Osy serial qalai kórsetile bastady, solai lap ete qalǵan daýǵa qatysýshy da, arashashy da emes edik. Túrli sebepterge orai. Birer kún buryn áleýmettik jelide Ómir Shynybekuly óz postynyń astyna «bul jáitke Beisen Quranbek pen Qainar Oljai syndy mamandar ne der eken» dep saýal tastaǵanda pikir bildirýden boi tarttyq.
Endi osy talqylaýdy bastaýshylardyń biri, qalamger qaryndasymyz Anar Tóleýhanqyzy Tóleýhan óz paraqshasynda «Qainar Oljaiǵa hat» jariialapty.
«...Zamanalar kóshinen kónermei, qaita jaýhardai jarqyrap, ulttyq maqtanyshqa ainalyp "Qozy Kórpesh-Baiandai bir molada ólsek-ai" deitin mahabattyń simvolyna, sulýlyqtyń simvolyna kir jaǵyldy. Kóńilderdiń tórinen oryn berilip qasterlengen beinege Ulttyq arnanyń tapsyrysy boiynsha parodiia túsirilgenine jan aýyrdy. Keibireý úshin qoǵamda budan da ózge problemalar jetip artylyp jatqanda bir shyqqan hikaiattyń sońynan qalmaǵandai kórinsek te, qazirgidei qazaqy qalyp, qazaq tili, qazaq rýhani əlemi ólara kezeńde, syn saǵatta turǵandai ýaqytta ulttyq qazynany qoljaýlyqqa ainaldyrý túbi nege aparyp soqtyrady degen qaýipke toly oi maza bermeidi.
Qadirli Qaineke! Siz osy əleýmettik jeliniń belsendi qoldanýshysy, əri ana tildiń janashyry, əri ózińizdiń bilimińiz ben biligińizdi, mol təjiribeńizdi, qalamyńyzdyń qairatyn keiingi býynǵa jomarttyqpen jumsap, osy jelide dəris te berip júrgen jansyz. Artynan ergen izbasarǵa izashar kórseter sara joldy qasqaiyp salyp kelesiz. Sonda deimin-aý, Qainar aǵa-aý, ózińiz eńbek etetin arnadan osyndai josyqsyz joldyń jasalýy qalai? Kórkemdik keńes degen joq pa? Bar bolsa muny qalai jiberdi? Al joq edi deseńiz onyń mənisi qalai, sonda efirden óter dúnielerdi eshkim teksermei me? Ne aitasyz buǵan?»
Endi sheginer jer qalmaǵan. Bul serialdy iste tatyǵysyz etken Qazbek Isanyń, Ómirzaq Aqjigittiń, Aigúl Bolathanqyzynyń, Baqyt Janshaevanyń jáne basqalardyń pikirine qanyqpyz. Qorǵap shyryldaǵan jaqtan da ondaǵan postardy oqydyq. Óz oiymyz ózimizde ǵana edi. Qajeti bolsa keiin, jyldar ótken soń televiziiaǵa qatysty áldebir aqyl-keńes, paiymdaý kitabymyzdyń bir tusynda mysal retinde eske túsirermiz dep júrgenbiz. Joq, maidan shebi týra irgemizge tirelgen kórinedi. Aitaiyq.
1. Baianǵa bailanysty
Baiandy ejelgi Esentaeva, birer maýsymdyq Maqsatqyzy, beridegi Alagózova kezinde bir kórmegen ekenbiz. Tipti telefon, tym qurmasa gadjet arqyly tildespegenbiz. Oi-arman, maqsat-múdde, kózqaras pen qyzyǵýshylyq, til men dil jáne basqasynyń eshbiri ortaq bolmaǵannan shyǵar. Feisbýk, instagramdaǵy jazylýshysy emespiz, kitabyn qolǵa ustamadyq. Ol oinaǵan, álde túsirgen filmderdiń eshbirin kórmedik. Shyǵarǵan estardalyq pa, basqa ma toptarynyń birde-bir kontsertin tamashalaǵan joqpyz. Onyń qyzdary (úiindegi emes, qurǵan toptaryndaǵy) aitqan ánderiniń tyńdaýshysy emespiz. Bir elde, tipti bir qalada shyǵar, ómir súrsek te, bir sala – televiziiada júrsek te júzdespeppiz. Ekeýmizdiń álemimiz eki basqa ekeni haq. Sondyqtan Baian qandai prodiýser, qanshalyqty maman degen suraqqa esh jaýabymyz joq. «Qoly kótere almaityn shoqpardy beline bailaǵan» degen maqaldy Baian men ol túsirgen «Baian Sulý» serialyna qatysty qoldanýǵa bola ma, bolmas pa, ol jaǵyn bilmedik. Sonymen núkte!
