قىتاي دەرەكتەرٸ كٶرسەتۋٸنشە: ب.د.د. 3-شٸ مىڭ جىلدىقتان باستاپ ب.د.د. 4 ع. دەيٸن ورتالىق قىتايدىڭ سولتٷستٸگٸ مەن باتىسىن الىپ جاتقان تاۋلى ايماقتى «جۋندي» حالقى مەكەندەدٸ. «جۋنديلەردٸڭ» سولتٷستٸگٸندەگٸ قۇرعاق دالادا «حۋن» حالقى, ال وڭتٷستٸگٸ مەن شىعىسىنداعى تٶمەنگٸ القاپتاردا قىتايدىڭ اتا-بابالارى وتىردى. دالالىق «حۋن» حالقىنىڭ شىعىسىندا, كەزٸرگٸ مانجۋرييادان باستاپ كورەي تٷبەگٸنە دەيٸنگٸ ايماقتا «حۋ» تايپالارى ٶمٸر سٷردٸ. كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي, ب.د.د. 4 ع. دەيٸن قىتاي مەن حۋن حالىقتارى ورتاسىنداعى تاۋلى ايماقتا «جۋندي» حالقى وتىردى.

حۋن ەلٸ ب.د.د. 4 ع. كەزٸرگٸ ماڭعولييا ايماعىنان باستاپ ۇلى قىتاي قورعاندارىنا دەيٸنگٸ الىپ ايماقتا حۋن يمپەريياسىن ورناتقان, سودان ب.د. 1 ع. دەيٸن قىتاي يمپەريياسىن ٶزٸمەن ساناسۋعا مەجبٷر ەتكەن داڭقتى حالىق. ولار جاي عانا تايپا ەمەس, 24 تايپادان تۇراتىن ٷلكەن  حالىق بولعان. تاريحتا وسى حالىق «حۋن» جەنە «حۋننۋ» اتاۋلارىمەن بەلگٸلٸ, ال عالىمدار ولاردى قازاقشا «عۇڭ» دەپ اتاپ كەلدٸ. دۇرىسىندا ول حالىقتىڭ ٶز اتاۋى «قوڭىر» بولعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. قىتاي تٸلٸندە «ر» دىبىسى مٷلدە جوق, وسى سەبەپتەن «حوڭىر» قىتاي دىبىستاۋىندا «حۋن» نەمەسە «حۋننۋ» بولىپ قالىپتاسقان.

جىل ونەكٸ اي اشىق كٷن استىندا, جەل ٶتٸندە بولاتىن دالا حالقىنىڭ ٶڭٸ قوڭىر بولۋى زاڭدىلىق, قۇرعاق دالانى مەكەندەگەن «حۋن» حالقىنىڭ ٶڭٸ قازاقتاردىڭ ٶڭٸندەي قوڭىر تٷستٸ بولعان, وسى سەبەپتٸ كٶرشٸ «جۋندي» حالقى ولاردى «حوڭىر» دەپ اتاعان.

ال سول «جۋندي» حالقىنىڭ ٶزٸ قالىڭ نۋ ورماندارمەن كٶمكەرٸلگەن تاۋدى مەكەندەدٸ, كٷن سەۋلەسٸ تٷسە بەرمەيتٸن قالىڭ ورماندا, تۇماندى تاۋلى ٶلكەدە مىڭداعان جىلدار وتىرعاندىقتان ول حالىقتىڭ تٷرٸ «كٶك كٶزدٸ, قىزىل شاشتى» بولىپ قالىپتاستى. حالىقتىڭ تٷس-كەلبەتٸ قورشاعان ورتاعا بايلانىستى قالىپتاسۋى زاڭدىلىق, مىسالى:  ورىس, ەستون, تاتار, بەلارۋس, شۆەد تەرٸزدٸ سولتٷستٸكتەگٸ ۇلتتار «كٶك كٶزدٸ, سارى شاشتى» بولىپ كەلەدٸ, ٶيتكەنٸ ولار, عاسىرلار بويى كٷن قىزۋى ەلسٸز باتىس-سولتٷستٸكتٸڭ قالىڭ ورماندارىن مەكەن ەتكەن حالىقتار. «جۋندي» حالقىنىڭ دا «كٶك كٶزدٸ, قىزىل شاشتى» بولۋى, ولاردىڭ مىڭداعان جىلدار بويى, كٷن سەۋلەسٸ تٷسە بەرمەيتٸن قالىڭ ورماندار كٶمكەرگەن تۇماندى تاۋلاردى مەكەندەۋٸمەن تٸكەلەي بايلانىستى. قىتاي جازبالارى «جۋندي» حالقىن «قىزىل شاشتى الباستىلار» دەپ كٶرسەتەدٸ, وسى دەرەك ولاردىڭ كەلبەتەرٸ «جٷندەس» بولعانىن اڭعارتادى. وسىنداي سەبەپتەن «حوڭىر» حالقىدا تاۋلىق كٶرشٸلەرٸن «جٷندٸ» دەپ اتاعان دەۋ ورىندى, ياعني, تاۋ حالقى دالا حالقىن «حوڭىر» دەپ اتاسا, سول دالا حالقى تاۋ حالقىن «جٷندٸ» دەپ اتاپ كەتكەنٸن كٶرەمٸز. ال «حوڭىر» حالقىنىڭ شىعىسىندا, كەزٸرگٸ مانجۋرييادان سوناۋ كورەيا تٷبەگٸنە دەيٸنگٸ ايماقتا «حۋ» تايپالارى وتىردى. ولارعا «حۋ» اتاۋىن بەرگەن كٶرشٸلەرٸ «حوڭىر» حالقى بولار, ونىڭ ماعىناسى «ايلاكەر, قۋ» ەكەنٸ تٷسٸنٸكتٸ, ياعني شىعىسىندا وتىرعان «قۋلىعى كٶپ» كٶرشٸلەرٸن «قۋ» دەپ اتاپ كەتكەن دەۋ ورىندى (جاپون, كورەي, ماڭعولداردىڭ ارعى اتا-بابالارى). جالپى, ەر حالىققا اتاۋدى كٶرشٸلەرٸ بەرگەنٸ بەلگٸلٸ جايت, «كٶرشٸڭ قالاي اتاسا, سولاي بولاسىڭ» دەگەن سٶز بەكەر بولماس.

