda araptar Zakavkazede Qazaq qalasy baryn kórsetedi (sol Qazaq qalasy kázirde bar). Demek 626 jyly bizdiń daladan baryp Zakavkazeni basyp alǵandar Qazaq dep atalǵan halyq, ondaǵy qalanyń Qazaq dep atalýy solarmen  bailanysty. Qazirgi Azarbaijandaǵy Kazah ataýy men Armeniiadaǵy Kasah ataýlary sol qazaqtardan qalǵan belgiler. Eki Kavkaz taýy arasynda Kasahiia eli baryn 9 ǵasyrdaǵy Vizantiia imperatory jazǵan, arab tarihshysy, ári geografy Al Masýdi 10 ǵasyrda ol halyqty Kashak dep kórsetip jazdy. Osy arap tarihshysy «kashak halqy ondaǵy barsha halyqtardan sulý, óitkeni olardyń betteri ózgelerge qaraǵanda onsha júndes emes, taza» dep kórsetedi. Arap tarihshysy barǵanda ol qazaqtardyń Kavkazda otyrǵanyna 300 jyl bolǵan edi, osy ǵasyrlarda olardyń kelbetinde «beti jalpaq, kózi qysyq» delinetin aziiattyq belgiler joiylǵanyn, alaida olardyń kelbetteri kavkazdyqtarsha «tolyq júndes» bolyp ózgerip úlgermegenine arap tarihshysynyń osy sózderi kýá.

Ol qazaqtardyń úlken bóligi 11 ǵasyrdaǵy Grýziia kúsheigen zamanda óz jerinen airylyp Don ózeni aimaǵyna qonys aýdarǵan. Olardyń ulttyq kiimderi Zakavkazede ómir súrgen uzaq ǵasyrlarda «zakavkazelik» bolyp ózgerdi, «Don kazaktarynyń» ulttyq kiimderi men kavkaz ulttarynyń ulttyq kiimderi birdei bolýy osyndai tarihtan. Dóń qazaqtary keiingi 16 ǵasyrdan bastap Resei imperiiasy yqpalymen hristiiandyqqa ótip bastady, osy sebepten olar Shirkeý tiline kóshýge májbúr bolyp qazaq tilin joǵaltty. Shirkeý óz tilinen bas tartpaǵandardy «iazychniki» dep atap qýǵynǵa ushyratyp órtep qyryp salatyn, osyndai sebepter zakavkazeden shyqqan qazaqtardyń «slavian tildi Kazak tobyna» ainalýyna alyp bardy. Resei ǵalymdarynyń «eski Don sózderiniń qazaq sózderimen birdei» ekenin amalsyz moiyndaǵany, al ataqty akademik Bartoldtiń «kazaktardyń shyǵý tegi qazaqtardan» dep tujyrym jasaǵanyda anyq faktiler. Árine resei óz ádetimen «kazaktar negizinen ishki reseiden krepostnoi quldyqtan qashqan orys sharýalarynan paida boldy» dep burmalaityny belgili. Alaida Reseide quldyq tártip tek 16 ǵasyrdan keiin engizildi, al kazak degenderdiń Qyrymǵa jaqyn aimaqta 13 ǵasyrda otyrǵany tarihi derektermen dáleldengen. Sonda bizdiń daladan baryp 626 jyly Zakavkazeni basyp alǵandardyń keiingi urpaǵy kazaktar bolyp shyǵady, al kazaktardyń eski óz tili «qazaqsha» bolǵanyn ǵalymdar moiyndaidy. Demek bizdiń daladan 626 jyly baryp Zakavkazeni basyp alǵandardyń QAZAQ halqy bolǵany anyq.

Osy derekter men qytaidyń Qashqar aimaǵy halqyn «hasa» dep kórsetýi, 7 ǵasyrdaǵy bizdiń dala halqy QAZAQ dep atalǵanyn dáleldeidi.