Kelesi sózimiz Erlan Qarinǵa qatysty.
2. Qarinǵa qatysty
Iá, bul kúnderi (2017 jylǵy jeltoqsannyń sońynan 2018 jylǵy qańtardyń basynda) Baian Alagózovamen qatar Erlan Qarinnyń baqshasy tútindep jatyr. Áleýmettik jelide taǵy da eki jaq bir-birine jeńistik berer emes. Biz ne deimiz?
Obektivti sebeppen eshteńe dei almaimyz. Sebebi, qazir Qarin basqarma tóraǵasy bolyp otyrǵan korporatsiianyń qyzmetkerimiz. Onyń kózqarasyn resmi túrde qoldaýdy da, dattaýdy da óz moralimizge jat dep sanaimyz. Kúnderdiń kúninde Erlan Tynymbaiuly budan da joǵary basqa mansapqa jetip (laiym solai bolsyn, qabilet-qarymy jetkilikti jigit) jatsa, iaǵni qol astynda istemeitin bolsaq, qyzmetin, tulǵasyn baǵalar edik.
«Qol astynda» degennen shyǵady, Erlan Qarin erterektegi suhbattarynyń birinde ózin televiziiaǵa tartqan biz ekenimizdi aýyzǵa alǵan. Rahmet! Biraq, onda shtattaǵy qyzmet emes, bar bolǵany «Habar-2» arnasyndaǵy shetel sholýyna arnalǵan baǵdarlamanyń júrgizýshiligi edi. Sonyń ózin umytpaǵan!
Sýbektivti sebepke kelsek, bizdiń baǵalaýymyzdyń bul azamatqa qajeti shamaly. Ózin tanytty. Prezident Ákimshiligi, «Nur Otan» partiiasy ortalyq keńesi syndy salmaqty da saliqaly mekemelerde jaýapty qyzmette júrdi. Qazaq strategiialyq zertteýler institýtyn basqardy. Demek, qatardaǵy jýrnalist Qainar Oljai qalai baǵalasa da, odan Erlan Tynymbaiulynyń júgi de aýyp qalmaidy, tasy da órge domalamaidy.
Kisilik «laik» sanaýmen ólshene bastaǵan myna zamanda jaǵympazdanýdyń jónin tappadyq. Bir ujymda qyzmet istep otyryp bet jyrtysýǵa ar-uiat degen qazaqy qasietterden attap óte almasymyz jáne anyq. Sonymen núkte!
3. Basqalardy baqylaǵanda
Joǵaryda qanshama postar men kommentarilerdi kózimiz shalǵan dedik. Arasynda jóndisi bar, jónsizi bar. Qisyndysy bar, qisynsyzy bar. Bir ǵana nárseni ańǵardyq: ejelgi dastan «Qozy Kórpesh – Baian Sulýdy» búkil qazaq biletin bolyp shyqty. Tipti orys tildisi de. Serik Abas shah dosymyz ara-tura «ǵajap» dep kommentarii qaldyratyn. Mynaý – naǵyz «ǵajap».
Mektepke barmai turyp úidegi jalpaq, qońyr muqabaly kitaptan ejiktep oqyǵanbyz. Bastaýysh klastardan keiin sýdyratyp oqydyq. Jazǵy kanikýlda Boǵas degen ózenniń boiynda aýyldyń siyryn kezekpen baǵatynbyz. Sonda taldyń kóleńkesinde, sýdyń jaǵasynda masa men sonaǵa talanyp jatyp ta oqyǵanymyz esimizde. Mektepte Zúbaila muǵalim «osy dastannan ár oqýshy kemi on shýmaq jattap kelsin» dep úige tapsyrma beretin, al klasta taqta aldyna shyǵaryp «Qozy men Qodardy salystyryp sipattandar» dep taǵy talap etetin.
