Aýyzdyǵymen alysqan asaý da aryndy arǵymaq – ómir kimderdi arqasynan aýdaryp tastamai jatyr. Aldy armanǵa, jan-jaǵy úmitke toly tynymy joq shylbyr qashaǵan tirliktiń tátti elesiniń sońynan zymyrap kele jatqan qansha ǵumyr ózi de, ózge de oilamaǵan tustan oqiiatta omaqasa mert boldy. Ol – bireýdiń arqa súier ákesi, ol – bireýdiń meiirimdi anasy, ol – bireýdiń baýyr eti balasy, ol – bireýdiń júreginiń jartysy edi ǵoi...
«Ol endi joq!». Qasqa mańdaiyn qaq jaryp miyna kirgen dál osy sózden talai pende eseńgirep jyǵylǵan, turǵan jerinde talyp qulaǵan. Janyndai jaqyn aiaýlysynan aiyrylý qashanda, qandai myqtyǵa da ońai soqpaǵan. Aitpaǵymyz – qazanyń jaiy. Anyǵy – arǵy álemge attanyp ketken jannyń artynda ańyrap qalǵan jaqyndarynyń jany jaily. Estirtý, kóńil aitý, kóńilqos, kóńilshái jáne taǵy da basqa «retsebi» ǵasyrlar boiy qalyptasqan halyq ishindegi qaiǵynyń emi jaily maqalamyzdyń alǵashqy bóliminde estirtý tóńireginde sóz qozǵaldy.
Ǵylymnyń anyqtamasyn alǵa tartsaq, jaqynynyń qazasyn estigen sátte adam boiynda kenet kóterilgen ózgeshe qubylystan belgili aýrý týdyratyn bakteriialar paida bolý qaýpi asa joǵary eken. Ol birtindep ulǵaiyp, kúnderdiń bir kúni ózin de qulatyp tynbasyna kim kepil? Kenet estigen qaraly habardy kótere almai júregi qysylyp, qaitys bolyp ketken adamdar týraly da derekter az emes. Al biz sol qazany estirtýde qazaqtyń ǵasyrlar boiy qalyptastyrǵan dástúrinen múlde alys ketip, ol qandai jaqyny, janynda adam bar ma, joq pa, eshteńemen eseptespei atannyń belin úzerdei aýyr qazany solq etkizip aita salatyn bolǵanbyz. Ókinishti. Ózekti órtep keterdei ókinishti! Buǵan mysal da óte kóp. Úide jalǵyz otyrǵan áielge «máiithanadan habarlasyp turmyz, kúieýińiz qaitys boldy» dep habarlaǵan jaǵdaidyń kýási de bolǵan edik, jumysta qapersiz otyrǵan áieline telefon shalyp «aǵań qaitys bolyp ketipti» degen shalaqazaq jas jigitti de kórdik...
Teginde, qazany kóp bolyp kelip estirtý jáne dál sol sáttegi jubatý aitýdyń qaraly janǵa tigizer kómek, paidasynyń asa zor ekenin birli-ekili sózben jetkize qoiý tipti múmkin emes. Meditsina, psihologiia ǵylymdary túgel, esh daýsyz moiyndaǵan bul aqiqatqa taǵy da sol babalarymyz basynan ótkergen shynaiy jaǵdailardy alǵa tarta otyryp baiandasaq kózimiz anyq jete túser edi. Qaiǵy túgil qýanyshtyń ózin jalǵyz qarsy alý pende shirkinge ońai soqpaitynyn «qýanyshym qoinyma syimai...» dep, ony bir jaqynymen bóliskende ǵana baryp baiyz tabatyndyǵynan bile berińiz. Endi tuzdan ashy, jerden aýyr qasiretti jalǵyz ózi qaltasyna salyp qoimaityny tipti de túsinikti.
Atalarymyzdan estigen áńgime. Baiaǵyda jasy jetpisti jelkelep qalǵan aqsaqaldyń ań aýlaýǵa ketken jalǵyz uly dalada qaitys bolypty. Astyndaǵy aty tastan qulap mert bolǵan jigittiń máiitin kórshi aýyldyń jigitteri kórip, aýyldaǵy aqsaqaldarǵa jetkizipti. Úlkender jyldam aqyldasyp jigittiń qazasyn estirtýge osy aýylǵa jolaýshylap kelip jatqan aqsaqaldyń qasyna bir jigit qosyp eki kisini attandyrady. Ekeýi tús aýa aqsaqaldyń úiine kelip túsedi. Beitanys jolaýshylardyń sálemin alyp, tórge ozdyrǵan aqsaqal «al, qaidan júrsizder?» degendei burylyp qaraǵanda estirtýge kelgen kisi: «Biz bir alys jaqtan kele jatqan jolaýshy edik, jolda áńgimelesip kele jatyp bir suraqqa jaýap tappai, joldaǵy aýylǵa tústik. Ol aýyldyń aqsaqaldarynan surap edik, alǵa júre berseńizder, taýdyń eteginde jalǵyz úi otyr, sol úidegi aqsaqaldan surańyzdar dep bizdi osylai jiberdi», deidi. «Ol qandai suraq eken?» deidi aqsaqal áldeneden seziktenip. – Siz bir kúni kerýen jolynda kele jatyp at basyndai altyn taýyp aldyńyz deiik, qýana qoinyńyzǵa saldyńyz, úige alyp kelip úi ishińizdi qýanttyńyz, ainala týys máz bolysty, eptep shetinen jumsadyńyz. Alaida bir kúni sol altyndy joǵaltqan kerýen iesi kelip, altynyn tanysa, sol altyn iesiniki bola ma, kimdiki bolady?», degen eken.