13 ǵasyrda ómir súrgen arap tarihshysy Ibn ál Asir, Shyńǵyshan áskeri Zakavkazede alan men kashaktardyń birikken áskerimen soǵysqanyn, sol kezde Shyńǵyshan áskeri kashaktardy «sender men biz bir ultpyz, al alandar bizden emes» dep úgittep ózderi jaǵyna shyǵarǵanyn jazady. Osy arap tarihshysy sol ǵasyrda ómir súrgen adam. Alandar urpaǵy qarashai men balqarlar, olardyń tili qazaq tiline óte jaqyn bolǵanymen óz ózgesheligi bar til. «Sender men biz bir halyqpyz, alandar bizden emes» degen sózderi, Shyńǵyshan áskeri men sol kashaktardyń bir ulttan ekenin anyq dáleldeidi, al mańǵol men qazaqty bir halyq deý aqylǵa simaidy, odan góri qarashai men qazaqty bir halyq deýge bolady. Shyńǵyshan áskeri bolsa sol aidaladaǵy Zakavkazedegi kashak halqyn «bir ulttanbyz» degen sózben kóndirip óz jaǵyna shyǵardy. Shyńǵyshan áskeri mańǵoldar bolsa, olar kashak degenderge «biz bir ultpyz» dei almas edi. Osy derek Shyńǵyshan áskeri adamdary ózin «qazaq» dep ataityn halyq bolǵanyn, al kashak-kasah degender Zakavkazeni 7 ǵasyrda jaýlap alǵan qazaqtar ekenin taǵyda dáleldeidi.

Resei óz ádetimen «kashak degender qypshaqtar» dep burmalap keldi, alaida grýzin men arap jazbalary «kashak» dep kórsetken halyqty vizantiia jazbalary «kasah» dep kórsetedi. Onyń ústine Zakavkazede eshqandai «qypshaq» ataýy saqtalmaǵan, al «kazah» pen «kasah» ataýlary osy kúnge deiin saqtalyp keldi. Azarbaijandaǵy «Kazah dalasy» men «Kazah qalasy» jáne 15 ǵasyrda Azarbaijan jerinde bolǵan «Kazah sultanaty», Armeniiadaǵy «Kasah sarqyramasy» men «Kasah ózeni» jáne balqarlar quramynda quldyq sosloviege jatqan «kazah toby» men osetindik digorlar quramynda da quldyq sosloviede sanalǵan «kasogta toby» sonyń dálelderi. Al qypshaq ataýy atymen joq deýge bolady.  Resei imperiiasy ózara uqsastyǵyn paidalanyp, «qypshaq» ataýy arqyly «qazaq» ataýly halyq bolǵanyn jasyrýǵa tyrysqanyn kóremiz.

Osy derekter Zakavkazeni sonaý 7 ǵasyrda basyp alǵandar Qazaq halqy ekenin taǵyda dáleldeidi, al ol óz kezeginde qazaq halqy óz otanynda 7 ǵasyrda anyq bar bolǵanyn kórsetedi. Oǵan deiin halqymyz Quńzaq dep atalǵanynda dáleldep kórsettik. Demek Qazaq halqy ejelgi saq pen quń halyqtarynyń úzilmegen zańdy jalǵasy. Ejelgi quń men saq halyqtarynyń bizdiń dalada 1 ǵasyrda qosylyp, 4 ǵasyrǵa deiin birtutas Quńzaq halqyna ainalǵany, sosyn olardyń ataýlary áýeli «qzaq» bolyp qysqaryp, sosyn 6 ǵasyr sońynda Qazaq ataýy bolyp birjolata ornyqqany anyq deýge tolyq negiz bar.

