وسى سەريال قالاي كٶرسەتٸلە باستادى, سولاي لاپ ەتە قالعان داۋعا قاتىسۋشى دا, اراشاشى دا ەمەس ەدٸك. تٷرلٸ سەبەپتەرگە وراي. بٸرەر كٷن بۇرىن ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە ٶمٸر شىنىبەكۇلى ٶز پوستىنىڭ استىنا «بۇل جەيتكە بەيسەن قۇرانبەك پەن قاينار ولجاي سىندى ماماندار نە دەر ەكەن» دەپ ساۋال تاستاعاندا پٸكٸر بٸلدٸرۋدەن بوي تارتتىق.
ەندٸ وسى تالقىلاۋدى باستاۋشىلاردىڭ بٸرٸ, قالامگەر قارىنداسىمىز انار تٶلەۋحانقىزى تٶلەۋحان ٶز پاراقشاسىندا «قاينار ولجايعا حات» جارييالاپتى.
«...زامانالار كٶشٸنەن كٶنەرمەي, قايتا جاۋھارداي جارقىراپ, ۇلتتىق ماقتانىشقا اينالىپ "قوزى كٶرپەش-بايانداي بٸر مولادا ٶلسەك-اي" دەيتٸن ماحاباتتىڭ سيمۆولىنا, سۇلۋلىقتىڭ سيمۆولىنا كٸر جاعىلدى. كٶڭٸلدەردٸڭ تٶرٸنەن ورىن بەرٸلٸپ قاستەرلەنگەن بەينەگە ۇلتتىق ارنانىڭ تاپسىرىسى بويىنشا پارودييا تٷسٸرٸلگەنٸنە جان اۋىردى. كەيبٸرەۋ ٷشٸن قوعامدا بۇدان دا ٶزگە پروبلەمالار جەتٸپ ارتىلىپ جاتقاندا بٸر شىققان حيكاياتتىڭ سوڭىنان قالماعانداي كٶرٸنسەك تە, قازٸرگٸدەي قازاقى قالىپ, قازاق تٸلٸ, قازاق رۋحاني əلەمٸ ٶلارا كەزەڭدە, سىن ساعاتتا تۇرعانداي ۋاقىتتا ۇلتتىق قازىنانى قولجاۋلىققا اينالدىرۋ تٷبٸ نەگە اپارىپ سوقتىرادى دەگەن قاۋٸپكە تولى وي مازا بەرمەيدٸ.
قادٸرلٸ قاينەكە! سٸز وسى əلەۋمەتتٸك جەلٸنٸڭ بەلسەندٸ قولدانۋشىسى, əرٸ انا تٸلدٸڭ جاناشىرى, əرٸ ٶزٸڭٸزدٸڭ بٸلٸمٸڭٸز بەن بٸلٸگٸڭٸزدٸ, مول تəجٸريبەڭٸزدٸ, قالامىڭىزدىڭ قايراتىن كەيٸنگٸ بۋىنعا جومارتتىقپەن جۇمساپ, وسى جەلٸدە دəرٸس تە بەرٸپ جٷرگەن جانسىز. ارتىنان ەرگەن ٸزباسارعا ٸزاشار كٶرسەتەر سارا جولدى قاسقايىپ سالىپ كەلەسٸز. سوندا دەيمٸن-اۋ, قاينار اعا-اۋ, ٶزٸڭٸز ەڭبەك ەتەتٸن ارنادان وسىنداي جوسىقسىز جولدىڭ جاسالۋى قالاي? كٶركەمدٸك كەڭەس دەگەن جوق پا? بار بولسا مۇنى قالاي جٸبەردٸ? ال جوق ەدٸ دەسەڭٸز ونىڭ مəنٸسٸ قالاي, سوندا ەفيردەن ٶتەر دٷنيەلەردٸ ەشكٸم تەكسەرمەي مە? نە ايتاسىز بۇعان?»
ەندٸ شەگٸنەر جەر قالماعان. بۇل سەريالدى ٸستە تاتىعىسىز ەتكەن قازبەك يسانىڭ, ٶمٸرزاق اقجٸگٸتتٸڭ, ايگٷل بولاتحانقىزىنىڭ, باقىت جانشاەۆانىڭ جەنە باسقالاردىڭ پٸكٸرٸنە قانىقپىز. قورعاپ شىرىلداعان جاقتان دا ونداعان پوستاردى وقىدىق. ٶز ويىمىز ٶزٸمٸزدە عانا ەدٸ. قاجەتٸ بولسا كەيٸن, جىلدار ٶتكەن سوڭ تەلەۆيزيياعا قاتىستى ەلدەبٸر اقىل-كەڭەس, پايىمداۋ كٸتابىمىزدىڭ بٸر تۇسىندا مىسال رەتٸندە ەسكە تٷسٸرەرمٸز دەپ جٷرگەنبٸز. جوق, مايدان شەبٸ تۋرا ٸرگەمٸزگە تٸرەلگەن كٶرٸنەدٸ. ايتايىق.
1. بايانعا بايلانىستى
باياندى ەجەلگٸ ەسەنتاەۆا, بٸرەر ماۋسىمدىق ماقساتقىزى, بەرٸدەگٸ الاگٶزوۆا كەزٸندە بٸر كٶرمەگەن ەكەنبٸز. تٸپتٸ تەلەفون, تىم قۇرماسا گادجەت ارقىلى تٸلدەسپەگەنبٸز. وي-ارمان, ماقسات-مٷددە, كٶزقاراس پەن قىزىعۋشىلىق, تٸل مەن دٸل جەنە باسقاسىنىڭ ەشبٸرٸ ورتاق بولماعاننان شىعار. فەيسبۋك, ينستاگرامداعى جازىلۋشىسى ەمەسپٸز, كٸتابىن قولعا ۇستامادىق. ول ويناعان, ەلدە تٷسٸرگەن فيلمدەردٸڭ ەشبٸرٸن كٶرمەدٸك. شىعارعان ەستاردالىق پا, باسقا ما توپتارىنىڭ بٸردە-بٸر كونتسەرتٸن تاماشالاعان جوقپىز. ونىڭ قىزدارى (ٷيٸندەگٸ ەمەس, قۇرعان توپتارىنداعى) ايتقان ەندەرٸنٸڭ تىڭداۋشىسى ەمەسپٸز. بٸر ەلدە, تٸپتٸ بٸر قالادا شىعار, ٶمٸر سٷرسەك تە, بٸر سالا – تەلەۆيزييادا جٷرسەك تە جٷزدەسپەپپٸز. ەكەۋمٸزدٸڭ ەلەمٸمٸز ەكٸ باسقا ەكەنٸ حاق. سوندىقتان بايان قانداي پروديۋسەر, قانشالىقتى مامان دەگەن سۇراققا ەش جاۋابىمىز جوق. «قولى كٶتەرە المايتىن شوقپاردى بەلٸنە بايلاعان» دەگەن ماقالدى بايان مەن ول تٷسٸرگەن «بايان سۇلۋ» سەريالىنا قاتىستى قولدانۋعا بولا ما, بولماس پا, ول جاعىن بٸلمەدٸك. سونىمەن نٷكتە!
