ۋ-شۋ, ازان-قازان. اسپان اينالىپ جەرگە تٷسكەندەي. ايقۇلاقتانىپ, اتويلاعان, ىشقىنىپ, قيقۋلاعان جەلٶكپە جانكٷيەر.
قىرىق شاقىرىمدىق قاشىقتىقتىڭ قاق جارتىسىن ەڭسەرسە دە قۇيىسقاننىڭ استى عانا اق سابىندانىپ, تەرلەگەن كٶكقاسقا جاقتان سۋىرىلعان جالعىز جەبەدەي اعىپ كەلەدٸ.
ەپ ەتكەن بەتتە بەيگەگە قاتىسقان جٷز قارالى جٷيرٸك اۋىزدىعىمەن الىسىپ, بٸرتۇتاس شوعىر بولىپ شىققان. ەكٸنشٸ, ەلدە ٷشٸنشٸ اينالىمدا ەلدەنەشە توپقا بٶلٸنٸپ, بىتىراي باستادى. بەسٸنشٸ, التىنشى اينالىمدا شاڭ قاۋىپ قالعاندارىنىڭ قاراسىنى مولايىپ, ٸلگەرٸ وزعان ەكٸ شوعىر بٸر-بٸرٸمەن ٷزەڭگٸ قاعىستىرىپ, قۇيرىق تٸستەسٸپ, تايتالاسقا تٷسكەن. جەر تانابىن قۋىرعان جٷيرٸكتەردٸڭ قايىستاي سوزىلعان تۇرقى ەدەتتەگٸدەن سەل ۇزارىپ, جەرمەن جەكسەن بولىپ, شابىسقا شابىس قوسىپ, ٷدەتٸپ كەلەدٸ. جىلقى ەمەس, قۇتتى نامىستىڭ جارىسىنداي. الدىڭعى ەكٸ توپتا ون شاقتى جٷيرٸك بار. بۇلار قازاق ەلٸنٸڭ ماڭدايعا باسقان شىن تۇلپارلارى. سول تۇلپارلاردىڭ الدىندا تۋرا وق بويى كٶكقاسقا قارا ٷزٸپ, جالعىز ٶزٸ كەلەدٸ. مٸنە, ون ەكٸنشٸ, سوڭعى اينالىم. قاراقشىعا ارقان بويى قالعاندا كٶكقاسقا ماڭدايعا ۇرعانداي كٸلت توقتادى. ون ەكٸ اينالىم بويى الدىنا جىلقى سالماعان, ٷزەڭگٸ قاعىستىرماعان, ٷزەڭگٸ قاعىستىرعانىڭىز نە, قۇيرىق تٸستەتپەگەن, تٸپتٸ ودان دا ەرٸ, قۇرىق سالىم جەرگە جاقىنداتپاعان, جاراتقان يە ٶزگەدەن ارتىق جاراتقان, تابانىنا جەل بٸتٸرگەن جامپوز, تۋا بٸتتٸ جٷيرٸك, ەۋ, باستا اسىل تۋعان شىن تۇلپار ەكەن كٶكقاسقا.
ايعاي-سٷرەڭ سالعان كٶتەرمەشٸ توپتىڭ اراسىنداعى جازارمان اعايىن جاپا تارماعاي سۋرەتكە تٷسٸرە باستاعان. بەينە تاسپاعا تارتىلىپ جاتىر. بٸراق, كٶكقاسقا قاراقشىدان ٶتپەگەن. شاماسى بەيگە اتىنىڭ باسىندا شاپقان ون بٸر-ون ەكٸلەردەگٸ قارا بالا بەيگەنٸڭ شارتى بويىنشا قاراقشىدان ٶتۋ كەرەكتٸگٸن بٸلمەگەن, بٸلسە دە مىناۋ دىردۋ-دٷرمەكتەن ەسٸ شىعىپ, ۇمىتىپ كەتكەن. جاناشىر توپتىڭ اقىرىپ ايتقان اقىلىن دا, نۇقىپ كٶرسەتكەن نۇسقاۋىن دا ۇعار ەمەس.