Aqyr aiaǵynda ýniversitette «Qazaq aýyz ádebieti» páni boiynsha aldydan shyqty. Bul joly eń eleýli, tolyq dastan dep ǵylymi túrde tanylǵan Janaq aqyn qaldyrǵan nusqany basqalardikimen jarystyra taldaǵan – professor Sultanǵali Sadyrbaev. Jaryqtyq qyzyq kisi edi. Jyrdy túsindirip turyp «Qodar ózi qazǵan qyryq qulash qudyqtan shyǵar dep Baianǵa jalynady,- deitin. -Baian burymyn tómen tastap Qodar sodan ustap tyrmasyp shyǵyp kele jatady. Týra jer beti, jaryq dúniege jaqyndaǵanda Baian muny shyǵarsam ba, shyǵarmasam ba dep oilanady. Sosyn qaishyny alyp óz burymyn ózi kesip jiberedi. Qodar qyryq qulash tereń qudyqqa qaita qulaidy». Osylai dep Sultekeń óziniń aldyndaǵy ústelge úńiletin kelip. Týra qyryq qulash qudyqtyń túbine qaraǵandai.
Baiqasaq, týra osylai bes ret oqyp, jyrdy jatqa aitpasa da tolyq biletinderdiń saliqaly sózi bar da, «tise – terekke, timese – butaqqa» dep jazyp jatqandar bar. Sońǵysy kópteý siiaqty. Báribir júzdegen posty biz emes, ýaqyttyń ózi-aq jarystyrady. Qundy, salmaqtysy jarqyrap saqtalady, jańqa, qoqymy aǵyspen birge joq bolady. Jyr ǵana emes, korporatsiia ómirine qatysty da naq kórsetken men dolbarlap nusqaǵan pikirler jyrtylyp airylady.
Keibir qisynsyzdaryna nazar aýdartaiyq. Bireý maqtaǵannyń jóni osy eken dep «Erlan Qarin 25 jyl boiy aýyspaǵan logotipti ózgertti» dep soǵyp jiberipti. Bul endi – múlde joidasyz paiym.
Biz korporatsiiaǵa Esetjan Qosýbaev basqarǵan kezde keldik. Ol tusta eki álde úsh aq jolaqpen otaý úidiń sulbasyn tanytatyn logotip boldy. Qosýbaevtan, onyń aldyndaǵy Satybaldiev, Kópishevterden buryn Láila Beketova jasatsa kerek. Bastapqyda ishinde «1» degen tsifr turǵan. Ejelgi kórermenderdiń «Qazaqstan Bir» dep qalatyny sodan. Biz osynda Jańalyqtar qyzmetin basqarǵan Qosýbaevtyń tusynda ortasyndaǵy tsifry alynǵan otaý tárizdes logotip turdy.
Basshylyqqa Ǵalym Dosken kelgen soń bul tańba tý ustaǵan salt atty beinesine ózgertildi. Tutastai rebrending sátti edi. Baǵdarlama sońyndaǵy titrlar, efirge shyqqannyń kim ekenin ańǵartatyn sýbtitrlar, ańdatpalar bir júiege tústi. Tek, bul bairaq ustaǵan salt atty tańbasy qazaqtan áride tasqa qashalǵany talassyz. Tutas túrki halyqtarynyń ortaq televiziiasy ashylatyn bolsa, týra osy logotipti qaita tiriltýge bolar edi dep oilaimyz.
Nurtileý Imanǵaliuly basqarǵan kezde logotip ulttyq qoshqar múiiz túrine aýysty. Janai Omarov tóraǵa bolǵanda endi ashylǵan «Balapan» arnasynyń logotipin jasatty da, «Qazaqstannyń» tańbasyna qolyn tigizbedi.
Nurjan Muhamedjanovanyń basshylyǵynyń birinshi bóliginde qoshqar múiizdiń boiaýy burynǵydan qanyq bola tússe, ekinshi bóliginde «Qazaqstan» jazýy jińishke jolaq túrindegi kók pen sary tús aiasyna ornalastyryldy. Bergi Qarin jasatqan logotip kóp nazarynda.
Bizdiń aitpaǵymyz: maqtaý da, dattaý da jónimen bolǵany lázim edi. Biraq, myna ala topanda televiziia tarihynan, onyń ishek qyryndysynan habary barlardan góri ishki eseppen aiǵailap qalýshylar basym siiaqty.
Maqtaý men dattaý demekshi, Qadyr marqumda umytpasaq, «Bata» atalatyn óleń bolýshy edi.