ب.د.د. 4 ع. شاماسىندا «جٷندٸ» حالقى  قىتايلاردان جەڭٸلٸپ ەكٸگە ىدىرادى, وسىلايشا ەجەلدەن قىتايدىڭ اتا-بابالارىن بيلەپ تٶستەگەن «ەرجٷرەك جۋندي» حالقى ٶز وتانىنان ايرىلدى. قىتاي جازباسى «جەڭٸلگەن جۋنديلەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸ شىعىستاعى حۋ تايپالارى ايماعىنا, ەكٸنشٸ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ باتىسقا كەتتٸ» دەپ كٶرسەتەدٸ. ب.د.د. 3 ع. جٷندٸلەردٸڭ كەزٸرگٸ شىڭجان ٶلكەسٸندە قالعاندارىن قوڭىر حالقىنان (قۇڭ-حۋن) بولعان توپ باعىندىرىپ,  وندا ۋيسۋن دەگەن كٸشٸگٸرٸم تاۋلىق مەملەكەت ورنادى. مەملەكەت اتاۋى ەۋەلدە ٷيجٷن بولىپ, بيلٸك «قىتاي جيەندەرٸندە» بولعان كەيٸنگٸ عاسىرلاردا قىتاي تٸلٸ «ٷيجٷن» اتاۋىنىڭ «ٷيسٷن» بولىپ ٶزگەرۋٸنە ىقپال ەتكەن تەرٸزدٸ («ٷيجٷن» اتاۋى «جٷن ٷيٸ» نەمەسە «جٷن ەلٸ» ماعىناسىندا). ٷيسٷن مەملەكەتٸن بيلەگەن ديناستييا قوڭىر (قۇڭ-حۋن) حالقىنان, وسى سەبەپتەن ٶزدەرٸن «قوڭىرمىن» دەيتٸن ٷيسٷن بيلەۋشٸلەرٸن قىتايلار «حۋنمو» دەپ جازبالارىنا ەنگٸزگەن. ونى بٸزدە «كٷنبي» دەپ قاتە تٷسٸندٸرٸپ جٷر, «حۋنمو» دۇرىسىندا «قوڭىرمىن» دەگەن سٶزدٸڭ قىتايشا بۇرمالانۋى عانا.

ب.د.د. 4 ع. شاماسىندا «جٷندٸ» حالقىنىڭ جەرٸن قىتايلار يەلەنۋٸ, قىتاي يمپەريياسى مەن حۋن يمپەريياسىنىڭ شەكارالاس كٶرشٸ بولۋىنا الىپ كەلدٸ. وعان دەيٸن ەكٸ ەلدٸڭ ورتاسىن جٷندٸ ەلٸ بٶلٸپ تۇراتىن. ەندٸ ەكٸ يمپەرييا جاقىن كٶرشٸ بولدى, قوڭىر حالقى «بويلارى الاسا, سانى اسا كٶپ» كٶرشٸلەرٸن «قۇرتتاي» دەپ اتادى, ال قىتايلار «ر» دىبىسى جوقتىعىنان اتاۋدى «حىتاي» دەپ دىبىستاپ, وسىلايشا «قۇرتتاي» اتاۋى نەگٸزٸندە قىتاي ۇلتىنىڭ اتاۋى پايدا بولدى. ٶز كەزەگٸندە, قىتايلاردا كٶرشٸ قوڭىر حالقىن «حۋن» دەپ اتاپ كەتتٸ, ياعني, «ر» دىبىسى جوقتىعىنان «حوڭىر» قىتايشا «حۋن» بولىپ دىبىستالعان.  جاقىن كٶرشٸ بولعان تٶرت عاسىردا قوڭىر حالقىدا قىتايلىق اتاۋ ىقپالىمەن ٶزدەرٸن «قۇڭ» دەپ اتاۋعا «كٶندٸككەن» دەۋ ورىندى. وسى سەبەپتٸ ەسكەرە وتىرىپ بٸز ول حالىقتى «قۇڭ» دەپ كٶرسەتكەندٸ دۇرىس سانايمىز.

قۇڭ حالقى ب.د. I ع. قىتاي-سيانبي وداعىنان جەڭٸلٸپ تٶرتكە ىدىرادى, ولاردىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ قازٸرگٸ قازاقستان ايماعىنا اۋا كٶشٸپ, ونداعى ساق حالقىن باسىپ الدى. سول زاماندا قۇڭ حالقىن ٶكشەلەگەن سيانبي ەسكەرٸن توقتاتقان تارباعاتايدا وتىرعان ابار تايپاسى بولعانى مەلٸم. تاريحي دەرەكتەردە قۇڭ حالقىنىڭ الدىڭعى لەگٸ قۇمان (كۋبان) ٶزەنٸنە جەنە بٸر توبى زاكاۆكازەگە جەتكەنٸ كٶرسەتٸلەدٸ. ەرينە رەسەي يمپەريياسى تاريحتى بۇرمالاپ, «قۇڭدار كەزٸرگٸ قازاق دالاسىنا ەش توقتاماستان ەدٸل مەن جايىق ٶزەندەرٸنەن ارى باتىسقا اسىپ كەتكەن» دەپ تۇجىرىمداپ جٸبەردٸ. ونىسى ەش اقىلعا سيماسادا «بيلەۋشٸلەردٸڭ دەگەنٸنە» كٶندٸك ول زامان. قۇڭ حالقىنىڭ كەيبٸر رۋلارى ەدٸل ٶزەنٸنەن ارى اسىپ كەتسەدە ولاردىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ بٸزدٸڭ دالادا تۇراقتاپ قالعانى, ياعني بٸزدٸڭ دالاداعى ساق حالقىنا كەلٸپ قوسىلعانى تٷسٸنٸكتٸ.

