اۋىزدىعىمەن الىسقان اساۋ دا ارىندى ارعىماق – ٶمٸر كٸمدەردٸ ارقاسىنان اۋدارىپ تاستاماي جاتىر. الدى ارمانعا, جان-جاعى ٷمٸتكە تولى تىنىمى جوق شىلبىر قاشاعان تٸرلٸكتٸڭ تەتتٸ ەلەسٸنٸڭ سوڭىنان زىمىراپ كەلە جاتقان قانشا عۇمىر ٶزٸ دە, ٶزگە دە ويلاماعان تۇستان وقيياتتا وماقاسا مەرت بولدى. ول – بٸرەۋدٸڭ ارقا سٷيەر ەكەسٸ, ول – بٸرەۋدٸڭ مەيٸرٸمدٸ اناسى, ول – بٸرەۋدٸڭ باۋىر ەتٸ بالاسى, ول – بٸرەۋدٸڭ جٷرەگٸنٸڭ جارتىسى ەدٸ عوي...
«ول ەندٸ جوق!». قاسقا ماڭدايىن قاق جارىپ ميىنا كٸرگەن دەل وسى سٶزدەن تالاي پەندە ەسەڭگٸرەپ جىعىلعان, تۇرعان جەرٸندە تالىپ قۇلاعان. جانىنداي جاقىن اياۋلىسىنان ايىرىلۋ قاشاندا, قانداي مىقتىعا دا وڭاي سوقپاعان. ايتپاعىمىز – قازانىڭ جايى. انىعى – ارعى ەلەمگە اتتانىپ كەتكەن جاننىڭ ارتىندا اڭىراپ قالعان جاقىندارىنىڭ جانى جايلى. ەستٸرتۋ, كٶڭٸل ايتۋ, كٶڭٸلقوس, كٶڭٸلشەي جەنە تاعى دا باسقا «رەتسەبٸ» عاسىرلار بويى قالىپتاسقان حالىق ٸشٸندەگٸ قايعىنىڭ ەمٸ جايلى ماقالامىزدىڭ العاشقى بٶلٸمٸندە ەستٸرتۋ تٶڭٸرەگٸندە سٶز قوزعالدى.
عىلىمنىڭ انىقتاماسىن العا تارتساق, جاقىنىنىڭ قازاسىن ەستٸگەن سەتتە ادام بويىندا كەنەت كٶتەرٸلگەن ٶزگەشە قۇبىلىستان بەلگٸلٸ اۋرۋ تۋدىراتىن باكتەرييالار پايدا بولۋ قاۋپٸ اسا جوعارى ەكەن. ول بٸرتٸندەپ ۇلعايىپ, كٷندەردٸڭ بٸر كٷنٸ ٶزٸن دە قۇلاتىپ تىنباسىنا كٸم كەپٸل? كەنەت ەستٸگەن قارالى حاباردى كٶتەرە الماي جٷرەگٸ قىسىلىپ, قايتىس بولىپ كەتكەن ادامدار تۋرالى دا دەرەكتەر از ەمەس. ال بٸز سول قازانى ەستٸرتۋدە قازاقتىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاستىرعان دەستٷرٸنەن مٷلدە الىس كەتٸپ, ول قانداي جاقىنى, جانىندا ادام بار ما, جوق پا, ەشتەڭەمەن ەسەپتەسپەي اتاننىڭ بەلٸن ٷزەردەي اۋىر قازانى سولق ەتكٸزٸپ ايتا سالاتىن بولعانبىز. ٶكٸنٸشتٸ. ٶزەكتٸ ٶرتەپ كەتەردەي ٶكٸنٸشتٸ! بۇعان مىسال دا ٶتە كٶپ. ٷيدە جالعىز وتىرعان ەيەلگە «مەيٸتحانادان حابارلاسىپ تۇرمىز, كٷيەۋٸڭٸز قايتىس بولدى» دەپ حابارلاعان جاعدايدىڭ كۋەسٸ دە بولعان ەدٸك, جۇمىستا قاپەرسٸز وتىرعان ەيەلٸنە تەلەفون شالىپ «اعاڭ قايتىس بولىپ كەتٸپتٸ» دەگەن شالاقازاق جاس جٸگٸتتٸ دە كٶردٸك...