ٶيتكەنٸ, ول تٸل-اۋىزى جوق ەرٸ قۇلاعى ەستٸمەيتٸن عارىپ ەدٸ.
سەمەيدە ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنداعى ات بەيگەسٸنەن ەسٸندە قالعانىن كراسنويار سەلوسىنداعى بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ ۇلتتىق سپورت مەكتەبٸنٸڭ ات باپكەرٸ قالىم قۇلتاسوۆ وسىلاي بايانداپ بەردٸ.
– ونداي عارىپ بالانى جٷيرٸك اتتىڭ باسىندا شاپتىرعانى نەسٸ,–دەدٸم مەن.
– ىرىم. بٸز كٶرمەگەن, ەمٸس-ەمٸس ەستٸگەن باعزى زاماننان كەلە جاتقان كٶنە ىرىم بولسا كەرەك-تٸ. جاراتقان يەمٸز تٸرشٸلٸكتە كٶپ جىلاتقان پەندەسٸن ەيتەۋٸر بٸر قۋانتۋعا تيٸستٸ. عارىپ بالالاردى جٷيرٸك اتتىڭ باسىنا مٸنگٸزٸپ شاپقىزۋ باياعىدان بار دٷنيە.
قالىم قۇلتاسوۆ چكالوۆ اۋدانىنا قاراستى كەڭەس اۋىلىنىڭ تۋماسى. قازٸر ول اۋىل جوق, تاراپ كەتكەن. قالىم تەرٸزدٸ جەر-جەردە تٸرشٸلٸك قۇرىپ جاتقان ازاماتتاردىڭ كٶكەيٸندە عانا ساقتالعان. قالىم قايمولداۇلى دا تۋعان اۋىلىن جيٸ ەسكە الادى. ەكەسٸ قايمولدا جٷيرٸك باپتاعان, بەيگەگە ات قوسقان ادام. ەلٸ ەسٸندە, جٷيرٸك قاراگەر بيەلەرٸ بولىپ ەدٸ. سول بيەنٸ جاراتىپ, تٶڭٸرەكتەگٸ 4-5 اۋىلدىڭ ەلدەبٸر تويلارىندا, ايتۋلى مەرەكەلەردە, ونىڭ ٶزٸندە دە تىم سيرەك ٶتكٸزٸلەتٸن بەيگەگە قوسۋشى ەدٸ. ەكەسٸنٸكٸ ارعى اقساقالداردان ەستٸگەن, كٶنە زاماننان جەتكەن قاعيدانى ٶز بويىنداعى تٷيسٸكپەن ۇشتاستىرىپ, دامىتۋ بولاتىن. قازٸرگٸ ات جاراتۋ سول كەزدەگٸمەن سالىستىرعاندا مٷلدەم باسقاشا سيپاتتا. سان جىلدار بويى ات جاراتىپ, بەيگەنٸڭ الدىن بەرمەي كەلە جاتقان قالىم قۇلتاسوۆ بىلاي دەيدٸ:
– الدىمەن ات تۇقىمى تۋرالى ايتۋ كەرەك. قازٸر قازاقى ات, قازاق جىلقىسى بەيگەگە قوسۋعا جارامايدى. ماقتاۋلى اراب جىلقىسى دا. ولاردىڭ تٸلەرسەگٸ وسال, بەلٸ بەكەم ەمەس. تىز ەتپە. جاقىن, قىسقا قاشىقتىقتاردى الۋى مٷمكٸن. ال, الامانعا سالۋ بوس دەمە. تٷركٸمەننٸڭ اتاقتى اقالتەكەسٸ دە سولاي. تٷركٸمەن جىلقىلارى ەپ ەتكەن بەتتە بويىن جازا الماعانداي بۇلتالاقتاپ, سودان سوڭ كەدٸمگٸ ور قويان سيياقتى ىتىرىنىپ شاپقاندا, كٶز كٶرٸم جەرگە دەيٸن قارا شالدىرمايتىن ۇشقىرلىقتارى بار. بٸراق, شىن تۇلپاردىڭ تۇلپارلىعى سىنالاتىن