وسىلايشا I ع. تٸلدەرٸ تۋىس كٶشپەلٸ ەكٸ ۇلى حالىق بٸزدٸڭ دالادا قوسىلىپ, ودان كەيٸن ارالاسىپ بٸرتۇتاس ۇلتقا اينالۋ پروتسەسٸن باسىنان كەشٸردٸ. بيلٸك قۇڭداردا بولعاندىقتان قازٸرگٸ قازاقستان ايماعىن سولتٷستٸكتەگٸ ٶزگە تٷركٸتٸلدٸ تايپالار قۇڭزاق دەپ اتاپ كەتكەن. قۇڭزاق اتاۋىندا كەزٸرگٸ قازاقى "جاق" سٶزٸ ورنىندا "زاق" قولدانىلعان, ماعىناسى "قۇڭ جەرٸ". دەمەك كٶرشٸلەر بٸزدٸڭ دالانى قۇڭزاق دەپ اتاعان, كەيٸن ول دالانىڭ حالقىدا قۇڭزاق دەپ اتالىپ كەتكەن. وسىلايشا بٸزدٸڭ دالادا قوسىلعان قۇڭدار مەن ساقتار بٸرنەشە عاسىرلار شاماسىندا قۇڭزاق اتاۋلى بٸرتۇتاس حالىق بولىپ قالىپتاستى. بۇل بٸزدٸڭ دەۋٸردٸڭ 1 عاسىرى مەن 4 عاسىرى اراسىندا ورىن العانىن كٶرەمٸز. ال 4 عاسىر مەن 6 عاسىر ارالىعىندا  قۇڭزاق اتاۋى قازاق بولىپ ٶزگەرٸسكە ۇشىراعان. ياعني «قۇڭزاق» اتاۋىنداعى  «ۇڭ» بٶلٸگٸ قولدانىستان شىعىپ, اتاۋ قىسقارىپ, ەۋەلٸ «قزاق» سوسىن ول بٸرجولاتا قازاق بولىپ ورنىققان.

تۇجىرىم جالاڭ سٶز ەمەس ەكەنٸن تٶمەندەگٸ دەرەكتەر نەگٸزٸندە كٶرسەتٸپ ٶتەلٸك.

قۇڭ حالقىنىڭ جاۋىنگەر ابار تايپاسى 1 ع. تارباعاتايدا وتىرعانى ايتىلدى. وسى تايپا 4 عاسىردا كاۆكازعا قونىس اۋدارعانىدا كٶپ عالىمدار مويىندايتىن جايت, ولار «ساۆيرلەر قىسىمىنان سوندا باردى» دەپ تۇجىرىمدالادى. داعىستانداعى قازٸرگٸ اۆار ۇلتى سول بٸزدەن بارعان ابار تايپاسى ۇرپاقتارى. ونى اۆارلاردىڭ داعىستان تاۋىنداعى اتا قونىسى «حۋنزاح» دەپ اتالاتىنى, جەنە «حۋنزاح» اتاۋى اۆار تٸلٸندە "حۋن جەرٸ" دەگەن ماعىنا بەرەتٸنٸ انىق دەلەلدەيدٸ. اۆارلاردىڭ اتا قونىسىن ماعىناسى «حۋن جەرٸ» بولاتىن حۋنزاح اتاۋىمەن اتاۋى, ولاردىڭ تارباعاتايدان بارعان ابار تايپاسى ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. داعىستانداعى حۋنزاح جازىعىندا اۆارلاردىڭ ەجەلگٸ استاناسى حۋنزاح قالاسى ورنىدا ساقتالعان. دەمەك ابار تايپاسى كاۆكازعا كٶشكەن 4 عاسىردا بٸزدٸڭ دالادا وتىرعان قۇڭ مەن ساقتار قۇڭزاق دەگەن بٸرتۇتاس حالىق بولىپ قالىپتاسىپ قويعان. ابار تايپاسى كاۆكازعا ٶز تايپا اتاۋىمەن بٸرگە حالىقتىق قۇڭزاق اتاۋىندا الىپ بارعانىن كٶرەمٸز. ال بٸزدٸڭ دالادا قۇڭزاق اتاۋى ساقتالمادى, ٶيتكەنٸ ول كەيٸن ٶزگەرٸسكە ۇشىراپ قازاق اتاۋىنا اينالدى. ەرينە كەزٸرگٸ اۆار تٸلٸن قازاق تٸلٸنە جاقىن دەي المايمىز, الايدا ول التايلىق تٸلدەر توبىنا جاتقىزىلادى. تٸلدەرٸنٸڭ سونشالىقتى ٶزگەرۋ سەبەبٸ ولاردىڭ ۇزاق عاسىرلار, 5 جەنە 11 عاسىرلار اراسىندا ەۋەلٸ ۆيزانتييالىق حريستيياندىقتا جەنە سوسىن 11 مەن 14 عاسىرلار اراسىندا كاتوليكتٸك حريستيياندىقتا بولۋىندا. ولار سول عاسىرلاردا ۆيزانتييالىق شٸركەۋ تٸلٸ مەن ريم كاتوليكتٸك شٸركەۋ تٸلدەرٸ ىقپالىنا قاتتى تٷستٸ, سول شٸركەۋ تٸلدەرٸ ابارلاردىڭ قۇڭزاقتىق تٸلٸن قاتتى ٶزگەرٸسكە ۇشىراتتى. تٸلدەرٸنٸڭ ٶزگەرۋٸ تەك يسلام دٸنٸن قابىلداۋلارىمەن توقتادى دەۋ ورىندى.