كەلەسٸ سٶزٸمٸز ەرلان قارينعا قاتىستى.
2. قارينعا قاتىستى
يە, بۇل كٷندەرٸ (2017 جىلعى جەلتوقساننىڭ سوڭىنان 2018 جىلعى قاڭتاردىڭ باسىندا) بايان الاگٶزوۆامەن قاتار ەرلان قاريننىڭ باقشاسى تٷتٸندەپ جاتىر. ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە تاعى دا ەكٸ جاق بٸر-بٸرٸنە جەڭٸستٸك بەرەر ەمەس. بٸز نە دەيمٸز?
وبەكتيۆتٸ سەبەپپەن ەشتەڭە دەي المايمىز. سەبەبٸ, قازٸر قارين باسقارما تٶراعاسى بولىپ وتىرعان كورپوراتسييانىڭ قىزمەتكەرٸمٸز. ونىڭ كٶزقاراسىن رەسمي تٷردە قولداۋدى دا, داتتاۋدى دا ٶز مورالٸمٸزگە جات دەپ سانايمىز. كٷندەردٸڭ كٷنٸندە ەرلان تىنىمبايۇلى بۇدان دا جوعارى باسقا مانساپقا جەتٸپ (لايىم سولاي بولسىن, قابٸلەت-قارىمى جەتكٸلٸكتٸ جٸگٸت) جاتسا, ياعني قول استىندا ٸستەمەيتٸن بولساق, قىزمەتٸن, تۇلعاسىن باعالار ەدٸك.
«قول استىندا» دەگەننەن شىعادى, ەرلان قارين ەرتەرەكتەگٸ سۇحباتتارىنىڭ بٸرٸندە ٶزٸن تەلەۆيزيياعا تارتقان بٸز ەكەنٸمٸزدٸ اۋىزعا العان. راحمەت! بٸراق, وندا شتاتتاعى قىزمەت ەمەس, بار بولعانى «حابار-2» ارناسىنداعى شەتەل شولۋىنا ارنالعان باعدارلامانىڭ جٷرگٸزۋشٸلٸگٸ ەدٸ. سونىڭ ٶزٸن ۇمىتپاعان!
سۋبەكتيۆتٸ سەبەپكە كەلسەك, بٸزدٸڭ باعالاۋىمىزدىڭ بۇل ازاماتقا قاجەتٸ شامالى. ٶزٸن تانىتتى. پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ, «نۇر وتان» پارتيياسى ورتالىق كەڭەسٸ سىندى سالماقتى دا ساليقالى مەكەمەلەردە جاۋاپتى قىزمەتتە جٷردٸ. قازاق ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىن باسقاردى. دەمەك, قاتارداعى جۋرناليست قاينار ولجاي قالاي باعالاسا دا, ودان ەرلان تىنىمبايۇلىنىڭ جٷگٸ دە اۋىپ قالمايدى, تاسى دا ٶرگە دومالامايدى.
كٸسٸلٸك «لايك» ساناۋمەن ٶلشەنە باستاعان مىنا زاماندا جاعىمپازدانۋدىڭ جٶنٸن تاپپادىق. بٸر ۇجىمدا قىزمەت ٸستەپ وتىرىپ بەت جىرتىسۋعا ار-ۇيات دەگەن قازاقى قاسيەتتەردەن اتتاپ ٶتە الماسىمىز جەنە انىق. سونىمەن نٷكتە!
3. باسقالاردى باقىلاعاندا
جوعارىدا قانشاما پوستار مەن كوممەنتاريلەردٸ كٶزٸمٸز شالعان دەدٸك. اراسىندا جٶندٸسٸ بار, جٶنسٸزٸ بار. قيسىندىسى بار, قيسىنسىزى بار. بٸر عانا نەرسەنٸ اڭعاردىق: ەجەلگٸ داستان «قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋدى» بٷكٸل قازاق بٸلەتٸن بولىپ شىقتى. تٸپتٸ ورىس تٸلدٸسٸ دە. سەرٸك اباس شاح دوسىمىز ارا-تۇرا «عاجاپ» دەپ كوممەنتاريي قالدىراتىن. مىناۋ – ناعىز «عاجاپ».
مەكتەپكە بارماي تۇرىپ ٷيدەگٸ جالپاق, قوڭىر مۇقابالى كٸتاپتان ەجٸكتەپ وقىعانبىز. باستاۋىش كلاستاردان كەيٸن سۋدىراتىپ وقىدىق. جازعى كانيكۋلدا بوعاس دەگەن ٶزەننٸڭ بويىندا اۋىلدىڭ سيىرىن كەزەكپەن باعاتىنبىز. سوندا تالدىڭ كٶلەڭكەسٸندە, سۋدىڭ جاعاسىندا ماسا مەن سوناعا تالانىپ جاتىپ تا وقىعانىمىز ەسٸمٸزدە. مەكتەپتە زٷبايلا مۇعالٸم «وسى داستاننان ەر وقۋشى كەمٸ ون شۋماق جاتتاپ كەلسٸن» دەپ ٷيگە تاپسىرما بەرەتٸن, ال كلاستا تاقتا الدىنا شىعارىپ «قوزى مەن قوداردى سالىستىرىپ سيپاتتاندار» دەپ تاعى تالاپ ەتەتٸن.