Balam, ozyq óren bol,
Qyz kózindei tereń bol.
Dattady ma qulaq sal,
Maqtady ma kereń bol!
Este ustar nárse – bul. Sol «Batanyń» arǵy jaǵy:
Kútip tursa tysta qol,
Basqarýǵa usta bol.
Kenen oiǵa uzyn bol,
Qyzyl tilge qysqa bol!- dep jalǵasatyn.
Dál qazirgi daýda eń qajetti tilek edi. Biraq, bergi Qadyr ne, arǵy Abai, odan arǵy «Qozy Kórpesh – Baian Sulý» kóterip ustaityn bairaq emes, qol súrtetin shúperekke ainala bastaǵan dáýirde «kenen oiǵa uzyn, qyzyl tilge qysqa bolý» – eń qiyny eken. Jalǵyz riza bolǵan kommentariimiz – Juldyz Ábdildanyń «men únsiz qalǵandy jón kórdim» degeni.
4. Júieniń qurbany men kóneniń kiesi haqynda
Bul serialdyń shyǵa sala jurtshylyqtyń jappai syn tezine túsýi neden? Baiannyń túsirýinen be? Qarin basqarǵan korporatsiianyń tapsyrys berýinen be? Joq.
Zańnan. Qazirgi tártipten.
Birde-bir synshy da, qorǵaýshy da ázirge buǵan kóńil bóle qoimady. Ótkende belgili mikrobiolog ǵalym, Astanadaǵy Nazarbaev ýniversitetiniń irgetasyn qalaýshylardyń biri Kennet Alibektiń (Qanat Álibekov) egjei-tegjeili suhbatyn oqydyq. Talai jáitke qanyqtyq. «Máńgi ólmestiń sýyn izdeý» týraly qańqýǵa núkte qoiypty. Qaitara ketem degende Memleket basshysynyń aldynan ótipti. Óziniń AQSh-qa oralý syryn túsindiripti. Osynda Kennet Alibek Qazaqstandaǵy ǵylym memleketten tapsyrys alǵan kúni moinyna ózin býyndyrǵan arqan iletinin tap basyp aitqan. Onyń aitýynsha, Qazaqstanda qarjy ǵylymi zertteý ornyna tek naýryz aiynda túsedi. Demek jyldyń úsh aiy bosqa ótti degen sóz. Al jyldy qorytyndylaityn esep jeltoqsan aiynda berilýi kerek. Tipti jeltoqsannyń eń basynda jyldyq esep jinalatyndyqtan, keibireýler áli atqarylmaǵan zertteýdi atqaryldy dep jazýǵa májbúr bolmaq Bul Kennettiń suhbatynan bizdiń oiymyzda qalǵany. Mine, otandyq ǵylymda ǵana emes, televiziia salasyna osy kórinis tán.
Naýryz aiynda shart jasasyp, jeltoqsan aiynda alty serialy «Qozy Kórpesh – Baian Sulýdy» ótkizip berý – osy júieniń qurbany bolý. Iá, korporatsiia basshylyǵyna kelgen Erlan Qarin buryn strategiialyq zertteý salasynyń mamany retinde toǵyz aida alty serialy tarihi drama túsirýdiń múmkin bolmasyn anyqtap, aldymen júieni ózgertýge umtylǵanda qazirgi jaǵdaiǵa tap bolmas edi. Televiziia salasynyń mamany Baian Maqsatqyzy (bizdiń shamalaýymyzsha, bul onyń Maqsatqyzy bolyp júrgen kezi) kóp serialy tarihi drama túsirip, montajdap, ótkizýge toǵyz aidyń azdyq eterin túsindirýi, kinoǵa kirispes buryn buǵan deiingi tártipti ózgertý kerektigin talap etýi kerek edi. Joq, ókinishke orai olai bolmady. «Baian Sulýdyń» birinshi ashy sabaǵy osynda jatyr.
