Ý-shý, azan-qazan. Aspan ainalyp jerge túskendei. Aiqulaqtanyp, atoilaǵan, yshqynyp, qiqýlaǵan jelókpe jankúier.
Qyryq shaqyrymdyq qashyqtyqtyń qaq jartysyn eńserse de quiysqannyń asty ǵana aq sabyndanyp, terlegen kókqasqa jaqtan sýyrylǵan jalǵyz jebedei aǵyp keledi.
Áp etken bette báigege qatysqan júz qaraly júirik aýyzdyǵymen alysyp, birtutas shoǵyr bolyp shyqqan. Ekinshi, álde úshinshi ainalymda áldeneshe topqa bólinip, bytyrai bastady. Besinshi, altynshy ainalymda shań qaýyp qalǵandarynyń qarasyny molaiyp, ilgeri ozǵan eki shoǵyr bir-birimen úzeńgi qaǵystyryp, quiryq tistesip, taitalasqa túsken. Jer tanabyn qýyrǵan júirikterdiń qaiystai sozylǵan turqy ádettegiden sál uzaryp, jermen jeksen bolyp, shabysqa shabys qosyp, údetip keledi. Jylqy emes, qutty namystyń jarysyndai. Aldyńǵy eki topta on shaqty júirik bar. Bular qazaq eliniń mańdaiǵa basqan shyn tulparlary. Sol tulparlardyń aldynda týra oq boiy kókqasqa qara úzip, jalǵyz ózi keledi. Mine, on ekinshi, sońǵy ainalym. Qaraqshyǵa arqan boiy qalǵanda kókqasqa mańdaiǵa urǵandai kilt toqtady. On eki ainalym boiy aldyna jylqy salmaǵan, úzeńgi qaǵystyrmaǵan, úzeńgi qaǵystyrǵanyńyz ne, quiryq tistetpegen, tipti odan da ári, quryq salym jerge jaqyndatpaǵan, jaratqan ie ózgeden artyq jaratqan, tabanyna jel bitirgen jampoz, týa bitti júirik, áý, basta asyl týǵan shyn tulpar eken kókqasqa.
Aiǵai-súreń salǵan kótermeshi toptyń arasyndaǵy jazarman aǵaiyn japa tarmaǵai sýretke túsire bastaǵan. Beine taspaǵa tartylyp jatyr. Biraq, kókqasqa qaraqshydan ótpegen. Shamasy báige atynyń basynda shapqan on bir-on ekilerdegi qara bala báigeniń sharty boiynsha qaraqshydan ótý kerektigin bilmegen, bilse de mynaý dyrdý-dúrmekten esi shyǵyp, umytyp ketken. Janashyr toptyń aqyryp aitqan aqylyn da, nuqyp kórsetken nusqaýyn da uǵar emes.
Óitkeni, ol til-aýyzy joq ári qulaǵy estimeitin ǵaryp edi.
Semeide Uly Abaidyń 150 jyldyq mereitoiyndaǵy at báigesinen esinde qalǵanyn Krasnoiar selosyndaǵy balalar men jasóspirimderdiń ulttyq sport mektebiniń at bapkeri Qalym Qultasov osylai baiandap berdi.
– Ondai ǵaryp balany júirik attyń basynda shaptyrǵany nesi,–dedim men.
– Yrym. Biz kórmegen, emis-emis estigen baǵzy zamannan kele jatqan kóne yrym bolsa kerek-ti. Jaratqan iemiz tirshilikte kóp jylatqan pendesin áiteýir bir qýantýǵa tiisti. Ǵaryp balalardy júirik attyń basyna mingizip shapqyzý baiaǵydan bar dúnie.