اقىر اياعىندا ۋنيۆەرسيتەتتە «قازاق اۋىز ەدەبيەتٸ» پەنٸ بويىنشا الدىدان شىقتى. بۇل جولى ەڭ ەلەۋلٸ, تولىق داستان دەپ عىلىمي تٷردە تانىلعان جاناق اقىن قالدىرعان نۇسقانى باسقالاردٸكٸمەن جارىستىرا تالداعان – پروفەسسور سۇلتانعالي سادىرباەۆ. جارىقتىق قىزىق كٸسٸ ەدٸ. جىردى تٷسٸندٸرٸپ تۇرىپ «قودار ٶزٸ قازعان قىرىق قۇلاش قۇدىقتان شىعار دەپ بايانعا جالىنادى,- دەيتٸن. -بايان بۇرىمىن تٶمەن تاستاپ قودار سودان ۇستاپ تىرماسىپ شىعىپ كەلە جاتادى. تۋرا جەر بەتٸ, جارىق دٷنيەگە جاقىنداعاندا بايان مۇنى شىعارسام با, شىعارماسام با دەپ ويلانادى. سوسىن قايشىنى الىپ ٶز بۇرىمىن ٶزٸ كەسٸپ جٸبەرەدٸ. قودار قىرىق قۇلاش تەرەڭ قۇدىققا قايتا قۇلايدى». وسىلاي دەپ سۇلتەكەڭ ٶزٸنٸڭ الدىنداعى ٷستەلگە ٷڭٸلەتٸن كەلٸپ. تۋرا قىرىق قۇلاش قۇدىقتىڭ تٷبٸنە قاراعانداي.
بايقاساق, تۋرا وسىلاي بەس رەت وقىپ, جىردى جاتقا ايتپاسا دا تولىق بٸلەتٸندەردٸڭ ساليقالى سٶزٸ بار دا, «تيسە – تەرەككە, تيمەسە – بۇتاققا» دەپ جازىپ جاتقاندار بار. سوڭعىسى كٶپتەۋ سيياقتى. بەرٸبٸر جٷزدەگەن پوستى بٸز ەمەس, ۋاقىتتىڭ ٶزٸ-اق جارىستىرادى. قۇندى, سالماقتىسى جارقىراپ ساقتالادى, جاڭقا, قوقىمى اعىسپەن بٸرگە جوق بولادى. جىر عانا ەمەس, كورپوراتسييا ٶمٸرٸنە قاتىستى دا ناق كٶرسەتكەن مەن دولبارلاپ نۇسقاعان پٸكٸرلەر جىرتىلىپ ايرىلادى.
كەيبٸر قيسىنسىزدارىنا نازار اۋدارتايىق. بٸرەۋ ماقتاعاننىڭ جٶنٸ وسى ەكەن دەپ «ەرلان قارين 25 جىل بويى اۋىسپاعان لوگوتيپتٸ ٶزگەرتتٸ» دەپ سوعىپ جٸبەرٸپتٸ. بۇل ەندٸ – مٷلدە جويداسىز پايىم.
بٸز كورپوراتسيياعا ەسەتجان قوسۋباەۆ باسقارعان كەزدە كەلدٸك. ول تۇستا ەكٸ ەلدە ٷش اق جولاقپەن وتاۋ ٷيدٸڭ سۇلباسىن تانىتاتىن لوگوتيپ بولدى. قوسۋباەۆتان, ونىڭ الدىنداعى ساتىبالديەۆ, كٶپٸشەۆتەردەن بۇرىن لەيلا بەكەتوۆا جاساتسا كەرەك. باستاپقىدا ٸشٸندە «1» دەگەن تسيفر تۇرعان. ەجەلگٸ كٶرەرمەندەردٸڭ «قازاقستان بٸر» دەپ قالاتىنى سودان. بٸز وسىندا جاڭالىقتار قىزمەتٸن باسقارعان قوسۋباەۆتىڭ تۇسىندا ورتاسىنداعى تسيفرى الىنعان وتاۋ تەرٸزدەس لوگوتيپ تۇردى.
باسشىلىققا عالىم دوسكەن كەلگەن سوڭ بۇل تاڭبا تۋ ۇستاعان سالت اتتى بەينەسٸنە ٶزگەرتٸلدٸ. تۇتاستاي رەبرەندينگ سەتتٸ ەدٸ. باعدارلاما سوڭىنداعى تيترلار, ەفيرگە شىققاننىڭ كٸم ەكەنٸن اڭعارتاتىن سۋبتيترلار, اڭداتپالار بٸر جٷيەگە تٷستٸ. تەك, بۇل بايراق ۇستاعان سالت اتتى تاڭباسى قازاقتان ەرٸدە تاسقا قاشالعانى تالاسسىز. تۇتاس تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ورتاق تەلەۆيزيياسى اشىلاتىن بولسا, تۋرا وسى لوگوتيپتٸ قايتا تٸرٸلتۋگە بولار ەدٸ دەپ ويلايمىز.
نۇرتٸلەۋ يمانعاليۇلى باسقارعان كەزدە لوگوتيپ ۇلتتىق قوشقار مٷيٸز تٷرٸنە اۋىستى. جاناي وماروۆ تٶراعا بولعاندا ەندٸ اشىلعان «بالاپان» ارناسىنىڭ لوگوتيپٸن جاساتتى دا, «قازاقستاننىڭ» تاڭباسىنا قولىن تيگٸزبەدٸ.
نۇرجان مۇحامەدجانوۆانىڭ باسشىلىعىنىڭ بٸرٸنشٸ بٶلٸگٸندە قوشقار مٷيٸزدٸڭ بوياۋى بۇرىنعىدان قانىق بولا تٷسسە, ەكٸنشٸ بٶلٸگٸندە «قازاقستان» جازۋى جٸڭٸشكە جولاق تٷرٸندەگٸ كٶك پەن سارى تٷس اياسىنا ورنالاستىرىلدى. بەرگٸ قارين جاساتقان لوگوتيپ كٶپ نازارىندا.
بٸزدٸڭ ايتپاعىمىز: ماقتاۋ دا, داتتاۋ دا جٶنٸمەن بولعانى لەزٸم ەدٸ. بٸراق, مىنا الا توپاندا تەلەۆيزييا تاريحىنان, ونىڭ ٸشەك قىرىندىسىنان حابارى بارلاردان گٶرٸ ٸشكٸ ەسەپپەن ايعايلاپ قالۋشىلار باسىم سيياقتى.