Serial túsirý jumysynyń daiyndyqsyz, nemese azǵana daiyndyqpen ǵana bastalǵany daýsyz. Siz basqa túgil, qoi soiǵannyń ózine (biz qoi soiǵannyń mysalyna kinonyń ózin taldaǵanda oralamyz áli) daiyndalasyz. Aiaǵyn býatyn jip kerek. Baýyzdap, soiǵanǵa ótkir báki kerek. Bákige qairaq qajet. Baýyzdaý qanyn shashyratpaý úshin ne shuqyr qazasyz, ne ydys tabasyz. Ishek-qarnyn aqtarý men tazalaýǵa da kólemdi ydys ákelesiz. Ony tazalaý úshin sý jylytasyz. Tuz daiyndap alasyz. Bas-siraqty úitetin oshaqty, qazirgi yqsham gaz ballonyn basyndaǵy qondyrǵysymen ázirleisiz. Múshelep, tuzdalǵan etti keshkilik shybyn basylǵan soń ilip, sorǵytyp, keptirip alatyn kerme aǵash ta daiyn bolýy kerek. Kórdińiz be, bir jumys – qoi soiý úshin qanshama qosalqy is atqarylady. Al, tarihi dramany toǵyz aida iske kirisý qujatynan isti atqarý qujatyna deiin oryndap shyǵý – óte tájiribeli, jyl saiyn osyndai ispen ainalysqan, bazasy myqty, mamandary shetinen «sen tur, men ataiyn» deitin úlken kompaniianyń tirligi edi. Baiannyń komandasynyń oǵan laiyq bolmaǵanyn búgin bári aityp jatyr. Basty, birinshi qatelik – asyǵystyqta. Eki jaq ta «memlekettik tapsyrys» atty qalyptasqan júieniń qurbany bolyp ketti.
Ekinshi ókinish týra osy tarihi dastannyń tańdalýynda. Qarindy túsinemiz. Jańadan keldi, jarq etip kórinbek boldy. Baiandy túsinemiz. Baiaǵy «Qyz Jibektiń» dańqyn qaitalamaq kerek. Biraq, aiaǵy qoǵamdaǵy úlken daýǵa uryndyrdy. Nege? Másele – kiede!
Iá, bul árbir qazaq úshin kieli dúnie bolatyn. Jyrdyń ózi kieden bastalatyn edi. Qarabaidyń ótinishi boiynsha býaz maraldy atqan Sarybai mert bolady. Maraldyń kiesi urady. Týra osyndai jaǵdai jaqynda oryn aldy desek, sener me edińiz. Alataýdan maral atqan ańshy jigit sol taý basynda aiaq astynan qan qysymy tasyp qaitys boldy. Qasyndaǵy joldastary onyń denesin biikten óz kúshterimen túsire almai, bireýi deneni itqustan qorýǵa qasynda qalyp, qalǵany etektegi elden kómek ákelýge ketipti. Anaý joldasy máiittiń basynda bir táýlik taý ústinde qonǵan. Marqumnyń 2018 jyly 6 qańtarda qyrqy berildi. Imany salamat bolsyn! Búgingi oqiǵa men jyr alǵash paida boldy deitin ýaqyttyń arasynda attai segiz ǵasyr jatyr. Al býaz maraldyń kiesi burynǵydai.
Osy uzaq ýaqytta «Qozy Kórpesh – Baian Sulý» dastanynyń ózi kiege ainaldy. Basty sebepteri – mahabbatty jyrlaǵany men qazaq eli men jerin qamtýy. Baltaly men Baǵanaly el (rýlar) bar ma? Bar. Baqaly men baldyrǵandy kól bar ma? Bar.
Sekseninshi jyldardyń ortasynda jastarǵa arnalǵan «Leninshil jas» gazetiniń Qaraǵandy, Jezqazǵan jáne Tselinograd oblystaryndaǵy óz tilshisi bolyp qyzmet istedik. Qaraǵandyda turdyq. Onda qazaqtyń bilimdar, izgi, ziialy qariiasy Jaiyq Bekturov tiri edi. Repressiiada Bekmahanov, Muhamedhanov, Qarataev, Ysqaqov jáne basqalarmen qatar Sibirge aidalǵan. Stalin ólgen soń aqtalyp, Qaraǵandyda turdy. Jazýshylar odaǵynyń oblystyq bólimshesin basqardy. Aldynda Jánibek degen uly Almatydaǵy ýniversitette bizge sabaq bergen, erte qaitys bolyp ketti. Biz aqsaqaldyń kóńilin aýlap, ári áńgimesin tyńdaýǵa Beibitshilik býlvaryndaǵy páterine kelip turatynbyz. Bir joly sóz osy «Qozy Kórpesh – Baian Sulý» dastany týraly bola qaldy. Aqsaqal Qazaqstannyń kartasyn aldyna jaidy da, Aibas batyrdyń sálem retinde alǵan zattardy túsirip alatyn jerlerin túgendep berdi. «Mine – Shiderti, shider joǵalatyn jer. Mynaý Monshaqty taýynda Baiannyń bergen monshaǵy qalady. Mine – Meiizek taýy mynda. Ańǵal Aibas sálemdemege bergen meiizdi osynda túsirip alǵan. Qarqarasy qalǵan Qarqaraly taýy kartada onsyz da badyraiyp tur. Shubaraiǵyr taýy mynaý. Jorǵa taýy munda. Abyra qalǵan Abyraly myna aimaqta tutas aýdan bolǵan. Jalaý qalǵan Jalaýly jáne bar». Qarttyń ol kezde eti qasha qoimaǵan doǵal saýsaǵy kartadan Arqa tósin armansyz túrtkilegen.