Zakavkazedegi qazaqtar keiin sondaǵy osetin, balqar, azarbaijan, armiian, grýzin, qumyq ulttary quramyna assimiliatsialanyp sińip joiyldy. Osetindik digorlar men balqar ultynyń quramynda «qazaq» degen «qul sosloviesi» bolǵany atalǵan ulttar tarihynda kórsetilgen, al digor men balqar jáne qarashailar Alan halqynyń tikelei urpaqtary bolyp tabylady. Qarashai men balqar tilderi qazaq tiline óte jaqyn jáne olar ózara bir birin «alan» dep ataidy, digorlar bolsa iron-osetinderge sińip digor tilin joǵalta bastaǵan halyq. Qazaqtardyń aman qalǵan bóligi 15 ǵasyrda, kázirgi Azarbaijan aimaǵynda, astanasy Qazaq qalasy bolǵan Qazaq sultanatyn ornatqan. Árine ol qazaqtar ol kezde tolyq kavkazdyq kelbettegi adamdar boldy jáne keiin azarbaijan ulty quramyna assimiliatsalanyp sińdi. Alaida olardyń bir toby kázirgi Iran aýmaǵynda ornyǵyp, keiin Irandaǵy sarai tóńkeristerinde qoldanylǵan «kazak» áskeri jasaqtary retinde tarihta qaldy, árine olarda parsy men azarbaijandarǵa sińgeni túsinikti (alaida solar jaily kóp derekter saqtalǵany túsinikti, olardy baryp zerttese kóp jaittyń beti ashylar edi). Osyndai derekter zakavkazelik qazaqtardyń kei toby Alandarǵa quldyqqa túskenin, Armeniia men Grýziia taýyna jansaýǵalaǵandary grýzin men armiiandarǵa sińip ketkenin kórsetedi. Al olardyń Dóń aimaǵyna ketkenderi keiin Shirkeý tiline kóship óz qazaǵyna jaý «Don kazaktary» bolyp ózgergenin aittyq.

Túrki qaǵanatyn ornatqan «Tiýrki Ashina» dinastiiasy ekeni jáne olardyń arǵy tegi Hýn hanzadasynan taraityny belgili. Iaǵni atalǵan taipa ejelgi Hýn imperiiasyn bilegen dinastiiadan taraidy. Túrki qaǵanaty ataýy ol memlekettiń halqynyń ataýymen emes, sol memleketti bilegen dinastiianyń ataýymen tarihqa endi. Ol zamanda memleket biliktegi taipa ataýymen atalyp, al memleket halqynyń óz ataýy kóleńkede qala beretin. Saq halqy biligi Qańly taipasynda bolǵandyqtan memleket Qańly memleketi dep ataldy, shynynda qańly saq halqynyń kóp taipasynyń biri ǵana bolatyn. Keiinge deiin Naiman handyǵy, Kerei handyǵy, Jalaiyr memleketi, Qaraqoily memleketi, Aqqoily memleketi degender boldy jáne ol ataýlardyń barlyǵy biliktegi taipa ataýymen bailanysty bolatyn. Osyndai sebepterden Jýjan men Túrki qaǵanattary tarihynan sol memleketterdiń halqynyń óz ataýyn kezdestirý óte qiyn.

Alaida halyq ataýy tarihi derekterden azda bolsa kezdesedi, jáne Túrki qaǵanaty halqy «qazaq» dep atalǵanyn sol derekterden anyq kórýge bolady. Arap áripti jazbalar 7 ǵasyrda Úndistanǵa deiin jaýlaǵan Batys Túrki Qaǵanaty áskeri adamdaryn Halaj nemese Hilj dep kórsetedi, jáne olardyń jeke taipa ataýy emestigi aitylady. Túrki qaǵanatynyń qarapaiym qatardaǵy jaýyngerleri osy ataýmen atalatyny kórsetiledi, iaǵni, kez kelgen taipanyń jaýyngerin osy ataýmen ataǵan. Al endi osy eki ataýdyń arapsha jazylýy men "qazaq" ataýynyń arabsha jazylýy óte uqsas, tipti  birdei deýge bolady (tómende kórsetilgen). Bul derek Túrki qaǵanaty halqy qazaq dep atalǵanyn kórsetedi.