الامانعا جارامايدى. راس, ٶزگە جىلقىدان كٶرٸكتٸ, قامىس قۇلاقتارىن قايشىلاپ, اققۋ مويىندارىن يٸپ, بٸر ورنىندا تۇرا الماي, بٸرەسە بيلەپ, بٸرەسە دٶڭگەلەنگەن سۋرەتٸ الپىس ەكٸ تامىرىڭداعى بار قانىڭا جان بٸتٸرٸپ, اسقاق رۋح, ايرىقشا سەزٸم سىيلاعانىمەن بۇل تەك سىرت كٶرٸنٸس قانا. تالماي شابۋ ٷشٸن جىلقىعا ٶزگەشە جاراتىلىس كەرەك. بۇرىنعىنىڭ تۇلپارلارى بىلايشا سيپاتتالعان عوي: «شىراقتاي جانعان توماعاكٶز. ەرٸنٸ ەتەكتەي جايىلعان. قاس الباستى قاباقتى. شىقشىتى ورالىپ جاتقان تٷبەكتەي. باۋىزداۋ جەرٸ پٸسكەن الما ساعاقتى. قۇلاعى كٶلگە بٸتكەن قۇراقتاي. قۇلجا مويىن. جاۋىرىنى سىپىرا جاپقان تاقتايداي. ومىرتقاسى تاقتايداي. مىقىمى تار. كەبەجە قارىن. كەڭ قۇرساق. وت ورنىنداي تۇياقتى».
قازٸرگٸ جىلقى باعاتىن, جٷيرٸك باپتايتىن مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازاقى جىلقىنىڭ باعىن بايلاپ جٷرگەن كەساپات – بەيگە جولىنىڭ قىسقا بولۋى. مەسەلەن, بٷگٸنگٸ الامان بەيگە دەپ جٷرگەن ەڭ ۇزاق قاشىقتىق 25-30 شاقىرىمنان اسپايدى. شىن تۇلپاردىڭ بابى مەن باعى قاتار سىنالاتىن بۇرىنعى بەيگە ەڭ از دەگەندە 50-60 شاقىرىم بولاتىن. الاشتىڭ تٶل تۇلپارلارى اعىلشىن, اراب اتتارى سيياقتى بٸر جارىستان سوڭ قالجىراپ, سەندەلٸپ قالماي, بٸر سۋىتىپ العاننان كەيٸن-اق زار كٷيٸنە ەنەتٸن. بٸراق, ونداي قازاناتتىڭ تۇقىمى تۇزداي قۇرىپ كەتتٸ. ونىڭ ەڭ باستى سەبەبٸ, كەشەگٸ اق قاشىپ, قىزىل قۋعان الاساپىراندا الىس-جاقىن شەتەلگە ٷدەرە كٶشكەن مىڭدى ايداعان بايلاردىڭ اقتىلى جىلقىسىنىڭ كٶشكەن ەلمەن بٸرگە اۋىپ كەتۋٸ. مىڭ سان تۇلپار, تۇلپار تۋاتىن كەبەجە قارىن, كەڭ قۇرساق اسىل بيەلەر بٸرگە كەتتٸ. كٶشكەن ەلدٸڭ جۇرتىندا شايىشقاقتاعان بۇزاۋعا قۋىپ جەتە المايتىن قانى بۇزىلعان مەستەك, جاۋىر بولعان جابى عانا قالدى. سودان بارىپ, جىلقى تۇقىمى ازىپ كەتتٸ.
ونىڭ ٷستٸنە كەشەگٸ كەڭەس زامانىندا رەپرەسسييا اردا الاشتىڭ بالاسىنا عانا جاسالعان جوق, جىلقىعا دا جاسالدى. تەمٸر تۇلپارعا قول ارتقان جۇرت جىلقىنى كەرەك قىلمادى. تەۋەلسٸزدٸك العان جىلداردان باستاپ, يت جٷگٸرتٸپ, قۇس سالۋ, ات باپتاپ, بەيگەگە قوسۋ تام-تۇمداپ جاندانا باستادى.