كاۆكازدا ورنىققان سول ابار تايپالارىنىڭ ٷلكەن توبى 6 عاسىردا ەۋروپاعا كەتكەنٸن كٶرەمٸز, 562 جىلى ەۆروپادا ورتالىعى كەزٸرگٸ ۆەنگرييا ايماعى بولعان اۆار قاعاناتى پايدا بولدى. ونى ورناتقان بيلەۋشٸنٸڭ بايان حان دەپ اتالاتىنى, جەنە عالىمداردىڭ اۆارلاردى تٷركٸتٸلدٸلەر دەپ مويىنداعانى بەلگٸلٸ. ول ابارلاردا ٶزدەرٸمەن بٸرگە قۇنزاق اتاۋىن ۆەنگريياعا الىپ بارعانىن كٶرەمٸز. ۆەنگرييادا ايماعىندا ەكٸ بٶلٸكتەن تۇراتىن كۋنزاك ايماعى بار, ونىڭ بٸرٸ, ماعىناسى «كٸشٸ كۋنزاك» دەلٸنەتٸن «كيشكۋنزاك ٶلكەسٸ», ەكٸنشٸسٸ, ماعىناسى «ٷلكەن كۋنزاك» دەلٸنەتٸن «نادكۋنزاك ٶلكەسٸ». رەسەي ٶز ەدەتٸنشە بۇرمالاپ «كۋنزاك» اتاۋىن «قىپچاك» دەپ تٷسٸندٸرٸپ كەلەدٸ, الايدا ۆەنگرييا ايماعىنداعى «كۋنزاك» اتاۋى مەن داعىستان تاۋىنداعى «حۋنزاح» اتاۋلارىنىڭ نەگٸزٸ بٸر ەكەنٸ كٶزٸ قاراقتى ادام ٷشٸن اقيقات. ەكٸ اتاۋدىڭدا اۆار تايپاسىمەن بايلانىستى بولۋى جەنە ول تايپانىڭ ەجەلگٸ اتا جۇرتى بٸزدٸڭ تارباعاتاي تاۋى بولعانىدا كٶپ نەرسەنٸڭ بەتٸن اشادى. ەڭ باستىسى وسى دەرەكتەر ساق پەن قۇڭ دەگەن ەجەلگٸ ەكٸ ۇلى حالىقتىڭ بٸزدٸڭ دالادا قوسىلىپ بٸرتۇتاس قۇڭزاق حالقىنا اينالعانىن دەلەلدەيدٸ.

ال ەندٸ قۇڭزاق حالقى اتاۋىنىڭ قازاق بولىپ ٶزگەرٸپ قالىپتاسقانىندا تاريحي دەرەكتەر نەگٸزٸندە كٶرۋگە بولادى.

7 عاسىردا قازٸرگٸ قاشقار ايماعى حالقى قىتاي جازباسىندا حاسا دەپ كٶرسەتٸلەدٸ. قىتايلار قازاقتى وسى زامانعا دەيٸن حاسا دەپ اتاپ كەلگەنٸ بەلگٸلٸ جايت. ونىڭ سەبەبٸ قىتاي تٸلٸندە ەرٸپتەردٸڭ ٶزگەشە دىبىستالۋىندا. قىتايلار «قازاق» اتاۋىن تولىق دىبىستاسا ول «حاساكى» بولىپ شىعار ەدٸ, ال قىتايلاردا ەرتەدەن بٶتەن اتاۋلاردى قىسقارتىپ اتاۋ قالىپتاسقان. سول ەدەتتەرٸمەن ولار قازاق حالقىن «حاسا» دەپ اتاپ كەتكەن. ەرينە رەسەي ٶز ەدەتٸنشە بۇرمالاپ «ول اتاۋ حازار تايپاسىن كٶرسەتەدٸ» دەپ كەلدٸ. الايدا قاشقار ايماعىن ەلٸ كٷنگە دەيٸن حازارلار ەمەس قازاقتار مەكەندەپ كەلگەنٸ انىق. ال, حازار تايپاسىنىڭ زاكاۆكازەگە كەتپەي قالعانى ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶز وتانىندا, تٷركٸمەن ۇلتىنىڭ قۇرامىندا ٶز اتاۋىمەن تايپا رەتٸندە ٶمٸر سٷرۋدە. 