تەگٸندە, قازانى كٶپ بولىپ كەلٸپ ەستٸرتۋ جەنە دەل سول سەتتەگٸ جۇباتۋ ايتۋدىڭ قارالى جانعا تيگٸزەر كٶمەك, پايداسىنىڭ اسا زور ەكەنٸن بٸرلٸ-ەكٸلٸ سٶزبەن جەتكٸزە قويۋ تٸپتٸ مٷمكٸن ەمەس. مەديتسينا, پسيحولوگييا عىلىمدارى تٷگەل, ەش داۋسىز مويىنداعان بۇل اقيقاتقا تاعى دا سول بابالارىمىز باسىنان ٶتكەرگەن شىنايى جاعدايلاردى العا تارتا وتىرىپ بايانداساق كٶزٸمٸز انىق جەتە تٷسەر ەدٸ. قايعى تٷگٸل قۋانىشتىڭ ٶزٸن جالعىز قارسى الۋ پەندە شٸركٸنگە وڭاي سوقپايتىنىن «قۋانىشىم قوينىما سىيماي...» دەپ, ونى بٸر جاقىنىمەن بٶلٸسكەندە عانا بارىپ بايىز تاباتىندىعىنان بٸلە بەرٸڭٸز. ەندٸ تۇزدان اششى, جەردەن اۋىر قاسٸرەتتٸ جالعىز ٶزٸ قالتاسىنا سالىپ قويمايتىنى تٸپتٸ دە تٷسٸنٸكتٸ.
اتالارىمىزدان ەستٸگەن ەڭگٸمە. باياعىدا جاسى جەتپٸستٸ جەلكەلەپ قالعان اقساقالدىڭ اڭ اۋلاۋعا كەتكەن جالعىز ۇلى دالادا قايتىس بولىپتى. استىنداعى اتى تاستان قۇلاپ مەرت بولعان جٸگٸتتٸڭ مەيٸتٸن كٶرشٸ اۋىلدىڭ جٸگٸتتەرٸ كٶرٸپ, اۋىلداعى اقساقالدارعا جەتكٸزٸپتٸ. ٷلكەندەر جىلدام اقىلداسىپ جٸگٸتتٸڭ قازاسىن ەستٸرتۋگە وسى اۋىلعا جولاۋشىلاپ كەلٸپ جاتقان اقساقالدىڭ قاسىنا بٸر جٸگٸت قوسىپ ەكٸ كٸسٸنٸ اتتاندىرادى. ەكەۋٸ تٷس اۋا اقساقالدىڭ ٷيٸنە كەلٸپ تٷسەدٸ. بەيتانىس جولاۋشىلاردىڭ سەلەمٸن الىپ, تٶرگە وزدىرعان اقساقال «ال, قايدان جٷرسٸزدەر?» دەگەندەي بۇرىلىپ قاراعاندا ەستٸرتۋگە كەلگەن كٸسٸ: «بٸز بٸر الىس جاقتان كەلە جاتقان جولاۋشى ەدٸك, جولدا ەڭگٸمەلەسٸپ كەلە جاتىپ بٸر سۇراققا جاۋاپ تاپپاي, جولداعى اۋىلعا تٷستٸك. ول اۋىلدىڭ اقساقالدارىنان سۇراپ ەدٸك, العا جٷرە بەرسەڭٸزدەر, تاۋدىڭ ەتەگٸندە جالعىز ٷي وتىر, سول ٷيدەگٸ اقساقالدان سۇراڭىزدار دەپ بٸزدٸ وسىلاي جٸبەردٸ», دەيدٸ. «ول قانداي سۇراق ەكەن?» دەيدٸ اقساقال ەلدەنەدەن سەزٸكتەنٸپ. – سٸز بٸر كٷنٸ كەرۋەن جولىندا كەلە جاتىپ ات باسىنداي التىن تاۋىپ الدىڭىز دەيٸك, قۋانا قوينىڭىزعا سالدىڭىز, ٷيگە الىپ كەلٸپ ٷي ٸشٸڭٸزدٸ قۋانتتىڭىز, اينالا تۋىس مەز بولىستى, ەپتەپ شەتٸنەن جۇمسادىڭىز. الايدا بٸر كٷنٸ سول التىندى جوعالتقان كەرۋەن يەسٸ كەلٸپ, التىنىن تانىسا, سول التىن يەسٸنٸكٸ بولا ما, كٸمدٸكٸ بولادى?», دەگەن ەكەن.