– اتى كەلٸسكەنمەن, بابى كەلٸسپەسە, جٷيرٸكتٸڭ باعى قايتادى,–دەيدٸ قالىم قۇلتاسوۆ, – مەن ٶز جٷيرٸكتەرٸمدٸ ٶزٸم جەمدەيمٸن. مال ازىعىنىڭ قۇرامىندا تيٸسٸنشە سەبٸز, قانت, سۇلى, الما, تۇز تەرٸزدٸ قۇراما جەمدەردٸڭ بولۋىن ەر كٷن سايىن قاداعالاپ وتىرامىن.
– قانتى نەسٸ? – دەيمٸن مەن.
– قانت گليۋكوزا. جٷيرٸكتٸڭ اعزاسى قاجەتٸنشە تٷرلٸ ۆيتاميندەردٸ الىپ تۇرۋى كەرەك. بالاشا مەپەلەپ باقپاساڭ, باعى جانا ما? بٸزگە دەيٸنگٸ ات ۇستاعان باپكەرلەردٸڭ تەجٸريبەسٸ بٸر بٶلەك. بٸزدٸكٸ باسقا. جٷيرٸكتٸ ەۋەلٸ سەمٸرتٸپ, جٸلٸگٸنە ماي جٷگٸرتٸپ, قوڭداندىرىپ الامىز. بٸراق, ونىڭ قازىسىندا ماي بولماۋى كەرەك. قازىسىنا ماي بايلانعان جٷيرٸكتٸڭ ٸشٸ قىزىپ, ٶلٸپ قالۋى دا مٷمكٸن. ال, جٸلٸك مايىن ٷزٸپ الساڭ, ونداي جىلقىدا كٷش بولمايدى. بۇرىنعىلار جٷيرٸك اتتى جازدى كٷنٸ تٷندە قويا بەرٸپ, كٷندٸز ٷش مەزگٸل بيەنٸڭ سٷتٸن بەرٸپ, سەمٸرتٸپ, تۇمشالاپ جاۋىپ, ماما اعاشقا بايلاپ قويعان. بەيگەگە قوساردان بٸر كٷن بۇرىن تەرٸن العان. تەرٸن الۋ ٷشٸن كٶبٸنە اۋانىڭ تىمىق كەزٸن پايدالانعان. ساۋىردان قۇلاق تٷبٸنە دەيٸن قالىڭ تەكەمەتپەن اۋا ٶتپەيتٸندەي ەتٸپ, تۇمشالاپ جاۋىپ, ٷستٸنە سالماقتى جٸگٸتتەردٸڭ بٸرٸن مٸنگٸزٸپ, سٷيەگٸندەگٸ ساسىق تەر ەبدەن شىققانشا ەرٸ-بەرٸ جەلە شوقىتىپ جٷرگەن. سودان سوڭ بەيگە اتىنىڭ ەر توقىمىن سىپىرىپ تاستاپ, ەبدەن قاس قارايىپ, كٶز بايلانعانشا جەتەلەگەن. جىلقى جاتا قاپ اۋناپ, سٸلكٸنٸپ تٷرەگەلگەندە بٸر ۋىس اق سۇلى بەرٸپ تاڭ اسىرعان. بٸز دە نەگٸزٸنەن, بابالارىمىزدان قالعان تەجٸريبەنٸ ۇشتاستىرعانىمىزبەن, تەر الۋ ەدٸسٸ سەل باسقاشا. بٸز جٷيرٸكتٸ ىستىق مونشاعا تٷسٸرەمٸز. ىستىق بۋ جٷيرٸكتٸڭ بويىنداعى ارام تەردەن بٸر تامشى قالدىرمايدى. بٸر مەرتە تٷسٸرٸپ العاننان كەيٸن, جەلە جورتىپ, تەر شىققانشا جٷگٸرتٸپ, سودان سوڭ تەردٸڭ دەمٸن كٶرەمٸز. كەرمەك دەم جويىلسا, جىلقىنىڭ بويى تازارعانى.