تاريحي دەرەكتەر 626 جىلى, ياعني 7 عاسىردا زاكاۆكازەنٸ بٸزدٸڭ دالادان بارعان «جالپاق بەتتٸ, قىسىق كٶزدٸ ازيياتتار» باسىپ العانىن ايتادى. ولاردىڭ تبيليتسيي قالاسىن قالاي باسىپ العانى ەگجەي تەگجەي باياندالادى. ول ازيياتتار سول جەردٸ باسىپ الىپ بيلەپ قالدى, ال 8 عاسىردا اراپتار زاكاۆكازەدە قازاق قالاسى بارىن كٶرسەتەدٸ (سول قازاق قالاسى كەزٸردە بار). دەمەك 626 جىلى بٸزدٸڭ دالادان بارىپ زاكاۆكازەنٸ باسىپ العاندار قازاق دەپ اتالعان حالىق, ونداعى قالانىڭ قازاق دەپ اتالۋى سولارمەن  بايلانىستى. قازٸرگٸ ازاربايجانداعى كازاح اتاۋى مەن ارمەنيياداعى كاساح اتاۋلارى سول قازاقتاردان قالعان بەلگٸلەر. ەكٸ كاۆكاز تاۋى اراسىندا كاساحييا ەلٸ بارىن 9 عاسىرداعى ۆيزانتييا يمپەراتورى جازعان, اراب تاريحشىسى, ەرٸ گەوگرافى ال ماسۋدي 10 عاسىردا ول حالىقتى كاشاك دەپ كٶرسەتٸپ جازدى. وسى اراپ تاريحشىسى «كاشاك حالقى ونداعى بارشا حالىقتاردان سۇلۋ, ٶيتكەنٸ ولاردىڭ بەتتەرٸ ٶزگەلەرگە قاراعاندا ونشا جٷندەس ەمەس, تازا» دەپ كٶرسەتەدٸ. اراپ تاريحشىسى بارعاندا ول قازاقتاردىڭ كاۆكازدا وتىرعانىنا 300 جىل بولعان ەدٸ, وسى عاسىرلاردا ولاردىڭ كەلبەتٸندە «بەتٸ جالپاق, كٶزٸ قىسىق» دەلٸنەتٸن ازيياتتىق بەلگٸلەر جويىلعانىن, الايدا ولاردىڭ كەلبەتتەرٸ كاۆكازدىقتارشا «تولىق جٷندەس» بولىپ ٶزگەرٸپ ٷلگەرمەگەنٸنە اراپ تاريحشىسىنىڭ وسى سٶزدەرٸ كۋە.

ول قازاقتاردىڭ ٷلكەن بٶلٸگٸ 11 عاسىرداعى گرۋزييا كٷشەيگەن زاماندا ٶز جەرٸنەن ايرىلىپ دون ٶزەنٸ ايماعىنا قونىس اۋدارعان. ولاردىڭ ۇلتتىق كيٸمدەرٸ زاكاۆكازەدە ٶمٸر سٷرگەن ۇزاق عاسىرلاردا «زاكاۆكازەلٸك» بولىپ ٶزگەردٸ, «دون كازاكتارىنىڭ» ۇلتتىق كيٸمدەرٸ مەن كاۆكاز ۇلتتارىنىڭ ۇلتتىق كيٸمدەرٸ بٸردەي بولۋى وسىنداي تاريحتان. دٶڭ قازاقتارى كەيٸنگٸ 16 عاسىردان باستاپ رەسەي يمپەريياسى ىقپالىمەن حريستيياندىققا ٶتٸپ باستادى, وسى سەبەپتەن ولار شٸركەۋ تٸلٸنە كٶشۋگە مەجبٷر بولىپ قازاق تٸلٸن جوعالتتى. شٸركەۋ ٶز تٸلٸنەن باس تارتپاعانداردى «يازىچنيكي» دەپ اتاپ قۋعىنعا ۇشىراتىپ ٶرتەپ قىرىپ سالاتىن, وسىنداي سەبەپتەر زاكاۆكازەدەن شىققان قازاقتاردىڭ «سلاۆيان تٸلدٸ كازاك توبىنا» اينالۋىنا الىپ باردى. رەسەي عالىمدارىنىڭ «ەسكٸ دون سٶزدەرٸنٸڭ قازاق سٶزدەرٸمەن بٸردەي» ەكەنٸن امالسىز مويىنداعانى, ال اتاقتى اكادەميك بارتولدتٸڭ «كازاكتاردىڭ شىعۋ تەگٸ قازاقتاردان» دەپ تۇجىرىم جاساعانىدا انىق فاكتٸلەر. ەرينە رەسەي ٶز ەدەتٸمەن «كازاكتار نەگٸزٸنەن ٸشكٸ رەسەيدەن كرەپوستنوي قۇلدىقتان قاشقان ورىس شارۋالارىنان پايدا بولدى» دەپ بۇرمالايتىنى بەلگٸلٸ. الايدا رەسەيدە قۇلدىق تەرتٸپ تەك 16 عاسىردان كەيٸن ەنگٸزٸلدٸ, ال كازاك دەگەندەردٸڭ قىرىمعا جاقىن ايماقتا 13 عاسىردا وتىرعانى تاريحي دەرەكتەرمەن دەلەلدەنگەن. سوندا بٸزدٸڭ دالادان بارىپ 626 جىلى زاكاۆكازەنٸ باسىپ العانداردىڭ كەيٸنگٸ ۇرپاعى كازاكتار بولىپ شىعادى, ال كازاكتاردىڭ ەسكٸ ٶز تٸلٸ «قازاقشا» بولعانىن عالىمدار مويىندايدى. دەمەك بٸزدٸڭ دالادان 626 جىلى بارىپ زاكاۆكازەنٸ باسىپ العانداردىڭ قازاق حالقى بولعانى انىق.

وسى دەرەكتەر مەن قىتايدىڭ قاشقار ايماعى حالقىن «حاسا» دەپ كٶرسەتۋٸ, 7 عاسىرداعى بٸزدٸڭ دالا حالقى قازاق دەپ اتالعانىن دەلەلدەيدٸ.