سوندا بۇل سٶزدٸ تەگٸن ايتىپ وتىرماعانىن انىق بٸلگەن اقساقال, اۋىر كٷرسٸنٸپ, كەمپٸرٸن قاسىنا شاقىرىپ: «ەي كەمپٸر, كەل جاقىندا, قولىمىزدان جاساپ العانىمىز راس, بالامىزدى يەسٸ العان ەكەن, التىن يەسٸنٸكٸ بولادى, يەسٸنٸكٸ بولادى عوي», دەپ كەمسەڭدەپ جىلاپ جٸبەرگەن ەكەن.
ەستٸرتٸپ وتىرعان اقساقال ارى قاراي توقتاۋ ايتىپ, سابىرعا شاقىرعانشا ٸرگەنٸ دٷبٸرلەتٸپ كٶرشٸ اۋىلدىڭ قادٸرلٸ اقساقالدارى اتتان تٷسٸپ, ساۋ ەتٸپ كٸرٸپ كەلەدٸ. بەت كٶرٸسٸپ, كٶڭٸل ايتادى...
اقساقالدىڭ بالاسىن بەرگەن اللانىڭ ونى ٶزٸ الۋعا دا حاقىسى بار ەكەنٸن دەل وسى سەتتە (باسقا ۋاقىتتا ەرينە مويىندايدى) قابىل الۋى قازانىڭ قاسٸرەتٸن ٸشكە جٸبەرمەي, توسقاۋىل بولىپ قالعان جوق پا? ودان كەيٸنگٸ قاپتاپ كەلگەن قالىڭ ەل جەردەن اۋىر قايعىسىن بٶلٸسٸپ جەڭٸلدەتپەدٸ مە?!.
ٶمٸردٸڭ ٶزٸندەي ٶلٸمنٸڭ سالماعى دا ەرتٷرلٸ ەكەنٸ زاڭدىلىق. شىندىعىندا شىڭعىس حاننىڭ جوشىنىڭ ٶلٸمٸن سەزە وتىرىپ, ول قازانى باسقاشا جولمەن ەستٸگٸسٸ كەلۋٸندە دە ادام جانىنىڭ اۋىر قازادا سٷيەنٸش ٸزدەر سىرلى قۇپيياسى جاتسا كەرەك... ٷمبەتەيدٸڭ ابىلاي حانعا بٶگەنبايدىڭ قازاسىن ەستٸرتۋٸندە «قازانى ەستۋدٸڭ الدىندا مىنانى تىڭداپ ال» دەگەندەي: «ەي, ابىلاي, ابىلاي, ابىلاي حانىم, بۇل قالاي? بۇل قالايدان سەسكەنٸپ, سٶزٸمدٸ قويما تىنداماي» دەپ باستاپ باتىرلارمەن بولعان نەبٸر قاندى جورىقتاردى ەسٸنە سالىپ, دٷنيەدەن كٸم ٶتكەنٸن ٶزٸنە بولجاتا جىرلاي, باتىردىڭ قادٸرٸن, ورداداي ورنىن جەتەسٸنە جەتكٸزە ايتىپ كەلٸپ: «... سەكسەننەن اسا بەرگەندە, قايىرىلماس قازا كەلگەندە, باتىرىڭ ٶلدٸ – بٶگەنباي!» دەپ سٶز تٸزگٸنٸن سەل ٸركٸپ, ارى قاراي: «جىلاماي تىڭدا, ابىلاي! جاراعا جاقسى قاسقارار, ويبايلاپ جامان باس سالار. كٶرٸسپەي ايتتى دەمەڭٸز, وسى ەدٸ بٸزدٸڭ كەلگەن جاي», دەپ جۇباتۋ ايتادى.
بۇل – حانعا ەستٸرتۋ. سٸرە, جەر شارىنداعى ٶزگە دە بيلەۋشٸلەر ٶمٸرٸندە نەبٸر ەستٸرتۋلەر بولعانى انىق, الايدا دەل وسىنداي ٶلٸم ٸسٸن ٶنەر دەرەجەسٸندە ٶمٸرمەن ٶرە وتىرىپ شىڭىنا شىعارىپ ەستٸرتۋ, قادٸرٸنە جەتە جەتكٸزۋ سيرەك ەكەنٸ تاعى راس...
بٸز جوعارىداعى ايتقان «جوعالعان التىن» وقيعاسى شوقاننىڭ قازاسىن شىڭعىس تٶرەگە ەستٸرتكەن كەلدٸبەكتٸڭ اۋزىنان: «... قۇداي بٸزگە بٸر گاۋھار تاس بەرٸپ ەدٸ, ونى ٶزٸ الدى», دەپ تە كەلەدٸ. بۇل ايتۋلى تۇلعالارعا بايلانىستى بولعان سوڭ دا ەل قۇلاعىندا قالعان دەرەكتەر.