حذح          حلج          حلج

Hazah  Hilj  Halaj

19 ǵasyrdaǵy Resei tarihshysy Aleksei Levshin «Kirgiz-kaisak ordasy jaily» degen ataqty eńbeginde «Qazaq halqy kei shyǵys ǵalymdarynyń aitýynsha Hristos týǵanǵa deiin, iaǵni bizdiń dáýirge deiin halyq bolyp qoiǵanyn» kórsetedi. Ol buǵan kúmánmen qaraitynyn, alaida Qazaq degen halyqta jáne Qazaq Handyǵy ataýyda tarihta alǵash ret 10 ǵasyrdaǵy ataqty parsy Ferdaýsidiń «Rýstam» dastanynda kórsetilgenin atap ótedi. Qazaq tarihynyń negizgi kózi retinde tanylyp júrgen birden-bir dúnie Dýlatidiń «Tarihi i Rashidi» jazbasy. Osy jazbada kórsetilgen derekterdiń ózge jazbalar tarapynan rastalmaýy, ondaǵy oqiǵalardyń birneshe qaitalana jazylýy jáne  jazbanyń ózara qaishylyqqa toly úsh nusqasynyń bolýynan shetel ǵalymdary atalǵan jazbany «senimsiz jazba» dep túsingenin kóremiz. Atalǵan jazba, Reseidiń «qazaq keshe paida bolǵan ult» degen kózqarasyn dáleldeý quraly bolyp tabylady, osy sebepten Keńes imperiiasy saiasatyda atalǵan jazbanyń «aqihat» ekenine sendirip baqty, sol jalǵan senimniń quly bolǵandyqtan tarihymyzdy tani almai otyr tarihshy ǵalymdarymyz.

Ferdaýsi óz jazbasynda, 10 ǵasyrda, iaǵni Shyńǵyshanǵa deiin 300 jyl buryn Qazaq handyǵyda, Qazaq halqyda kázirgi óz otanynda bar ekenin anyq kórsetti. Osyǵan senbei, qaidaǵy bir kúmándi Dýlati jazbasyna senip, «qazaq halqyda jáne onyń ulttyq memleketide keshegi 15 ǵasyrdan keiin paida boldy» dep otyrǵandarǵa tańym bar.

Resei imperiiasy óz saiasaty boiynsha barynsha burmalap, Ferdaýsi deregindegi Qazaq handyǵy ataýyn ózgertti. Resei ol Qazaq handyǵyn tarihqa «Qarahanidy» dep burmalap engizdirdi. Solai ekenin ańǵarý arapsha áriptermen tanys oqyrmandarǵa qiynǵa soqpaidy (tómende kórsetilgen). Resei «Qarahanidy» etken memlekettiń resmi memlekettik dini Islam bolǵany, jáne «qarahanidy» degender «qalalarda sol qala turǵyndarynan óz senimdi adamdaryn basshy etip, ózderi kiiz úilerinde keń dalada otyrýdy jón sanaǵan» kóshpeliler bolǵany tarihi derekterden belgili. «Qarahanidy bileýshileri hojalardan bolǵan» degenderge bul naqty jaýp, óitkeni hojalar eshqashan kóshpeli bolmaǵany beseneden belgili, onyń ústine hoja taipasy Orta Aziiaǵa 11-12 ǵasyrlar shamasynda keldi. Demek «Qarahanidy» degenderi Qazaq Handyǵy bolǵan jáne onyń qazaq degen kóshpeli halqy Islam dinindegi musylmandar bolatyn.

قازق               قارق

Qazaq    Qaraq

Reseidiń Taraz qalasy ataýyn 19 ǵasyrda «Aýlie Ata» dep ózgertýi jáne osy ǵasyrda Taraz qalasynda eski qorymda «Qarahan baba múrdesi eken» degen jeleýmen «Qarahan Baba» kesenesi salynýy, sol ózderi oilap tapqan «Qarahanidy» ataýynyń «bolǵanyn» dáleldeýge tyrysýynan deý oryndy.

Demek, "qazaq" ataýy áýelgi "quńzaq" ataýynan shyqqan. Ejelgi quń jáne saq halyqtary bizdiń dalada qosylyp bir halyqqa ainaldy, ol halyq áýelde Quńzaq dep atalyp, keiin ataý qysqaryp Qazaq bolyp ornyqqan.

Osylaisha Qazaq ataýynyń tarihynyń ózi qazaq halqy men ejelgi saq pen quń halyqtarynyń ózara jalǵasty ekenin dáleldep beredi.

Bekjan Ádenuly, 

«QAZAQTYŃ QUPIIa TARIHY» kitabynan