ماقتاۋ مەن داتتاۋ دەمەكشٸ, قادىر مارقۇمدا ۇمىتپاساق, «باتا» اتالاتىن ٶلەڭ بولۋشى ەدٸ.
بالام, وزىق ٶرەن بول,
قىز كٶزٸندەي تەرەڭ بول.
داتتادى ما قۇلاق سال,
ماقتادى ما كەرەڭ بول!
ەستە ۇستار نەرسە – بۇل. سول «باتانىڭ» ارعى جاعى:
كٷتٸپ تۇرسا تىستا قول,
باسقارۋعا ۇستا بول.
كەنەن ويعا ۇزىن بول,
قىزىل تٸلگە قىسقا بول!- دەپ جالعاساتىن.
دەل قازٸرگٸ داۋدا ەڭ قاجەتتٸ تٸلەك ەدٸ. بٸراق, بەرگٸ قادىر نە, ارعى اباي, ودان ارعى «قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋ» كٶتەرٸپ ۇستايتىن بايراق ەمەس, قول سٷرتەتٸن شٷپەرەككە اينالا باستاعان دەۋٸردە «كەنەن ويعا ۇزىن, قىزىل تٸلگە قىسقا بولۋ» – ەڭ قيىنى ەكەن. جالعىز ريزا بولعان كوممەنتاريٸمٸز – جۇلدىز ەبدٸلدانىڭ «مەن ٷنسٸز قالعاندى جٶن كٶردٸم» دەگەنٸ.
4. جٷيەنٸڭ قۇربانى مەن كٶنەنٸڭ كيەسٸ حاقىندا
بۇل سەريالدىڭ شىعا سالا جۇرتشىلىقتىڭ جاپپاي سىن تەزٸنە تٷسۋٸ نەدەن? باياننىڭ تٷسٸرۋٸنەن بە? قارين باسقارعان كورپوراتسييانىڭ تاپسىرىس بەرۋٸنەن بە? جوق.
زاڭنان. قازٸرگٸ تەرتٸپتەن.
بٸردە-بٸر سىنشى دا, قورعاۋشى دا ەزٸرگە بۇعان كٶڭٸل بٶلە قويمادى. ٶتكەندە بەلگٸلٸ ميكروبيولوگ عالىم, استاناداعى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ٸرگەتاسىن قالاۋشىلاردىڭ بٸرٸ كەننەت اليبەكتٸڭ (قانات ەلٸبەكوۆ) ەگجەي-تەگجەيلٸ سۇحباتىن وقىدىق. تالاي جەيتكە قانىقتىق. «مەڭگٸ ٶلمەستٸڭ سۋىن ٸزدەۋ» تۋرالى قاڭقۋعا نٷكتە قويىپتى. قايتارا كەتەم دەگەندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ الدىنان ٶتٸپتٸ. ٶزٸنٸڭ اقش-قا ورالۋ سىرىن تٷسٸندٸرٸپتٸ. وسىندا كەننەت اليبەك قازاقستانداعى عىلىم مەملەكەتتەن تاپسىرىس العان كٷنٸ موينىنا ٶزٸن بۋىندىرعان ارقان ٸلەتٸنٸن تاپ باسىپ ايتقان. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا قارجى عىلىمي زەرتتەۋ ورنىنا تەك ناۋرىز ايىندا تٷسەدٸ. دەمەك جىلدىڭ ٷش ايى بوسقا ٶتتٸ دەگەن سٶز. ال جىلدى قورىتىندىلايتىن ەسەپ جەلتوقسان ايىندا بەرٸلۋٸ كەرەك. تٸپتٸ جەلتوقساننىڭ ەڭ باسىندا جىلدىق ەسەپ جينالاتىندىقتان, كەيبٸرەۋلەر ەلٸ اتقارىلماعان زەرتتەۋدٸ اتقارىلدى دەپ جازۋعا مەجبٷر بولماق بۇل كەننەتتٸڭ سۇحباتىنان بٸزدٸڭ ويىمىزدا قالعانى. مٸنە, وتاندىق عىلىمدا عانا ەمەس, تەلەۆيزييا سالاسىنا وسى كٶرٸنٸس تەن.
ناۋرىز ايىندا شارت جاساسىپ, جەلتوقسان ايىندا التى سەريالى «قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋدى» ٶتكٸزٸپ بەرۋ – وسى جٷيەنٸڭ قۇربانى بولۋ. يە, كورپوراتسييا باسشىلىعىنا كەلگەن ەرلان قارين بۇرىن ستراتەگييالىق زەرتتەۋ سالاسىنىڭ مامانى رەتٸندە توعىز ايدا التى سەريالى تاريحي دراما تٷسٸرۋدٸڭ مٷمكٸن بولماسىن انىقتاپ, الدىمەن جٷيەنٸ ٶزگەرتۋگە ۇمتىلعاندا قازٸرگٸ جاعدايعا تاپ بولماس ەدٸ. تەلەۆيزييا سالاسىنىڭ مامانى بايان ماقساتقىزى (بٸزدٸڭ شامالاۋىمىزشا, بۇل ونىڭ ماقساتقىزى بولىپ جٷرگەن كەزٸ) كٶپ سەريالى تاريحي دراما تٷسٸرٸپ, مونتاجداپ, ٶتكٸزۋگە توعىز ايدىڭ ازدىق ەتەرٸن تٷسٸندٸرۋٸ, كينوعا كٸرٸسپەس بۇرىن بۇعان دەيٸنگٸ تەرتٸپتٸ ٶزگەرتۋ كەرەكتٸگٸن تالاپ ەتۋٸ كەرەك ەدٸ. جوق, ٶكٸنٸشكە وراي ولاي بولمادى. «بايان سۇلۋدىڭ» بٸرٸنشٸ اششى ساباعى وسىندا جاتىر.