بٸر جىلدىڭ الدىندا ەكەم دٷنيەدەن ٶتكەندە ەلدە قايدان سۋماڭداپ جەتكەن سۋىق حابار ەستٸرتۋگە كەلە جاتقان ادامداردىڭ الدىنا تٷسٸپ قۇلاعىمىزعا جەتكەندە قۇلاپ قالا جازداعانىمىز ەسٸمٸزدەن ەلٸ كەتەر ەمەس. ەل جينالىپ بولعانشا سٷيەنەرگە تاياق تاپپاي ەسەڭگٸرەپ كەتكەنبٸز. اۋا جەتپەي القىنعان الاساپىران كٷيدە تۇرىپ «ەستٸرتەتٸن ەلٸ قايدا قۇرىپ كەتكەن?» دەپ قالشىلداپ قالعان جاعداي وسىلايشا ٶزٸمٸزدٸڭ دە باستان ٶتٸپ ەدٸ. ەستٸرتۋدٸڭ قانشالىقتى ماڭىزدى دٷنيە ەكەنٸن تۇلا بويىمىزبەن سەزٸنگەن ەدٸك سوندا... بۇل كٷندە قارالى حاباردى الىستا جٷرگەن جاقىندارىنا جەتكٸزۋدە ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸڭ جىلدامدىعى العا تٷسٸپ كەتەتٸن جاعدايلار ورىن الىپ جاتاتىنى دا راس. دەگەنمەن, ەڭ الدىمەن «قازانى توپ ادام بارىپ ەستٸرتۋ كەرەك» دەگەن ۇعىم جالپى جۇرتتا بولاتىن بولسا, وعان دا توسقاۋىل بولۋعا بولادى. (توپ ادامنىڭ ٸشٸندە سٶز ۇستاعان, توقتاۋ ايتار ادامنىڭ بولعانى عانيبەت, ەرينە). قازانى بارلىق جاقىندارى ەستٸپ بولدى-اۋ دەگەندە بارىپ ٷي يەسٸنٸڭ رۇقساتىمەن ەلەۋمەتكە جارييالاۋ كەرەك شىعار.
ەندٸ بٸر گەپ دەرٸگەرلەردە. شٸركٸن, بٸز ۇلتتىق مەنتاليتەت سالتانات قۇرعان مەملەكەت بولساق, مەديتسينالىق وقۋ ورىندارىندا وسىنىڭ بەرٸ ساباق رەتٸندە وقىتىلىپ, قىزمەتتٸك ەتيكا رەتٸندە تالاپ قويىلىپ, باعالانۋى كەرەك ەدٸ. ونىڭ بٷكٸل تەتٸكتەرٸ قاراستىرىلىپ, قالاي ەستٸرتۋ كەرەكتٸگٸ ناقتى جولعا قويىلار ەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, ەمحانادا «وپەراتسييا قالاي بولار ەكەن, شٸركٸن-اي, جانى قالسا ەكەن» دەپ ٷمٸت پەن كٷدٸكتٸڭ ورتاسىندا سەڭ سوققانداي سەندەلٸپ ەستاندى حالدە تۇرعان ادامعا «ول ٶلدٸ» دەگەن سٶزدٸ ٶتٸپ بارا جاتقان دەرٸگەر جول-جٶنەكەي ايتا سالارداي سازارعان كٷيگە تٷسكەنبٸز. ٶلگەن ادام قۇنىنىڭ, تٸرٸ ادام كٶڭٸلٸنٸڭ وسىنشا ارزانداعانى ما, بۇل سٸرە قانداي سۋىقتىق?!. دەل ۋاقىتىندا (مٷمكٸندٸگٸ بولا تۇرا) قاسىڭنان تابىلماعان سوڭ جاقىنىڭ نە, جاتىڭ نە, بەرٸبٸر ەمەس پە ەندٸ? اۋىر قايعىعا ٸشٸڭ ٶرتەنٸپ اڭىراپ قويا بەرگەنٸڭدە جامىراپ كەلٸپ كٶڭٸلٸڭدٸ اۋلار «ەستٸرتۋ» دەگەن اتا دەستٷرٸڭ امان تۇرسا, سۇرقاي ٶمٸردٸڭ ەمحاناداعى سٷرەڭسٸز سۋرەتٸ بولار ما ەدٸ, بولماس پا ەدٸ? دەستٷردەن ايىرىلۋدىڭ قاسٸرەتٸ وسىلاي بولادى, شىداعاننان باسقا امال نە, تٸپتٸ كەيدە اۋىل بولىپ ارقالار اۋىرتپالىقتى جالعىز ٶزٸڭ قارسى الۋعا تۋرا كەلەدٸ, شىدايسىڭ. شىداعاننىڭ زاردابى دا شىعار جەرٸن ٶزٸ تابادى, امال كەم...