Bul – bir Aibastyń eki arany qaita jalǵastyrǵan jolyndaǵy ataýlar. Odan basqa Qarabaidyń maly jailaityn Túiemoinaq, Mańyraq, Jylytaý, Saýyr men Saiqan da sol qalpy saqtaýly. Almatydan Aiagózge qarai poiyzben shyqsań Tańsyq stansasynan, al avtokólikpen shyqsań Ai aýylynan ótesiń. Kieli emei nemene!
Munyń aldynda kinosy sátti bolyp álemdi sharlaǵan, ulttyq rýhani sandyqtaǵy altyn qazynaǵa ainalǵan, qazir «Baian Sulýdy» túsirgenderdiń soryna bári sodan salystyrý izdegen Qyz Jibektiń oqiǵasy da bizdiń jerimizde ótken. «Farhad pen Shyryn», «Láili-Májnúnnen» góri janǵa jaqyndyǵy sodan. Qobylandy shaýyp ótetin Qaraspan taýy da qazaq úshin kieli. Al Alpamys qazaq pen ózbekke ortaq.
Taraidy arǵy atamyz alty arystan,
Birinen bireýine salty aýysqan.
Qazaq bop, ózbek bolyp bólingenmen,
Biz baryp qosylamyz Alpamystan,- dep jyr jazǵan Qadyr Myrza Áli.
Qorqyt tipti, túrik, túrkimen, ázirbaijanǵa ortaq oǵyz zamanynan qalǵan mura. Al, «Qyz Jibek» pen «Qozy Kórpesh – Baian Sulý» – tek qazaqtyń óziniki. Kieli emei, nemene!
Biraq, sol Qyz Jibektiń molasy joq. Jaraidy, Jaiyqqa sýǵa ketti delik. Tólegenniń molasy mynda degendi estimedik. Al, Aiagóz óńirinde Qozy men Baiannyń ortaq ziraty áli tur.
Jol túsip urpaq, Tańsyqqa barsań teginde,
Bir soqpai ketpe kúmbezge sonaý kóringen.
Qazaqtyń osynaý qasqaiyp turǵan tórinde,
Babalaryńnyń mahabbaty kómilgen...-, dep jazyp ketken Muqaǵali. Kieli emei nemene!
Aýyldaǵy qońyr keshte jaryqtyq Hanymiia ájemiz ańyz aitatyn. Sol jyrdyń sarynymen. Bir-birine talpynǵan eki gúl, ortasynda ósken qaraǵan týraly aitatyn. Eki gúl – Qozy men Baian, qaraǵan – Qodar. Sumdyq áserlenetinbiz. Sol ásermen óstik. Sol áserdi arzan, rýhani qundylyǵyn aityp otyrmyz, serialǵa aiyrbastamas edik. Biz úshin bala kezde estip, kinodaǵydai kóz aldymyzda turatyn, ózderi jylda kókteitin eki gúl men olardy bir-birine jaqyndatpaityn qaraǵan týraly kórinis qymbat. Kieli!
Demek, túsirý toby, túsirý toby ǵana emes, ideiadan montajǵa deiingi aralyqtaǵy komanda táýekelge barmai turyp, myqtap oilanýy kerek edi. Kiemen oinaýǵa bolmaitynyn. Kie uryp jyǵatynyn. Jyrda ǵana emes, búgingi ómirde de.