سەريال تٷسٸرۋ جۇمىسىنىڭ دايىندىقسىز, نەمەسە ازعانا دايىندىقپەن عانا باستالعانى داۋسىز. سٸز باسقا تٷگٸل, قوي سويعاننىڭ ٶزٸنە (بٸز قوي سويعاننىڭ مىسالىنا كينونىڭ ٶزٸن تالداعاندا ورالامىز ەلٸ) دايىندالاسىز. اياعىن بۋاتىن جٸپ كەرەك. باۋىزداپ, سويعانعا ٶتكٸر بەكٸ كەرەك. بەكٸگە قايراق قاجەت. باۋىزداۋ قانىن شاشىراتپاۋ ٷشٸن نە شۇقىر قازاسىز, نە ىدىس تاباسىز. ٸشەك-قارنىن اقتارۋ مەن تازالاۋعا دا كٶلەمدٸ ىدىس ەكەلەسٸز. ونى تازالاۋ ٷشٸن سۋ جىلىتاسىز. تۇز دايىنداپ الاسىز. باس-سيراقتى ٷيتەتٸن وشاقتى, قازٸرگٸ ىقشام گاز باللونىن باسىنداعى قوندىرعىسىمەن ەزٸرلەيسٸز. مٷشەلەپ, تۇزدالعان ەتتٸ كەشكٸلٸك شىبىن باسىلعان سوڭ ٸلٸپ, سورعىتىپ, كەپتٸرٸپ الاتىن كەرمە اعاش تا دايىن بولۋى كەرەك. كٶردٸڭٸز بە, بٸر جۇمىس – قوي سويۋ ٷشٸن قانشاما قوسالقى ٸس اتقارىلادى. ال, تاريحي درامانى توعىز ايدا ٸسكە كٸرٸسۋ قۇجاتىنان ٸستٸ اتقارۋ قۇجاتىنا دەيٸن ورىنداپ شىعۋ – ٶتە تەجٸريبەلٸ, جىل سايىن وسىنداي ٸسپەن اينالىسقان, بازاسى مىقتى, ماماندارى شەتٸنەن «سەن تۇر, مەن اتايىن» دەيتٸن ٷلكەن كومپانييانىڭ تٸرلٸگٸ ەدٸ. باياننىڭ كومانداسىنىڭ وعان لايىق بولماعانىن بٷگٸن بەرٸ ايتىپ جاتىر. باستى, بٸرٸنشٸ قاتەلٸك – اسىعىستىقتا. ەكٸ جاق تا «مەملەكەتتٸك تاپسىرىس» اتتى قالىپتاسقان جٷيەنٸڭ قۇربانى بولىپ كەتتٸ.
ەكٸنشٸ ٶكٸنٸش تۋرا وسى تاريحي داستاننىڭ تاڭدالۋىندا. قاريندى تٷسٸنەمٸز. جاڭادان كەلدٸ, جارق ەتٸپ كٶرٸنبەك بولدى. باياندى تٷسٸنەمٸز. باياعى «قىز جٸبەكتٸڭ» داڭقىن قايتالاماق كەرەك. بٸراق, اياعى قوعامداعى ٷلكەن داۋعا ۇرىندىردى. نەگە? مەسەلە – كيەدە!
يە, بۇل ەربٸر قازاق ٷشٸن كيەلٸ دٷنيە بولاتىن. جىردىڭ ٶزٸ كيەدەن باستالاتىن ەدٸ. قارابايدىڭ ٶتٸنٸشٸ بويىنشا بۋاز مارالدى اتقان سارىباي مەرت بولادى. مارالدىڭ كيەسٸ ۇرادى. تۋرا وسىنداي جاعداي جاقىندا ورىن الدى دەسەك, سەنەر مە ەدٸڭٸز. الاتاۋدان مارال اتقان اڭشى جٸگٸت سول تاۋ باسىندا اياق استىنان قان قىسىمى تاسىپ قايتىس بولدى. قاسىنداعى جولداستارى ونىڭ دەنەسٸن بيٸكتەن ٶز كٷشتەرٸمەن تٷسٸرە الماي, بٸرەۋٸ دەنەنٸ يتقۇستان قورۋعا قاسىندا قالىپ, قالعانى ەتەكتەگٸ ەلدەن كٶمەك ەكەلۋگە كەتٸپتٸ. اناۋ جولداسى مەيٸتتٸڭ باسىندا بٸر تەۋلٸك تاۋ ٷستٸندە قونعان. مارقۇمنىڭ 2018 جىلى 6 قاڭتاردا قىرقى بەرٸلدٸ. يمانى سالامات بولسىن! بٷگٸنگٸ وقيعا مەن جىر العاش پايدا بولدى دەيتٸن ۋاقىتتىڭ اراسىندا اتتاي سەگٸز عاسىر جاتىر. ال بۋاز مارالدىڭ كيەسٸ بۇرىنعىداي.
وسى ۇزاق ۋاقىتتا «قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋ» داستانىنىڭ ٶزٸ كيەگە اينالدى. باستى سەبەپتەرٸ – ماحابباتتى جىرلاعانى مەن قازاق ەلٸ مەن جەرٸن قامتۋى. بالتالى مەن باعانالى ەل (رۋلار) بار ما? بار. باقالى مەن بالدىرعاندى كٶل بار ما? بار.