يە, كەيدە تٸپتٸ ەڭ جاقىنى ەلدٸ جۇباتاتىن كەزدە دە بولعان. استانادا تۇراتىن مۇسىلمانبەك دەيتٸن بٸر اعامىزبەن وسى تاقىرىپ كٶلەمٸندە سٶيلەسٸپ وتىرىپ مىناداي بٸر ەڭگٸمە ەستٸدٸم. «بۇدان ون شاقتى جىل بۇرىن قىرىققا كەلگەن قايىنبيكەم جول اپاتىنان قايتىس بولدى. ٶزٸ ەتٸ تٸرٸ ٸسكەر, مٸنەزٸ, اقىل-پاراساتىمەن اينالاسىنا ٶتە قادٸرلٸ كٸسٸ ەدٸ. تۋىس-تۋعان بەرٸ جاقسى كٶرەتٸن. قىزمەت, كەسٸپ, ابىروي دەيسٸز بە, جان-جاعىنان جارقىراپ كٶرٸنٸپ كەلە جاتقان شاعىندا ٷزٸلٸپ كەتتٸ عوي. قارالى حاباردى ەستي سالا جان-جاقتان اعىلدىق. كەلسەك, توسىننان كەلگەن اجال جاقىندارىنا, ەرينە قاتتى تيگەن, كەيبٸرٸ قاتتى داۋىس سالىپ, كەيبٸرٸ تٸپتٸ تالىپ قالىپ جاتىر.
بٸر كەزدە ەنەمٸز كەلدٸ. تەكتٸ, زاتتى كٸسٸ ەدٸ. تار قۇرساعىن كەڭٸتكەن, تاس ەمشەگٸن يٸتكەن بالاسىنىڭ قازاسى ٷشٸن انا جٷرەگٸ قانداي بولۋشى ەدٸ, قارس ايىرىلماي ما?..
كەلدٸ. كٶلٸكتەن تٷسە الدىنان شىعىپ داۋىس سالىپ كٶڭٸل ايتقان ادامدارعا ٸزەت قىلا, قولدارىنان بٸر-بٸر ۇستاپ العا قاراعان بەتٸ جٷرٸپ كەلەدٸ. كٶزٸنەن جاس تٶگٸلٸپ كەلەدٸ. ٷيگە كٸردٸ. كەلٸن-كەپشٸك, قىز-قىرقىندا ەس جوق, قاتتى جىلاپ, ايقايلاپ تا جاتىر ەندٸ. مىنا كٸسٸنٸ كٶرگەندە ونان سايىن باقىردى. تٸپتٸ توقتاۋ بەرەر ەمەس. سول كەزدە ەنەمٸز ساڭق ەتٸپ داۋىس شىعاردى: «ەي, باسىلىڭدار تٷگە! قىزىمنىڭ قازاسى وسى وتىرعان بارلىعىڭا ماعان تيگەندەي اۋىر سوقپاس. تٸلدەرٸڭ تيٸپ كەتپەسٸن, قۇدايدان قورقىپ جىلاڭدار. سابىر قىلىڭدار!», دەدٸ. جەنە ونى ايتقان كەزدەگٸ كەسكٸن-كەلبەتٸن كٶرسەڭٸز, تٸل جەتكٸسٸز شىنايىلىق پەن پاراسات, سالماقتى سەزەر ەدٸڭٸز.
باسقا سىناق تٷسكەندە ەڭ الدىمەن كەرەگٸ – ەس جييۋ عوي. سول بٸر اۋىز سٶز شىنىمەن بەرٸمٸزگە ەس بولدى. ونداي سەتتە ەۋلەتكە ەس بولارلىق, سانالى تٷردە سابىرعا شاقىرار ادامنىڭ دٶپ ايتقان بٸر سٶزٸنٸڭ ٶزٸ باعا جەتپەس بايلىق ەكەن...» دەيدٸ اعامىز. سولاي, سولاي بولاتىن, ەلٸ دە سولاي. ەتتەڭ...
ۇلاربەك نۇرعالىمۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
.jpg)