5. Sóz sabaqtaý
Alty seriia óte shyqty. Artynda jarty ailyq shý qaldy. Eki jaq talasqa túsken daý qaldy. Al, basqa ne qalsyn?
Jurttyń bári «Qozy Kórpesh – Baian Sulýdan» baiaǵy «Qyz Jibek» filminiń áserin kútti. Izdedi. Ony áleýmettik jelide Nazgúl Qojabek qaryndasymyz jaqsy atap ótti. «Ǵabit Músirepov joq jerde endi qandai «Qyz Jibek» bolsyn».
Iá, «Qyz Jibek» filminde keiin turaqty tirkeske ainalǵan sózder kóp edi. Áńgimege bireý ortasynan kiligip ketse «Bekejan myrza, sózdi bóle berdińiz ǵoi» der edik. Osy 2018 jyly 8 qańtarda 60 jasqa tolǵan Ándirjan atty kýrstasymyz jataqhanada qyzdardyń bólmesine kirip: «Jibekjan, qymyzdy qonaqtar ishsin, bizge shai da jetedi» dep kúldiretin. «Bireýdiń basyna qyzyqqan óz basyn da oilai júrgeni jón bolar» der edik kei jaǵdaida. «Qalaýyńyz qasqaldaqtyń qany, ne adamnyń jany emes shyǵar» der edi aýditoriiada qaljyńdaǵan qyzdar. Bir kinodan osynshama teńeý, turaqty tirkes ulttyq til bailyǵyna qosylyp edi.
Al, Baiannyń «Baianyn» baiandasaq: «Baǵymyzǵa qarai alatyn bai tabyldy». Qarabaidyń qyzy týraly aitqany. «Kúieýdi tapqan óziń. Qyzdy da óziń tap.» Báibishesiniń Qarabaiǵa aitqan sózi. «Úiine shymyldyq qurǵyzyp qoidyq. Ákel de óziń otyrǵyzyp qoi». Bul da Qaragóz báibisheniń aýzynan shyǵady. Ne tálim, ne tárbie bar? Bular – ótkende alǵashqy seriiada jurtty shoshytqan Baiannyń ata-anasyna «Qodar unasa ózderiń tiip alyńdaryńnan» degeninen basqa mysaldar. any. Qodar Baiannyń qurbysy Talshynǵa birneshe ret «Naisap» deidi. Qansha Qodar bolsa da qyzǵa ondai sóz aitpasa kerek. Basqa teńeýler barshylyq qoi. Iá. Talshyn baiǵustyń estimegeni joq. Qozy da Qodardan qalyspai oǵan «anturǵan Talshyn» deidi. Biri jaǵymdy, biri jaǵymsyz eki keiipkerdiń qyzǵa qarata aitylǵan sózderiniń syiqy osyndai.
Baianǵa sheshesi ákesin jamandaǵanda «Qaraqshylarmen ábden áýeii bolyp aldy» deidi. Al kerek bolsa! Qarabai men Qodar jáne onyń qasyndaǵylar áýeii bolsa qandai kórinis shyǵaryn kózge elestete berińiz. Serialdaǵy ár filmniń basynda «12 jastan asqan balalar kórýine bolady» dep jazylǵan. Oǵan «tek estýlerine bolmaidy» dep qosqan lázim. Óitkeni, ananyń aýzynan qyzyna qarata «erkek pen erkek áýeii» degendi jas balalar estimesin.
Sóilem quraýlarynda byqynaǵan qate júr. Bul serial til zańynan jurdai. «Bir óziń attaný kerek». Baiannyń aitqany. Durysy «attanýyń» shyǵar. «Ondai orai ótip ketti» deidi Qozy. «Orai» eshqashan ótpeidi. «Orai», anyǵynda «oraiy» keledi. Qarabai «Qodar, qyzymnyń erkin ber» deidi. Shamasy, «erkine jiber» demek bolǵan. Qodar «Al Qozyny bireýdiń qalyńdyǵyn alyp qashqany úshin jazasyn tartatyn bolady» deidi. Ne «Qozy», ne «jazaǵa tartylatyn» bolyp túzelýi kerek edi. «Eger oǵan birdeńe bolsa, meniń tiri bolǵanymnan keregi joq» deidi Baian. Durysy «bolǵanymnyń» shyǵar. Qodar Baianǵa «Bir mahabbattyń otyn jaqqanmen, birin óltiremin dep oilamaisyń ba?» deidi. Ot ólmeidi, óshedi. Onyń ústine qurmalas sóilemniń birinshi bóliginde «jaqqan» degen soń, ekinshi bóliginde «óshirip» deýge mindetti.