Sonda bul sózdi tegin aityp otyrmaǵanyn anyq bilgen aqsaqal, aýyr kúrsinip, kempirin qasyna shaqyryp: «Ái kempir, kel jaqynda, qolymyzdan jasap alǵanymyz ras, balamyzdy iesi alǵan eken, altyn iesiniki bolady, iesiniki bolady ǵoi», dep kemseńdep jylap jibergen eken.
Estirtip otyrǵan aqsaqal ary qarai toqtaý aityp, sabyrǵa shaqyrǵansha irgeni dúbirletip kórshi aýyldyń qadirli aqsaqaldary attan túsip, saý etip kirip keledi. Bet kórisip, kóńil aitady...
Aqsaqaldyń balasyn bergen Allanyń ony ózi alýǵa da haqysy bar ekenin dál osy sátte (basqa ýaqytta árine moiyndaidy) qabyl alýy qazanyń qasiretin ishke jibermei, tosqaýyl bolyp qalǵan joq pa? Odan keiingi qaptap kelgen qalyń el jerden aýyr qaiǵysyn bólisip jeńildetpedi me?!.
Ómirdiń ózindei ólimniń salmaǵy da ártúrli ekeni zańdylyq. Shyndyǵynda Shyńǵys hannyń Joshynyń ólimin seze otyryp, ol qazany basqasha jolmen estigisi kelýinde de adam janynyń aýyr qazada súienish izder syrly qupiiasy jatsa kerek... Úmbeteidiń Abylai hanǵa Bógenbaidyń qazasyn estirtýinde «qazany estýdiń aldynda mynany tyńdap al» degendei: «Ei, Abylai, Abylai, Abylai hanym, bul qalai? Bul qalaidan seskenip, Sózimdi qoima tyndamai» dep bastap batyrlarmen bolǵan nebir qandy joryqtardy esine salyp, dúnieden kim ótkenin ózine boljata jyrlai, batyrdyń qadirin, ordadai ornyn jetesine jetkize aityp kelip: «... Seksennen asa bergende, Qaiyrylmas qaza kelgende, Batyryń óldi – Bógenbai!» dep sóz tizginin sál irkip, ary qarai: «Jylamai tyńda, Abylai! Jaraǵa jaqsy qasqarar, Oibailap jaman bas salar. Kórispei aitty demeńiz, Osy edi bizdiń kelgen jai», dep jubatý aitady.
Bul – hanǵa estirtý. Sirá, jer sharyndaǵy ózge de bileýshiler ómirinde nebir estirtýler bolǵany anyq, alaida dál osyndai ólim isin óner dárejesinde ómirmen óre otyryp shyńyna shyǵaryp estirtý, qadirine jete jetkizý sirek ekeni taǵy ras...
Biz joǵarydaǵy aitqan «joǵalǵan altyn» oqiǵasy Shoqannyń qazasyn Shyńǵys tórege estirtken Keldibektiń aýzynan: «... Qudai bizge bir gaýhar tas berip edi, ony ózi aldy», dep te keledi. Bul aitýly tulǵalarǵa bailanysty bolǵan soń da el qulaǵynda qalǵan derekter.
Bir jyldyń aldynda ákem dúnieden ótkende álde qaidan sýmańdap jetken sýyq habar estirtýge kele jatqan adamdardyń aldyna túsip qulaǵymyzǵa jetkende qulap qala jazdaǵanymyz esimizden áli keter emes. El jinalyp bolǵansha súienerge taiaq tappai eseńgirep ketkenbiz. Aýa jetpei alqynǵan alasapyran kúide turyp «estirtetin eli qaida quryp ketken?» dep qalshyldap qalǵan jaǵdai osylaisha ózimizdiń de bastan ótip edi. Estirtýdiń qanshalyqty mańyzdy dúnie ekenin tula boiymyzben sezingen edik sonda... Bul kúnde qaraly habardy alysta júrgen jaqyndaryna jetkizýde áleýmettik jeliniń jyldamdyǵy alǵa túsip ketetin jaǵdailar oryn alyp jatatyny da ras. Degenmen, eń aldymen «qazany top adam baryp estirtý kerek» degen uǵym jalpy jurtta bolatyn bolsa, oǵan da tosqaýyl bolýǵa bolady. (Top adamnyń ishinde sóz ustaǵan, toqtaý aitar adamnyń bolǵany ǵanibet, árine). Qazany barlyq jaqyndary estip boldy-aý degende baryp úi iesiniń ruqsatymen áleýmetke jariialaý kerek shyǵar.