13 عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن اراپ تاريحشىسى يبن ەل اسير, شىڭعىسحان ەسكەرٸ زاكاۆكازەدە الان مەن كاشاكتاردىڭ بٸرٸككەن ەسكەرٸمەن سوعىسقانىن, سول كەزدە شىڭعىسحان ەسكەرٸ كاشاكتاردى «سەندەر مەن بٸز بٸر ۇلتپىز, ال الاندار بٸزدەن ەمەس» دەپ ٷگٸتتەپ ٶزدەرٸ جاعىنا شىعارعانىن جازادى. وسى اراپ تاريحشىسى سول عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن ادام. الاندار ۇرپاعى قاراشاي مەن بالقارلار, ولاردىڭ تٸلٸ قازاق تٸلٸنە ٶتە جاقىن بولعانىمەن ٶز ٶزگەشەلٸگٸ بار تٸل. «سەندەر مەن بٸز بٸر حالىقپىز, الاندار بٸزدەن ەمەس» دەگەن سٶزدەرٸ, شىڭعىسحان ەسكەرٸ مەن سول كاشاكتاردىڭ بٸر ۇلتتان ەكەنٸن انىق دەلەلدەيدٸ, ال ماڭعول مەن قازاقتى بٸر حالىق دەۋ اقىلعا سيمايدى, ودان گٶرٸ قاراشاي مەن قازاقتى بٸر حالىق دەۋگە بولادى. شىڭعىسحان ەسكەرٸ بولسا سول ايدالاداعى زاكاۆكازەدەگٸ كاشاك حالقىن «بٸر ۇلتتانبىز» دەگەن سٶزبەن كٶندٸرٸپ ٶز جاعىنا شىعاردى. شىڭعىسحان ەسكەرٸ ماڭعولدار بولسا, ولار كاشاك دەگەندەرگە «بٸز بٸر ۇلتپىز» دەي الماس ەدٸ. وسى دەرەك شىڭعىسحان ەسكەرٸ ادامدارى ٶزٸن «قازاق» دەپ اتايتىن حالىق بولعانىن, ال كاشاك-كاساح دەگەندەر زاكاۆكازەنٸ 7 عاسىردا جاۋلاپ العان قازاقتار ەكەنٸن تاعىدا دەلەلدەيدٸ.

رەسەي ٶز ەدەتٸمەن «كاشاك دەگەندەر قىپشاقتار» دەپ بۇرمالاپ كەلدٸ, الايدا گرۋزين مەن اراپ جازبالارى «كاشاك» دەپ كٶرسەتكەن حالىقتى ۆيزانتييا جازبالارى «كاساح» دەپ كٶرسەتەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە زاكاۆكازەدە ەشقانداي «قىپشاق» اتاۋى ساقتالماعان, ال «كازاح» پەن «كاساح» اتاۋلارى وسى كٷنگە دەيٸن ساقتالىپ كەلدٸ. ازاربايجانداعى «كازاح دالاسى» مەن «كازاح قالاسى» جەنە 15 عاسىردا ازاربايجان جەرٸندە بولعان «كازاح سۇلتاناتى», ارمەنيياداعى «كاساح سارقىراماسى» مەن «كاساح ٶزەنٸ» جەنە بالقارلار قۇرامىندا قۇلدىق سوسلوۆيەگە جاتقان «كازاح توبى» مەن وسەتيندٸك ديگورلار قۇرامىندا دا قۇلدىق سوسلوۆيەدە سانالعان «كاسوگتا توبى» سونىڭ دەلەلدەرٸ. ال قىپشاق اتاۋى اتىمەن جوق دەۋگە بولادى.  رەسەي يمپەريياسى ٶزارا ۇقساستىعىن پايدالانىپ, «قىپشاق» اتاۋى ارقىلى «قازاق» اتاۋلى حالىق بولعانىن جاسىرۋعا تىرىسقانىن كٶرەمٸز.

وسى دەرەكتەر زاكاۆكازەنٸ سوناۋ 7 عاسىردا باسىپ العاندار قازاق حالقى ەكەنٸن تاعىدا دەلەلدەيدٸ, ال ول ٶز كەزەگٸندە قازاق حالقى ٶز وتانىندا 7 عاسىردا انىق بار بولعانىن كٶرسەتەدٸ. وعان دەيٸن حالقىمىز قۇڭزاق دەپ اتالعانىندا دەلەلدەپ كٶرسەتتٸك. دەمەك قازاق حالقى ەجەلگٸ ساق پەن قۇڭ حالىقتارىنىڭ ٷزٸلمەگەن زاڭدى جالعاسى. ەجەلگٸ قۇڭ مەن ساق حالىقتارىنىڭ بٸزدٸڭ دالادا 1 عاسىردا قوسىلىپ, 4 عاسىرعا دەيٸن بٸرتۇتاس قۇڭزاق حالقىنا اينالعانى, سوسىن ولاردىڭ اتاۋلارى ەۋەلٸ «قزاق» بولىپ قىسقارىپ, سوسىن 6 عاسىر سوڭىندا قازاق اتاۋى بولىپ بٸرجولاتا ورنىققانى انىق دەۋگە تولىق نەگٸز بار.