Qalym Qultasov Chkalov aýdanyna qarasty Keńes aýylynyń týmasy. Qazir ol aýyl joq, tarap ketken. Qalym tárizdi jer-jerde tirshilik quryp jatqan azamattardyń kókeiinde ǵana saqtalǵan. Qalym Qaimoldauly da týǵan aýylyn jii eske alady. Ákesi Qaimolda júirik baptaǵan, báigege at qosqan adam. Áli esinde, júirik qarager bieleri bolyp edi. Sol bieni jaratyp, tóńirektegi 4-5 aýyldyń áldebir toilarynda, aitýly merekelerde, onyń ózinde de tym sirek ótkiziletin báigege qosýshy edi. Ákesiniki arǵy aqsaqaldardan estigen, kóne zamannan jetken qaǵidany óz boiyndaǵy túisikpen ushtastyryp, damytý bolatyn. Qazirgi at jaratý sol kezdegimen salystyrǵanda múldem basqasha sipatta. San jyldar boiy at jaratyp, báigeniń aldyn bermei kele jatqan Qalym Qultasov bylai deidi:
– Aldymen at tuqymy týraly aitý kerek. Qazir qazaqy at, qazaq jylqysy báigege qosýǵa jaramaidy. Maqtaýly arab jylqysy da. Olardyń tilersegi osal, beli bekem emes. Tyz etpe. Jaqyn, qysqa qashyqtyqtardy alýy múmkin. Al, alamanǵa salý bos dáme. Túrkimenniń ataqty aqaltekesi de solai. Túrkimen jylqylary áp etken bette boiyn jaza almaǵandai bultalaqtap, sodan soń kádimgi or qoian siiaqty ytyrynyp shapqanda, kóz kórim jerge deiin qara shaldyrmaityn ushqyrlyqtary bar. Biraq, shyn tulpardyń tulparlyǵy synalatyn alamanǵa jaramaidy. Ras, ózge jylqydan kórikti, qamys qulaqtaryn qaishylap, aqqý moiyndaryn iip, bir ornynda tura almai, birese bilep, birese dóńgelengen sýreti alpys eki tamyryńdaǵy bar qanyńa jan bitirip, asqaq rýh, airyqsha sezim syilaǵanymen bul tek syrt kórinis qana. Talmai shabý úshin jylqyǵa ózgeshe jaratylys kerek. Burynǵynyń tulparlary bylaisha sipattalǵan ǵoi: «Shyraqtai janǵan tomaǵakóz. Erini etektei jaiylǵan. Qas albasty qabaqty. Shyqshyty oralyp jatqan túbektei. Baýyzdaý jeri pisken alma saǵaqty. Qulaǵy kólge bitken quraqtai. Qulja moiyn. Jaýyryny sypyra japqan taqtaidai. Omyrtqasy taqtaidai. Myqymy tar. Kebeje qaryn. Keń qursaq. Ot ornyndai tuiaqty».
Qazirgi jylqy baǵatyn, júirik baptaityn mamandardyń aitýyna qaraǵanda, qazaqy jylqynyń baǵyn bailap júrgen kesapat – báige jolynyń qysqa bolýy. Máselen, búgingi alaman báige dep júrgen eń uzaq qashyqtyq 25-30 shaqyrymnan aspaidy. Shyn tulpardyń baby men baǵy qatar synalatyn burynǵy báige eń az degende 50-60 shaqyrym bolatyn. Alashtyń tól tulparlary aǵylshyn, arab attary siiaqty bir jarystan soń qaljyrap, sendelip qalmai, bir sýytyp alǵannan keiin-aq zar kúiine enetin. Biraq, ondai qazanattyń tuqymy tuzdai quryp ketti. Onyń eń basty sebebi, keshegi aq qashyp, qyzyl qýǵan alasapyranda alys-jaqyn shetelge údere kóshken myńdy aidaǵan bailardyń aqtyly jylqysynyń kóshken elmen birge aýyp ketýi. Myń san tulpar, tulpar týatyn kebeje qaryn, keń qursaq asyl bieler birge ketti. Kóshken eldiń jurtynda shaiyshqaqtaǵan buzaýǵa qýyp jete almaityn qany buzylǵan mástek, jaýyr bolǵan jaby ǵana qaldy. Sodan baryp, jylqy tuqymy azyp ketti.
Onyń ústine keshegi keńes zamanynda repressiia arda Alashtyń balasyna ǵana jasalǵan joq, jylqyǵa da jasaldy. Temir tulparǵa qol artqan jurt jylqyny kerek qylmady. Táýelsizdik alǵan jyldardan bastap, it júgirtip, qus salý, at baptap, báigege qosý tam-tumdap jandana bastady.
– Aty keliskenmen, baby kelispese, júiriktiń baǵy qaitady,–deidi Qalym Qultasov, – Men óz júirikterimdi ózim jemdeimin. Mal azyǵynyń quramynda tiisinshe sábiz, qant, suly, alma, tuz tárizdi qurama jemderdiń bolýyn ár kún saiyn qadaǵalap otyramyn.
– Qanty nesi? – deimin men.