سەكسەنٸنشٸ جىلداردىڭ ورتاسىندا جاستارعا ارنالعان «لەنينشٸل جاس» گازەتٸنٸڭ قاراعاندى, جەزقازعان جەنە تسەلينوگراد وبلىستارىنداعى ٶز تٸلشٸسٸ بولىپ قىزمەت ٸستەدٸك. قاراعاندىدا تۇردىق. وندا قازاقتىڭ بٸلٸمدار, ٸزگٸ, زييالى قاريياسى جايىق بەكتۇروۆ تٸرٸ ەدٸ. رەپرەسسييادا بەكماحانوۆ, مۇحامەدحانوۆ, قاراتاەۆ, ىسقاقوۆ جەنە باسقالارمەن قاتار سٸبٸرگە ايدالعان. ستالين ٶلگەن سوڭ اقتالىپ, قاراعاندىدا تۇردى. جازۋشىلار وداعىنىڭ وبلىستىق بٶلٸمشەسٸن باسقاردى. الدىندا جەنٸبەك دەگەن ۇلى الماتىداعى ۋنيۆەرسيتەتتە بٸزگە ساباق بەرگەن, ەرتە قايتىس بولىپ كەتتٸ. بٸز اقساقالدىڭ كٶڭٸلٸن اۋلاپ, ەرٸ ەڭگٸمەسٸن تىڭداۋعا بەيبٸتشٸلٸك بۋلۆارىنداعى پەتەرٸنە كەلٸپ تۇراتىنبىز. بٸر جولى سٶز وسى «قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋ» داستانى تۋرالى بولا قالدى. اقساقال قازاقستاننىڭ كارتاسىن الدىنا جايدى دا, ايباس باتىردىڭ سەلەم رەتٸندە العان زاتتاردى تٷسٸرٸپ الاتىن جەرلەرٸن تٷگەندەپ بەردٸ. «مٸنە – شٸدەرتٸ, شٸدەر جوعالاتىن جەر. مىناۋ مونشاقتى تاۋىندا باياننىڭ بەرگەن مونشاعى قالادى. مٸنە – مەيٸزەك تاۋى مىندا. اڭعال ايباس سەلەمدەمەگە بەرگەن مەيٸزدٸ وسىندا تٷسٸرٸپ العان. قارقاراسى قالعان قارقارالى تاۋى كارتادا ونسىز دا بادىرايىپ تۇر. شۇبارايعىر تاۋى مىناۋ. جورعا تاۋى مۇندا. ابىرا قالعان ابىرالى مىنا ايماقتا تۇتاس اۋدان بولعان. جالاۋ قالعان جالاۋلى جەنە بار». قارتتىڭ ول كەزدە ەتٸ قاشا قويماعان دوعال ساۋساعى كارتادان ارقا تٶسٸن ارمانسىز تٷرتكٸلەگەن.
بۇل – بٸر ايباستىڭ ەكٸ ارانى قايتا جالعاستىرعان جولىنداعى اتاۋلار. ودان باسقا قارابايدىڭ مالى جايلايتىن تٷيەمويناق, ماڭىراق, جىلىتاۋ, ساۋىر مەن سايقان دا سول قالپى ساقتاۋلى. الماتىدان اياگٶزگە قاراي پويىزبەن شىقساڭ تاڭسىق ستانساسىنان, ال اۆتوكٶلٸكپەن شىقساڭ اي اۋىلىنان ٶتەسٸڭ. كيەلٸ ەمەي نەمەنە!
مۇنىڭ الدىندا كينوسى سەتتٸ بولىپ ەلەمدٸ شارلاعان, ۇلتتىق رۋحاني ساندىقتاعى التىن قازىناعا اينالعان, قازٸر «بايان سۇلۋدى» تٷسٸرگەندەردٸڭ سورىنا بەرٸ سودان سالىستىرۋ ٸزدەگەن قىز جٸبەكتٸڭ وقيعاسى دا بٸزدٸڭ جەرٸمٸزدە ٶتكەن. «فارحاد پەن شىرىن», «لەيلٸ-مەجنٷننەن» گٶرٸ جانعا جاقىندىعى سودان. قوبىلاندى شاۋىپ ٶتەتٸن قاراسپان تاۋى دا قازاق ٷشٸن كيەلٸ. ال الپامىس قازاق پەن ٶزبەككە ورتاق.
تارايدى ارعى اتامىز التى ارىستان,
بٸرٸنەن بٸرەۋٸنە سالتى اۋىسقان.
قازاق بوپ, ٶزبەك بولىپ بٶلٸنگەنمەن,
بٸز بارىپ قوسىلامىز الپامىستان,- دەپ جىر جازعان قادىر مىرزا ەلي.
قورقىت تٸپتٸ, تٷرٸك, تٷركٸمەن, ەزٸربايجانعا ورتاق وعىز زامانىنان قالعان مۇرا. ال, «قىز جٸبەك» پەن «قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋ» – تەك قازاقتىڭ ٶزٸنٸكٸ. كيەلٸ ەمەي, نەمەنە!
بٸراق, سول قىز جٸبەكتٸڭ مولاسى جوق. جارايدى, جايىققا سۋعا كەتتٸ دەلٸك. تٶلەگەننٸڭ مولاسى مىندا دەگەندٸ ەستٸمەدٸك. ال, اياگٶز ٶڭٸرٸندە قوزى مەن باياننىڭ ورتاق زيراتى ەلٸ تۇر.
جول تٷسٸپ ۇرپاق, تاڭسىققا بارساڭ تەگٸندە,
بٸر سوقپاي كەتپە كٷمبەزگە سوناۋ كٶرٸنگەن.
قازاقتىڭ وسىناۋ قاسقايىپ تۇرعان تٶرٸندە,
بابالارىڭنىڭ ماحابباتى كٶمٸلگەن...-, دەپ جازىپ كەتكەن مۇقاعالي. كيەلٸ ەمەي نەمەنە!
اۋىلداعى قوڭىر كەشتە جارىقتىق حانىمييا ەجەمٸز اڭىز ايتاتىن. سول جىردىڭ سارىنىمەن. بٸر-بٸرٸنە تالپىنعان ەكٸ گٷل, ورتاسىندا ٶسكەن قاراعان تۋرالى ايتاتىن. ەكٸ گٷل – قوزى مەن بايان, قاراعان – قودار. سۇمدىق ەسەرلەنەتٸنبٸز. سول ەسەرمەن ٶستٸك. سول ەسەردٸ ارزان, رۋحاني قۇندىلىعىن ايتىپ وتىرمىز, سەريالعا ايىرباستاماس ەدٸك. بٸز ٷشٸن بالا كەزدە ەستٸپ, كينوداعىداي كٶز الدىمىزدا تۇراتىن, ٶزدەرٸ جىلدا كٶكتەيتٸن ەكٸ گٷل مەن ولاردى بٸر-بٸرٸنە جاقىنداتپايتىن قاراعان تۋرالى كٶرٸنٸس قىمبات. كيەلٸ!
دەمەك, تٷسٸرۋ توبى, تٷسٸرۋ توبى عانا ەمەس, يدەيادان مونتاجعا دەيٸنگٸ ارالىقتاعى كوماندا تەۋەكەلگە بارماي تۇرىپ, مىقتاپ ويلانۋى كەرەك ەدٸ. كيەمەن ويناۋعا بولمايتىنىن. كيە ۇرىپ جىعاتىنىن. جىردا عانا ەمەس, بٷگٸنگٸ ٶمٸردە دە.
5. سٶز ساباقتاۋ
التى سەرييا ٶتە شىقتى. ارتىندا جارتى ايلىق شۋ قالدى. ەكٸ جاق تالاسقا تٷسكەن داۋ قالدى. ال, باسقا نە قالسىن?