Endi bir gáp dárigerlerde. Shirkin, biz ulttyq mentalitet saltanat qurǵan memleket bolsaq, meditsinalyq oqý oryndarynda osynyń bári sabaq retinde oqytylyp, qyzmettik etika retinde talap qoiylyp, baǵalanýy kerek edi. Onyń búkil tetikteri qarastyrylyp, qalai estirtý kerektigi naqty jolǵa qoiylar edi. Ókinishke qarai, emhanada «operatsiia qalai bolar eken, shirkin-ai, jany qalsa eken» dep úmit pen kúdiktiń ortasynda seń soqqandai sendelip estandy halde turǵan adamǵa «ol óldi» degen sózdi ótip bara jatqan dáriger jol-jónekei aita salardai sazarǵan kúige túskenbiz. Ólgen adam qunynyń, tiri adam kóńiliniń osynsha arzandaǵany ma, bul sirá qandai sýyqtyq?!. Dál ýaqytynda (múmkindigi bola tura) qasyńnan tabylmaǵan soń jaqynyń ne, jatyń ne, báribir emes pe endi? Aýyr qaiǵyǵa ishiń órtenip ańyrap qoia bergenińde jamyrap kelip kóńilińdi aýlar «estirtý» degen ata dástúriń aman tursa, surqai ómirdiń emhanadaǵy súreńsiz sýreti bolar ma edi, bolmas pa edi? Dástúrden aiyrylýdyń qasireti osylai bolady, shydaǵannan basqa amal ne, tipti keide aýyl bolyp arqalar aýyrtpalyqty jalǵyz óziń qarsy alýǵa týra keledi, shydaisyń. Shydaǵannyń zardaby da shyǵar jerin ózi tabady, amal kem...
Iá, keide tipti eń jaqyny eldi jubatatyn kezde de bolǵan. Astanada turatyn Musylmanbek deitin bir aǵamyzben osy taqyryp kóleminde sóilesip otyryp mynadai bir áńgime estidim. «Budan on shaqty jyl buryn qyryqqa kelgen qaiynbikem jol apatynan qaitys boldy. Ózi eti tiri isker, minezi, aqyl-parasatymen ainalasyna óte qadirli kisi edi. Týys-týǵan bári jaqsy kóretin. Qyzmet, kásip, abyroi deisiz be, jan-jaǵynan jarqyrap kórinip kele jatqan shaǵynda úzilip ketti ǵoi. Qaraly habardy esti sala jan-jaqtan aǵyldyq. Kelsek, tosynnan kelgen ajal jaqyndaryna, árine qatty tigen, keibiri qatty daýys salyp, keibiri tipti talyp qalyp jatyr.
Bir kezde enemiz keldi. Tekti, zatty kisi edi. Tar qursaǵyn keńitken, tas emshegin iitken balasynyń qazasy úshin ana júregi qandai bolýshy edi, qars aiyrylmai ma?..
Keldi. Kólikten túse aldynan shyǵyp daýys salyp kóńil aitqan adamdarǵa izet qyla, qoldarynan bir-bir ustap alǵa qaraǵan beti júrip keledi. Kózinen jas tógilip keledi. Úige kirdi. Kelin-kepshik, qyz-qyrqynda es joq, qatty jylap, aiqailap ta jatyr endi. Myna kisini kórgende onan saiyn baqyrdy. Tipti toqtaý berer emes. Sol kezde enemiz sańq etip daýys shyǵardy: «Ái, basylyńdar túge! Qyzymnyń qazasy osy otyrǵan barlyǵyńa maǵan tigendei aýyr soqpas. Tilderiń tiip ketpesin, Qudaidan qorqyp jylańdar. Sabyr qylyńdar!», dedi. Jáne ony aitqan kezdegi keskin-kelbetin kórseńiz, til jetkisiz shynaiylyq pen parasat, salmaqty sezer edińiz.
Basqa synaq túskende eń aldymen keregi – es jiiý ǵoi. Sol bir aýyz sóz shynymen bárimizge es boldy. Ondai sátte áýletke es bolarlyq, sanaly túrde sabyrǵa shaqyrar adamnyń dóp aitqan bir sóziniń ózi baǵa jetpes bailyq eken...» deidi aǵamyz. Solai, solai bolatyn, áli de solai. Átteń...
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»
.jpg)