– Qant gliýkoza. Júiriktiń aǵzasy qajetinshe túrli vitaminderdi alyp turýy kerek. Balasha mápelep baqpasań, baǵy jana ma? Bizge deiingi at ustaǵan bapkerlerdiń tájiribesi bir bólek. Bizdiki basqa. Júirikti áýeli semirtip, jiligine mai júgirtip, qońdandyryp alamyz. Biraq, onyń qazysynda mai bolmaýy kerek. Qazysyna mai bailanǵan júiriktiń ishi qyzyp, ólip qalýy da múmkin. Al, jilik maiyn úzip alsań, ondai jylqyda kúsh bolmaidy. Burynǵylar júirik atty jazdy kúni túnde qoia berip, kúndiz úsh mezgil bieniń sútin berip, semirtip, tumshalap jaýyp, mama aǵashqa bailap qoiǵan. Báigege qosardan bir kún buryn terin alǵan. Terin alý úshin kóbine aýanyń tymyq kezin paidalanǵan. Saýyrdan qulaq túbine deiin qalyń tekemetpen aýa ótpeitindei etip, tumshalap jaýyp, ústine salmaqty jigitterdiń birin mingizip, súiegindegi sasyq ter ábden shyqqansha ári-beri jele shoqytyp júrgen. Sodan soń báige atynyń er toqymyn sypyryp tastap, ábden qas qaraiyp, kóz bailanǵansha jetelegen. Jylqy jata qap aýnap, silkinip túregelgende bir ýys aq suly berip tań asyrǵan. Biz de negizinen, babalarymyzdan qalǵan tájiribeni ushtastyrǵanymyzben, ter alý ádisi sál basqasha. Biz júirikti ystyq monshaǵa túsiremiz. Ystyq bý júiriktiń boiyndaǵy aram terden bir tamshy qaldyrmaidy. Bir márte túsirip alǵannan keiin, jele jortyp, ter shyqqansha júgirtip, sodan soń terdiń dámin kóremiz. Kermek dám joiylsa, jylqynyń boiy tazarǵany.
– Áne bir jyldary Qyzyljardyń at shabarynda toǵyz júirik márege jetpei, jyǵylyp edi. Shamasy, júirik attarǵa báigeniń aldynda doping beredi degen jelsózdiń shyn bolǵany ǵoi – suradyq atbegiden.
– Biz ózge áriptesterimiz týraly ǵaibat sóz aitýdan aýlaqpyz. Jurtta jumysymyz joq. Ózimiz ondaiǵa áýes emespiz. Bizdiń tulparlarymyz báigede óz boiyndaǵy jaratqan iemiz syilaǵan múmkindikteri arqyly ári bizdiń jyl on eki boiy kútip-baptap, arnaiy jaratqanymyzdyń arqasynda aldyna qara salmaidy. Meniń «Rekord» degen aǵylshyn tuqymdy tulparym birneshe respýblikalyq, oblysaralyq jarystarda san márte bas júlde aldy. Bes ret jeńil mashina olja ettim. Al «Raýt» degen júirigim, ol da aǵylshyn tuqymdy jylqy, birneshe jyldan beri aldyna júirik salǵan emes. Raýttyń arqasynda alty mashina uttym.
Ekibastuz qalasynda ótken alaman báigege óz elinde elýden astam báigeniń aldyn bermegen eren júirikter qatysty. Meniń «Raýtym» on eki ainalym boiy jeke-dara keldi. Sol báigede atqumar baishykeshter meniń Raýtyma 80 myń dollar sanap berdi. Biraq, almadym.
Shabysy ańyzǵa ainalǵan «Raýt» osy kúni Krasnoiardaǵy balalar men jasóspirimderdiń sport mektebiniń at qorasynda tur. Jas sábidei mápelep kútkennen keiin san jylǵy saiystan qaljyraǵany, jarystan júdegeni baiqalmaidy. Qamys qulaqtaryn qaishylap, bolat tuiaǵymen jer tarpyp, shabys tileitindei oqyrana qaraidy janýar. Atbegiler «Raýttyń» san báigede júlde alǵan, el mereiin ósirgen, óz mártebesin biiktetken eńbegin qalai umytsyn.
Atbegi Qalym Qultasovtyń aitýyna qaraǵanda, endigi arada qazaqy jylqydan tulpar shyǵady dep dámelený qiyn. Taǵy bir atbegiler qazaqy jylqy soǵym ǵana deidi.
Ázirge aǵylshyn tuqymdy júirikterdiń ǵana baǵy janyp tur. San ǵasyr boiy Alashqa adal qyzmet etken er jigittiń qanatyna balanǵan qazanat tulpardyń tuqymy qashan jańǵyrar eken?..
Baiqal BAIÁDILOV,
jýrnalist
Aqmola oblysy
"Egemen Qazaqstan" gazeti