جۇرتتىڭ بەرٸ «قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋدان» باياعى «قىز جٸبەك» فيلمٸنٸڭ ەسەرٸن كٷتتٸ. ٸزدەدٸ. ونى ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە نازگٷل قوجابەك قارىنداسىمىز جاقسى اتاپ ٶتتٸ. «عابيت مٷسٸرەپوۆ جوق جەردە ەندٸ قانداي «قىز جٸبەك» بولسىن».
يە, «قىز جٸبەك» فيلمٸندە كەيٸن تۇراقتى تٸركەسكە اينالعان سٶزدەر كٶپ ەدٸ. ەڭگٸمەگە بٸرەۋ ورتاسىنان كيلٸگٸپ كەتسە «بەكەجان مىرزا, سٶزدٸ بٶلە بەردٸڭٸز عوي» دەر ەدٸك. وسى 2018 جىلى 8 قاڭتاردا 60 جاسقا تولعان ەندٸرجان اتتى كۋرستاسىمىز جاتاقحانادا قىزداردىڭ بٶلمەسٸنە كٸرٸپ: «جٸبەكجان, قىمىزدى قوناقتار ٸشسٸن, بٸزگە شاي دا جەتەدٸ» دەپ كٷلدٸرەتٸن. «بٸرەۋدٸڭ باسىنا قىزىققان ٶز باسىن دا ويلاي جٷرگەنٸ جٶن بولار» دەر ەدٸك كەي جاعدايدا. «قالاۋىڭىز قاسقالداقتىڭ قانى, نە ادامنىڭ جانى ەمەس شىعار» دەر ەدٸ اۋديتورييادا قالجىڭداعان قىزدار. بٸر كينودان وسىنشاما تەڭەۋ, تۇراقتى تٸركەس ۇلتتىق تٸل بايلىعىنا قوسىلىپ ەدٸ.
ال, باياننىڭ «بايانىن» بايانداساق: «باعىمىزعا قاراي الاتىن باي تابىلدى». قارابايدىڭ قىزى تۋرالى ايتقانى. «كٷيەۋدٸ تاپقان ٶزٸڭ. قىزدى دا ٶزٸڭ تاپ.» بەيبٸشەسٸنٸڭ قارابايعا ايتقان سٶزٸ. «ٷيٸنە شىمىلدىق قۇرعىزىپ قويدىق. ەكەل دە ٶزٸڭ وتىرعىزىپ قوي». بۇل دا قاراگٶز بەيبٸشەنٸڭ اۋزىنان شىعادى. نە تەلٸم, نە تەربيە بار? بۇلار – ٶتكەندە العاشقى سەرييادا جۇرتتى شوشىتقان باياننىڭ اتا-اناسىنا «قودار ۇناسا ٶزدەرٸڭ تيٸپ الىڭدارىڭنان» دەگەنٸنەن باسقا مىسالدار. انى. قودار باياننىڭ قۇربىسى تالشىنعا بٸرنەشە رەت «نايساپ» دەيدٸ. قانشا قودار بولسا دا قىزعا ونداي سٶز ايتپاسا كەرەك. باسقا تەڭەۋلەر بارشىلىق قوي. يە. تالشىن بايعۇستىڭ ەستٸمەگەنٸ جوق. قوزى دا قوداردان قالىسپاي وعان «انتۇرعان تالشىن» دەيدٸ. بٸرٸ جاعىمدى, بٸرٸ جاعىمسىز ەكٸ كەيٸپكەردٸڭ قىزعا قاراتا ايتىلعان سٶزدەرٸنٸڭ سىيقى وسىنداي.
بايانعا شەشەسٸ ەكەسٸن جامانداعاندا «قاراقشىلارمەن ەبدەن ەۋەيٸ بولىپ الدى» دەيدٸ. ال كەرەك بولسا! قاراباي مەن قودار جەنە ونىڭ قاسىنداعىلار ەۋەيٸ بولسا قانداي كٶرٸنٸس شىعارىن كٶزگە ەلەستەتە بەرٸڭٸز. سەريالداعى ەر فيلمنٸڭ باسىندا «12 جاستان اسقان بالالار كٶرۋٸنە بولادى» دەپ جازىلعان. وعان «تەك ەستۋلەرٸنە بولمايدى» دەپ قوسقان لەزٸم. ٶيتكەنٸ, انانىڭ اۋزىنان قىزىنا قاراتا «ەركەك پەن ەركەك ەۋەيٸ» دەگەندٸ جاس بالالار ەستٸمەسٸن.
سٶيلەم قۇراۋلارىندا بىقىناعان قاتە جٷر. بۇل سەريال تٸل زاڭىنان جۇرداي. «بٸر ٶزٸڭ اتتانۋ كەرەك». باياننىڭ ايتقانى. دۇرىسى «اتتانۋىڭ» شىعار. «ونداي وراي ٶتٸپ كەتتٸ» دەيدٸ قوزى. «وراي» ەشقاشان ٶتپەيدٸ. «وراي», انىعىندا «ورايى» كەلەدٸ. قاراباي «قودار, قىزىمنىڭ ەركٸن بەر» دەيدٸ. شاماسى, «ەركٸنە جٸبەر» دەمەك بولعان. قودار «ال قوزىنى بٸرەۋدٸڭ قالىڭدىعىن الىپ قاشقانى ٷشٸن جازاسىن تارتاتىن بولادى» دەيدٸ. نە «قوزى», نە «جازاعا تارتىلاتىن» بولىپ تٷزەلۋٸ كەرەك ەدٸ. «ەگەر وعان بٸردەڭە بولسا, مەنٸڭ تٸرٸ بولعانىمنان كەرەگٸ جوق» دەيدٸ بايان. دۇرىسى «بولعانىمنىڭ» شىعار. قودار بايانعا «بٸر ماحابباتتىڭ وتىن جاققانمەن, بٸرٸن ٶلتٸرەمٸن دەپ ويلامايسىڭ با?» دەيدٸ. وت ٶلمەيدٸ, ٶشەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە قۇرمالاس سٶيلەمنٸڭ بٸرٸنشٸ بٶلٸگٸندە «جاققان» دەگەن سوڭ, ەكٸنشٸ بٶلٸگٸندە «ٶشٸرٸپ» دەۋگە مٸندەتتٸ.