– ەنە بٸر جىلدارى قىزىلجاردىڭ ات شابارىندا توعىز جٷيرٸك مەرەگە جەتپەي, جىعىلىپ ەدٸ. شاماسى, جٷيرٸك اتتارعا بەيگەنٸڭ الدىندا دوپينگ بەرەدٸ دەگەن جەلسٶزدٸڭ شىن بولعانى عوي – سۇرادىق اتبەگٸدەن.
– بٸز ٶزگە ەرٸپتەستەرٸمٸز تۋرالى عايبات سٶز ايتۋدان اۋلاقپىز. جۇرتتا جۇمىسىمىز جوق. ٶزٸمٸز وندايعا ەۋەس ەمەسپٸز. بٸزدٸڭ تۇلپارلارىمىز بەيگەدە ٶز بويىنداعى جاراتقان يەمٸز سىيلاعان مٷمكٸندٸكتەرٸ ارقىلى ەرٸ بٸزدٸڭ جىل ون ەكٸ بويى كٷتٸپ-باپتاپ, ارنايى جاراتقانىمىزدىڭ ارقاسىندا الدىنا قارا سالمايدى. مەنٸڭ «رەكورد» دەگەن اعىلشىن تۇقىمدى تۇلپارىم بٸرنەشە رەسپۋبليكالىق, وبلىسارالىق جارىستاردا سان مەرتە باس جٷلدە الدى. بەس رەت جەڭٸل ماشينا ولجا ەتتٸم. ال «راۋت» دەگەن جٷيرٸگٸم, ول دا اعىلشىن تۇقىمدى جىلقى, بٸرنەشە جىلدان بەرٸ الدىنا جٷيرٸك سالعان ەمەس. راۋتتىڭ ارقاسىندا التى ماشينا ۇتتىم.
ەكٸباستۇز قالاسىندا ٶتكەن الامان بەيگەگە ٶز ەلٸندە ەلۋدەن استام بەيگەنٸڭ الدىن بەرمەگەن ەرەن جٷيرٸكتەر قاتىستى. مەنٸڭ «راۋتىم» ون ەكٸ اينالىم بويى جەكە-دارا كەلدٸ. سول بەيگەدە اتقۇمار بايشىكەشتەر مەنٸڭ راۋتىما 80 مىڭ دوللار ساناپ بەردٸ. بٸراق, المادىم.
شابىسى اڭىزعا اينالعان «راۋت» وسى كٷنٸ كراسنويارداعى بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ سپورت مەكتەبٸنٸڭ ات قوراسىندا تۇر. جاس سەبيدەي مەپەلەپ كٷتكەننەن كەيٸن سان جىلعى سايىستان قالجىراعانى, جارىستان جٷدەگەنٸ بايقالمايدى. قامىس قۇلاقتارىن قايشىلاپ, بولات تۇياعىمەن جەر تارپىپ, شابىس تٸلەيتٸندەي وقىرانا قارايدى جانۋار. اتبەگٸلەر «راۋتتىڭ» سان بەيگەدە جٷلدە العان, ەل مەرەيٸن ٶسٸرگەن, ٶز مەرتەبەسٸن بيٸكتەتكەن ەڭبەگٸن قالاي ۇمىتسىن.
اتبەگٸ قالىم قۇلتاسوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەندٸگٸ ارادا قازاقى جىلقىدان تۇلپار شىعادى دەپ دەمەلەنۋ قيىن. تاعى بٸر اتبەگٸلەر قازاقى جىلقى سوعىم عانا دەيدٸ.
ەزٸرگە اعىلشىن تۇقىمدى جٷيرٸكتەردٸڭ عانا باعى جانىپ تۇر. سان عاسىر بويى الاشقا ادال قىزمەت ەتكەن ەر جٸگٸتتٸڭ قاناتىنا بالانعان قازانات تۇلپاردىڭ تۇقىمى قاشان جاڭعىرار ەكەن?..
بايقال بايەدٸلوۆ,
جۋرناليست
اقمولا وبلىسى
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