Qozynyń ákesiniń aǵasy Ájibai bi syi-siiapatty kórsetip «myna saýǵany báibishe, ózińizge arnaiy ákeldik» deidi. «Saýǵany» jaýdy shapqan batyr berip ketetin. Keide jomarttanǵan tonaýshy tastaityn. Al qudalyqqa kelgen ári elge syily bidiń «saýǵa» ákelgeni – óz qadirin ózi ketirgeni me? Odan ári mańǵaz Ájibai bi «Shúrshit sánqoilary qolǵa túse bermeitin buiym, báibishe» deidi. Aitaiyn degeni «Shúrshit sáńqoilarynyń qolyna túse bermeitin buiym, báibishe», ne «Shúrshitte sáńqoilar úshin jasalǵan, qolǵa túse bermeitin buiym, báibishe» shyǵar.
Ary qarai tize berýge altyn ýaqyttaryńyzdy almaiyq.
Qazaqsha sózder turmaq oryssha aýdarylǵan sýbtitrde óreskel qate tur. Qozynyń Baianǵa aitqan «tup-tunyq janary, aqqý moiny, shiedei erni» degeni «chistymi glazami, shýbami kak vishnia, s lebedinoi sheei» jazylǵan. Nanbasańyzdar, qarap kórińizder, aqyrǵy seriianyń eń sońy osyndai óreskel qatemen bitken. Shie tústes ishikti Baiannyń ústinen kóre almadyq. Kóbine qulyn jarǵaqpen júrgen edi. «Gýba» men «shýba» sózderin shatastyrǵanda bizde qate byqyp júretinin orys tildiler de sezsin degenderi shyǵar.
Oryssha sýbtitr demekshi, onyń paidasy da tietin tusy bar. «Tańqy, tańdaý seniki» deidi Qodar qaraqshylarynyń birine. Anaý qaidaǵy tańqy, murny aýzyna túsken bireý. Áiteýir orysshasynda ony «kýronosnyi» dep beripti. Shamasy qazaqsha sózden emes, filmdegi kórinisten jóndese kerek.
Baian qashyp ketken soń Qarabai «Estidińder me maǵan bózek etip tur» deidi. «Bózek» - jergilikti dialekt sóz. Jalpy ultqa arnalǵan filmde ondai azǵana aimaq túsinetin dialekt bolmaǵany abzal.
Qozy men Baian biri jiren qasqamen, biri aqbozben qashyp kele jatqanda Qozynyń aty jyǵylady. Qozy «kúreń atym-ai, munyń ne?» dep kúiinedi. Kúreń men jirendi ajyrata almaǵan ańǵal bala ma sonsha? Sol atyna qarap «Eger kókte arǵymaqtarǵa oryn bolsa, sonda kezdeserimizge senemin» dep tolǵanady. Mynaý Baianǵa da arnamaǵan sózi ǵoi. Sosyn Baianǵa qarap «jiligi úzilip ketipti» deidi. Jilik úzilmeidi, synady. Óitkeni, ol bir súiek, birneshe súiek jalǵasqan omyrtqa nemese moiyn úziledi.
«Saǵan tikken shańyraqty» deidi Qarabai Qodarǵa. Shańyraqty kóteredi. Otaýdy tigedi. Qursynshy. Endi qazaq tilinde múlde joq «jańalyqtarǵa» keleiik.
«Osyndai adamsyzdyq bolar ma eken» dep Qodarǵa zekiredi Qarabai. Qalyń kórermenniń de kúiinip otyrǵany sol «adamsyzdyq» qoi. Qarabaiǵa qarata báibishe «bul seniń abyroiyńa jat» deidi. Endi filmdi túsirgenderge týra osylai aitylsa, qalai bolar edi?
Bári qulaqqa túrpidei tigen sózderdiń arasynda bir durysy bar eken. Taptyq. Tek estir kisi bolsa. Qodar Qarabaiǵa qarata: «Seniń qyzyńnyń kúieýi bar. Ol eki ret baiǵa timeidi» deidi. Bárekeldi Qodar!
(Jalǵasy bar).
Qainar Oljai
.jpg)