قوزىنىڭ ەكەسٸنٸڭ اعاسى ەجٸباي بي سىي-سيياپاتتى كٶرسەتٸپ «مىنا ساۋعانى بەيبٸشە, ٶزٸڭٸزگە ارنايى ەكەلدٸك» دەيدٸ. «ساۋعانى» جاۋدى شاپقان باتىر بەرٸپ كەتەتٸن. كەيدە جومارتتانعان توناۋشى تاستايتىن. ال قۇدالىققا كەلگەن ەرٸ ەلگە سىيلى بيدٸڭ «ساۋعا» ەكەلگەنٸ – ٶز قادٸرٸن ٶزٸ كەتٸرگەنٸ مە? ودان ەرٸ ماڭعاز ەجٸباي بي «شٷرشٸت سەنقويلارى قولعا تٷسە بەرمەيتٸن بۇيىم, بەيبٸشە» دەيدٸ. ايتايىن دەگەنٸ «شٷرشٸت سەڭقويلارىنىڭ قولىنا تٷسە بەرمەيتٸن بۇيىم, بەيبٸشە», نە «شٷرشٸتتە سەڭقويلار ٷشٸن جاسالعان, قولعا تٷسە بەرمەيتٸن بۇيىم, بەيبٸشە» شىعار.
ارى قاراي تٸزە بەرۋگە التىن ۋاقىتتارىڭىزدى المايىق.
قازاقشا سٶزدەر تۇرماق ورىسشا اۋدارىلعان سۋبتيتردە ٶرەسكەل قاتە تۇر. قوزىنىڭ بايانعا ايتقان «تۇپ-تۇنىق جانارى, اققۋ موينى, شيەدەي ەرنٸ» دەگەنٸ «چيستىمي گلازامي, شۋبامي كاك ۆيشنيا, س لەبەدينوي شەەي» جازىلعان. نانباساڭىزدار, قاراپ كٶرٸڭٸزدەر, اقىرعى سەرييانىڭ ەڭ سوڭى وسىنداي ٶرەسكەل قاتەمەن بٸتكەن. شيە تٷستەس ٸشٸكتٸ باياننىڭ ٷستٸنەن كٶرە المادىق. كٶبٸنە قۇلىن جارعاقپەن جٷرگەن ەدٸ. «گۋبا» مەن «شۋبا» سٶزدەرٸن شاتاستىرعاندا بٸزدە قاتە بىقىپ جٷرەتٸنٸن ورىس تٸلدٸلەر دە سەزسٸن دەگەندەرٸ شىعار.
ورىسشا سۋبتيتر دەمەكشٸ, ونىڭ پايداسى دا تيەتٸن تۇسى بار. «تاڭقى, تاڭداۋ سەنٸكٸ» دەيدٸ قودار قاراقشىلارىنىڭ بٸرٸنە. اناۋ قايداعى تاڭقى, مۇرنى اۋزىنا تٷسكەن بٸرەۋ. ەيتەۋٸر ورىسشاسىندا ونى «كۋرونوسنىي» دەپ بەرٸپتٸ. شاماسى قازاقشا سٶزدەن ەمەس, فيلمدەگٸ كٶرٸنٸستەن جٶندەسە كەرەك.
بايان قاشىپ كەتكەن سوڭ قاراباي «ەستٸدٸڭدەر مە ماعان بٶزەك ەتٸپ تۇر» دەيدٸ. «بٶزەك» - جەرگٸلٸكتٸ ديالەكت سٶز. جالپى ۇلتقا ارنالعان فيلمدە ونداي ازعانا ايماق تٷسٸنەتٸن ديالەكت بولماعانى ابزال.
قوزى مەن بايان بٸرٸ جيرەن قاسقامەن, بٸرٸ اقبوزبەن قاشىپ كەلە جاتقاندا قوزىنىڭ اتى جىعىلادى. قوزى «كٷرەڭ اتىم-اي, مۇنىڭ نە?» دەپ كٷيٸنەدٸ. كٷرەڭ مەن جيرەندٸ اجىراتا الماعان اڭعال بالا ما سونشا? سول اتىنا قاراپ «ەگەر كٶكتە ارعىماقتارعا ورىن بولسا, سوندا كەزدەسەرٸمٸزگە سەنەمٸن» دەپ تولعانادى. مىناۋ بايانعا دا ارناماعان سٶزٸ عوي. سوسىن بايانعا قاراپ «جٸلٸگٸ ٷزٸلٸپ كەتٸپتٸ» دەيدٸ. جٸلٸك ٷزٸلمەيدٸ, سىنادى. ٶيتكەنٸ, ول بٸر سٷيەك, بٸرنەشە سٷيەك جالعاسقان ومىرتقا نەمەسە مويىن ٷزٸلەدٸ.
«ساعان تٸككەن شاڭىراقتى» دەيدٸ قاراباي قودارعا. شاڭىراقتى كٶتەرەدٸ. وتاۋدى تٸگەدٸ. قۇرسىنشى. ەندٸ قازاق تٸلٸندە مٷلدە جوق «جاڭالىقتارعا» كەلەيٸك.
«وسىنداي ادامسىزدىق بولار ما ەكەن» دەپ قودارعا زەكٸرەدٸ قاراباي. قالىڭ كٶرەرمەننٸڭ دە كٷيٸنٸپ وتىرعانى سول «ادامسىزدىق» قوي. قارابايعا قاراتا بەيبٸشە «بۇل سەنٸڭ ابىرويىڭا جات» دەيدٸ. ەندٸ فيلمدٸ تٷسٸرگەندەرگە تۋرا وسىلاي ايتىلسا, قالاي بولار ەدٸ?
بەرٸ قۇلاققا تٷرپٸدەي تيگەن سٶزدەردٸڭ اراسىندا بٸر دۇرىسى بار ەكەن. تاپتىق. تەك ەستٸر كٸسٸ بولسا. قودار قارابايعا قاراتا: «سەنٸڭ قىزىڭنىڭ كٷيەۋٸ بار. ول ەكٸ رەت بايعا تيمەيدٸ» دەيدٸ. بەرەكەلدٸ قودار!
(جالعاسى بار).
قاينار ولجاي
.jpg)