زاكاۆكازەدەگٸ قازاقتار كەيٸن سونداعى وسەتين, بالقار, ازاربايجان, ارمييان, گرۋزين, قۇمىق ۇلتتارى قۇرامىنا اسسيميلياتسيالانىپ سٸڭٸپ جويىلدى. وسەتيندٸك ديگورلار مەن بالقار ۇلتىنىڭ قۇرامىندا «قازاق» دەگەن «قۇل سوسلوۆيەسٸ» بولعانى اتالعان ۇلتتار تاريحىندا كٶرسەتٸلگەن, ال ديگور مەن بالقار جەنە قاراشايلار الان حالقىنىڭ تٸكەلەي ۇرپاقتارى بولىپ تابىلادى. قاراشاي مەن بالقار تٸلدەرٸ قازاق تٸلٸنە ٶتە جاقىن جەنە ولار ٶزارا بٸر بٸرٸن «الان» دەپ اتايدى, ديگورلار بولسا يرون-وسەتيندەرگە سٸڭٸپ ديگور تٸلٸن جوعالتا باستاعان حالىق. قازاقتاردىڭ امان قالعان بٶلٸگٸ 15 عاسىردا, كەزٸرگٸ ازاربايجان ايماعىندا, استاناسى قازاق قالاسى بولعان قازاق سۇلتاناتىن ورناتقان. ەرينە ول قازاقتار ول كەزدە تولىق كاۆكازدىق كەلبەتتەگٸ ادامدار بولدى جەنە كەيٸن ازاربايجان ۇلتى قۇرامىنا اسسيميلياتسالانىپ سٸڭدٸ. الايدا ولاردىڭ بٸر توبى كەزٸرگٸ يران اۋماعىندا ورنىعىپ, كەيٸن يرانداعى ساراي تٶڭكەرٸستەرٸندە قولدانىلعان «كازاك» ەسكەري جاساقتارى رەتٸندە تاريحتا قالدى, ەرينە ولاردا پارسى مەن ازاربايجاندارعا سٸڭگەنٸ تٷسٸنٸكتٸ (الايدا سولار جايلى كٶپ دەرەكتەر ساقتالعانى تٷسٸنٸكتٸ, ولاردى بارىپ زەرتتەسە كٶپ جايتتىڭ بەتٸ اشىلار ەدٸ). وسىنداي دەرەكتەر زاكاۆكازەلٸك قازاقتاردىڭ كەي توبى الاندارعا قۇلدىققا تٷسكەنٸن, ارمەنييا مەن گرۋزييا تاۋىنا جانساۋعالاعاندارى گرۋزين مەن ارميياندارعا سٸڭٸپ كەتكەنٸن كٶرسەتەدٸ. ال ولاردىڭ دٶڭ ايماعىنا كەتكەندەرٸ كەيٸن شٸركەۋ تٸلٸنە كٶشٸپ ٶز قازاعىنا جاۋ «دون كازاكتارى» بولىپ ٶزگەرگەنٸن ايتتىق.

تٷركٸ قاعاناتىن ورناتقان «تيۋركي اشينا» ديناستيياسى ەكەنٸ جەنە ولاردىڭ ارعى تەگٸ حۋن حانزاداسىنان تارايتىنى بەلگٸلٸ. ياعني اتالعان تايپا ەجەلگٸ حۋن يمپەريياسىن بيلەگەن ديناستييادان تارايدى. تٷركٸ قاعاناتى اتاۋى ول مەملەكەتتٸڭ حالقىنىڭ اتاۋىمەن ەمەس, سول مەملەكەتتٸ بيلەگەن ديناستييانىڭ اتاۋىمەن تاريحقا ەندٸ. ول زاماندا مەملەكەت بيلٸكتەگٸ تايپا اتاۋىمەن اتالىپ, ال مەملەكەت حالقىنىڭ ٶز اتاۋى كٶلەڭكەدە قالا بەرەتٸن. ساق حالقى بيلٸگٸ قاڭلى تايپاسىندا بولعاندىقتان مەملەكەت قاڭلى مەملەكەتٸ دەپ اتالدى, شىنىندا قاڭلى ساق حالقىنىڭ كٶپ تايپاسىنىڭ بٸرٸ عانا بولاتىن. كەيٸنگە دەيٸن نايمان حاندىعى, كەرەي حاندىعى, جالايىر مەملەكەتٸ, قاراقويلى مەملەكەتٸ, اققويلى مەملەكەتٸ دەگەندەر بولدى جەنە ول اتاۋلاردىڭ بارلىعى بيلٸكتەگٸ تايپا اتاۋىمەن بايلانىستى بولاتىن. وسىنداي سەبەپتەردەن جۋجان مەن تٷركٸ قاعاناتتارى تاريحىنان سول مەملەكەتتەردٸڭ حالقىنىڭ ٶز اتاۋىن كەزدەستٸرۋ ٶتە قيىن.

الايدا حالىق اتاۋى تاريحي دەرەكتەردەن ازدا بولسا كەزدەسەدٸ, جەنە تٷركٸ قاعاناتى حالقى «قازاق» دەپ اتالعانىن سول دەرەكتەردەن انىق كٶرۋگە بولادى. اراپ ەرٸپتٸ جازبالار 7 عاسىردا ٷندٸستانعا دەيٸن جاۋلاعان باتىس تٷركٸ قاعاناتى ەسكەرٸ ادامدارىن حالاج نەمەسە حيلج دەپ كٶرسەتەدٸ, جەنە ولاردىڭ جەكە تايپا اتاۋى ەمەستٸگٸ ايتىلادى. تٷركٸ قاعاناتىنىڭ قاراپايىم قاتارداعى جاۋىنگەرلەرٸ وسى اتاۋمەن اتالاتىنى كٶرسەتٸلەدٸ, ياعني, كەز كەلگەن تايپانىڭ جاۋىنگەرٸن وسى اتاۋمەن اتاعان. ال ەندٸ وسى ەكٸ اتاۋدىڭ اراپشا جازىلۋى مەن "قازاق" اتاۋىنىڭ ارابشا جازىلۋى ٶتە ۇقساس, تٸپتٸ  بٸردەي دەۋگە بولادى (تٶمەندە كٶرسەتٸلگەن). بۇل دەرەك تٷركٸ قاعاناتى حالقى قازاق دەپ اتالعانىن كٶرسەتەدٸ.

حذح          حلج          حلج

حازاح  حيلج  حالاج

19 عاسىرداعى رەسەي تاريحشىسى الەكسەي لەۆشين «كيرگيز-كايساك ورداسى جايلى» دەگەن اتاقتى ەڭبەگٸندە «قازاق حالقى كەي شىعىس عالىمدارىنىڭ ايتۋىنشا حريستوس تۋعانعا دەيٸن, ياعني بٸزدٸڭ دەۋٸرگە دەيٸن حالىق بولىپ قويعانىن» كٶرسەتەدٸ. ول بۇعان كٷمەنمەن قارايتىنىن, الايدا قازاق دەگەن حالىقتا جەنە قازاق حاندىعى اتاۋىدا تاريحتا العاش رەت 10 عاسىرداعى اتاقتى پارسى فەرداۋسيدٸڭ «رۋستام» داستانىندا كٶرسەتٸلگەنٸن اتاپ ٶتەدٸ. قازاق تاريحىنىڭ نەگٸزگٸ كٶزٸ رەتٸندە تانىلىپ جٷرگەن بٸردەن-بٸر دٷنيە دۋلاتيدٸڭ «تاريحي ي راشيدي» جازباسى. وسى جازبادا كٶرسەتٸلگەن دەرەكتەردٸڭ ٶزگە جازبالار تاراپىنان راستالماۋى, ونداعى وقيعالاردىڭ بٸرنەشە قايتالانا جازىلۋى جەنە  جازبانىڭ ٶزارا قايشىلىققا تولى ٷش نۇسقاسىنىڭ بولۋىنان شەتەل عالىمدارى اتالعان جازبانى «سەنٸمسٸز جازبا» دەپ تٷسٸنگەنٸن كٶرەمٸز. اتالعان جازبا, رەسەيدٸڭ «قازاق كەشە پايدا بولعان ۇلت» دەگەن كٶزقاراسىن دەلەلدەۋ قۇرالى بولىپ تابىلادى, وسى سەبەپتەن كەڭەس يمپەريياسى ساياساتىدا اتالعان جازبانىڭ «اقيحات» ەكەنٸنە سەندٸرٸپ باقتى, سول جالعان سەنٸمنٸڭ قۇلى بولعاندىقتان تاريحىمىزدى تاني الماي وتىر تاريحشى عالىمدارىمىز.

فەرداۋسي ٶز جازباسىندا, 10 عاسىردا, ياعني شىڭعىسحانعا دەيٸن 300 جىل بۇرىن قازاق حاندىعىدا, قازاق حالقىدا كەزٸرگٸ ٶز وتانىندا بار ەكەنٸن انىق كٶرسەتتٸ. وسىعان سەنبەي, قايداعى بٸر كٷمەندٸ دۋلاتي جازباسىنا سەنٸپ, «قازاق حالقىدا جەنە ونىڭ ۇلتتىق مەملەكەتٸدە كەشەگٸ 15 عاسىردان كەيٸن پايدا بولدى» دەپ وتىرعاندارعا تاڭىم بار.

رەسەي يمپەريياسى ٶز ساياساتى بويىنشا بارىنشا بۇرمالاپ, فەرداۋسي دەرەگٸندەگٸ قازاق حاندىعى اتاۋىن ٶزگەرتتٸ. رەسەي ول قازاق حاندىعىن تاريحقا «قاراحانيدى» دەپ بۇرمالاپ ەنگٸزدٸردٸ. سولاي ەكەنٸن اڭعارۋ اراپشا ەرٸپتەرمەن تانىس وقىرماندارعا قيىنعا سوقپايدى (تٶمەندە كٶرسەتٸلگەن). رەسەي «قاراحانيدى» ەتكەن مەملەكەتتٸڭ رەسمي مەملەكەتتٸك دٸنٸ يسلام بولعانى, جەنە «قاراحانيدى» دەگەندەر «قالالاردا سول قالا تۇرعىندارىنان ٶز سەنٸمدٸ ادامدارىن باسشى ەتٸپ, ٶزدەرٸ كيٸز ٷيلەرٸندە كەڭ دالادا وتىرۋدى جٶن ساناعان» كٶشپەلٸلەر بولعانى تاريحي دەرەكتەردەن بەلگٸلٸ. «قاراحانيدى بيلەۋشٸلەرٸ حوجالاردان بولعان» دەگەندەرگە بۇل ناقتى جاۋپ, ٶيتكەنٸ حوجالار ەشقاشان كٶشپەلٸ بولماعانى بەسەنەدەن بەلگٸلٸ, ونىڭ ٷستٸنە حوجا تايپاسى ورتا ازيياعا 11-12 عاسىرلار شاماسىندا كەلدٸ. دەمەك «قاراحانيدى» دەگەندەرٸ قازاق حاندىعى بولعان جەنە ونىڭ قازاق دەگەن كٶشپەلٸ حالقى يسلام دٸنٸندەگٸ مۇسىلماندار بولاتىن.

قازق               قارق

قازاق    قاراق

رەسەيدٸڭ تاراز قالاسى اتاۋىن 19 عاسىردا «اۋليە اتا» دەپ ٶزگەرتۋٸ جەنە وسى عاسىردا تاراز قالاسىندا ەسكٸ قورىمدا «قاراحان بابا مٷردەسٸ ەكەن» دەگەن جەلەۋمەن «قاراحان بابا» كەسەنەسٸ سالىنۋى, سول ٶزدەرٸ ويلاپ تاپقان «قاراحانيدى» اتاۋىنىڭ «بولعانىن» دەلەلدەۋگە تىرىسۋىنان دەۋ ورىندى.

دەمەك, "قازاق" اتاۋى ەۋەلگٸ "قۇڭزاق" اتاۋىنان شىققان. ەجەلگٸ قۇڭ جەنە ساق حالىقتارى بٸزدٸڭ دالادا قوسىلىپ بٸر حالىققا اينالدى, ول حالىق ەۋەلدە قۇڭزاق دەپ اتالىپ, كەيٸن اتاۋ قىسقارىپ قازاق بولىپ ورنىققان.

وسىلايشا قازاق اتاۋىنىڭ تاريحىنىڭ ٶزٸ قازاق حالقى مەن ەجەلگٸ ساق پەن قۇڭ حالىقتارىنىڭ ٶزارا جالعاستى ەكەنٸن دەلەلدەپ بەرەدٸ.

بەكجان ەدەنۇلى, 

«قازاقتىڭ قۇپييا تاريحى» كٸتابىنان