Genetik-ǵalym Jaqsylyq Sábitov óziniń jazǵan «Qypshaq handary áýleti» atty maqalasynda Kai degendi mańǵol ataýynyń túrikshe kóshirmesi degen eken. Anyǵynda Kai, Kei degenimiz ariilerdiń mifologiialyq patshalar áýleti bolady. Orystar keianidy dep atasa, bizder qiiat (kai+ýt) dep bilemiz. Meniń aldyńǵy jazylǵan: «Qazaqtar men Shyńǵys hannyń túbi ariiler», «Shyńǵys hannyń tańbasynyń syry ashyldy» atty maqalalarymda bul keianid-qiiattar jóninde tarihi jáne shejire derekteriniń negizinde birtalai aitylǵan. Biz osyǵan toqtalyp jatpaimyz, óitkeni, endigi áńgimemiz basqada bolmaq.
Birinshiden, Shyńǵys hannyń Qiiat taipasynyń tóli emes, iaǵni Kai áýletiniń urpaǵy emes ekenin eske túsire ketelik. Aldyńǵy Qiiat pen bórjigin-qiiattardyń ekeýiniń eki bólek qaýym ekenderin genetik ǵalymdar da aityp otyr. Genetik-ǵalym Jaqsylyq Sábitov bul jaǵdaidy jaqsy biledi. Mańǵol ataýy bolsa, qiiat-bórjigin áýletiniń tusynda tarihi sahnaǵa shyqqan. Atap aitqanda Shyńǵys hannyń babasy Qabyl qaǵannyń tusynda «hamag mańǵol» degen ataýmen. Shyńǵys hannyń toǵyzynshy babasy Bodanjardyń nurdan emes, adaidan jaralǵanynyń meniń jazǵandarymnan basqa da, kóptegen dálelderi bar. Máselen, Rashidenniń aitqanynda Shyńǵys han ózine kómek kórstetti degen baiaýttarǵa (adailarǵa) «ýteký» degen ataq bergen. Ýteký degendi etnograftar «otok» dep tanidy. Orystar ýtekýdy «stareishina» dep aýdarady. («Sokrovennoe skazanie». Milehin. A.V.). Osy ýteký-otoktyń qazaqshasynyń «ata» ekenin barlyq shejiretanýshylar biledi, ásirese, Shoqandy oqyǵandar. Demek, Shyńǵys han baiaýt-adailarǵa óziniń naqty tegine qatysty «ata rý» degen ataq bergen. Osymen qatar Shyńǵys hannyń uly Shaǵataidyń atyn aýdarmashylar Tsagadai dep beredi. Menińshe, bul Tsagadai degenimiz anyǵynda Saq+adai bolsa kerek. Qairat Zakirianov Shyńǵys hannyń endi bir ulynyń atyn qiialdan Úkitai dep ataidy. Al endi, «Men-da Bei-lý» deregin jazǵan túrki tildi Chjao Hýn bolsa, Ódeidiń aitylýynyń Adai bolǵanyn aitqan eken. Bul eńbekti aýdarǵan, qytai tilin jetik bilgen N.Ts. Mýnkýev óz zamanynyń beldi qytaitanýshysy bolǵan. Mýnkýev óziniń túsiniktemelerinde bylai deidi: «Odei (A-dai, Odei) – tretii syn Chingis hana (1186-02.12. 1241), býdýshii kagan Ogodei (1229-1241). Forma A-dai (Odei –Oodei- Ogodei), ýpotrebliaemeaia nashim avtorom, ochevidno, predstavliaet soboi otrajenie deistvitelno sýshestvovashego proiznosheniia».
Demek, qytai tilin, ierogliftaryn jetik bilgen Mýnkýev Shyńǵys hannan keiingi imperatordyń atyn Adai dep oqyǵan. Jáne de, Mýnkýev bul Adaidy Ýgedei dep atap ketkenniń Rashiden ekenin aitady. Osydan keiin dástúr boiynsha, bizdiń jalǵan tarihymyzdy bizderge ýaǵyzdaǵan kommýnistik ǵalymdar osy ataýdy ǵylymi ainalymǵa engizgen. Menińshe, Ógedeidiń naqty ataýy Aq-adai bolǵan. Osymen qatar Chjao Hýn Joshynyń atyn Iodji dep jazady. Mýnkýev bolsa: «Iodji (Iýe-chji, Yoji) – starshii syn Chingis hana. V mongolskom iazyke vozmojno cheredovanie Y- i J. Poetomý Yoji ý Chjao Hýna sotovetstvýet Joci i, ochevidno, iavliaetsia odnim iz variantov realnogo proiznosheniia imeni starshego syna Chingis hana. Osydan bizder Shyńǵys hannyń úlken ulyna Iodji-iýechji, iaǵni adailardyń qurysqan Iýechji-Kýshan (adai-qypshaq), iaǵni eń alǵashqy kazaqtardyń memleketiniń atyn bergenin uǵamyz. Iodji degenimiz qytailardyń Iýechjilardy Iatii, Iada dep ataǵandaryna kelip tur. Bálkim, Shyńǵys han óziniń ulyn Iýechji-Kýshan memleketiniń qytailarsha ataýlarymen ataǵan bolar.
Osydan keiin, Jebeniń naqty aty Jorǵa-adaiymyz taǵy bar. Milehinniń «Qupiia shejireni» aýdarǵanynda, Qairat Zakirianov Sypatai dei salǵan Súbedeiimiz de Sýbge-adai bolyp tur. Al endi, osy Súbedeidi Syban dáý dep naimanǵa tartqandar bolǵan. Bul sózdiń de jany bar, eger de Naiman handyǵyn qurysqandardyń biriniń adailar ekenderin túsinsek. «Segiz-Oǵyz» birlestigin qurysqan taipanyń biriniń ataýy Suba edi. Bul Suba men Iadyrlar adailardyń bir bóligi bolsa kerek. Naiman mifologiiasyndaǵy «shúregei úirek» ańyzy bul Iadyr-Sadyrlardyń adailarǵa qatystaryn aityp tur. Osydan biz Súbedei degenimizdiń Suba-adai bolýy múmkin deimiz. Geografiiaǵa keletin bolsaq, Súbedeidiń rýy degen Uranhaidyń ataýy, jer ataýy retinde qazirgi qytai shekarasyndaǵy naimandardyń jerinde arǵy bettegi Jemenei aimaǵymen shektesedi. Demek, Uranhailar adaidyń Jemeneilerimen birge kóship-qonyp júrgen. Uranhai degenimiz «uryńqai» iaǵni, urynǵysh, tentek, soqtyqqysh degen maǵynany berýi múmkin. Bundai minezdemeniń adailarǵa keletini haq. Ánýar Alimjanov pen Valentin Ian bul mańda, iaǵni Shilikti alqaby men Jemeneidiń mańynda Shyńǵys hannyń aqyrǵy Ordasynyń turǵanyn aitqan edi. (Verhovia Irtysha). Uranhai aimaǵy da osy mańda, Gobi shóline qarai ornalasqan.
Meniń shejiretanýshy bolǵandyǵymnan kóptegen zertteýshiler tarihqa, shejirege, jáne de, Shyńǵys hannyń molasyna qatysty maǵan habar berip, aqyldasyp jatady. Osy Uranhai mańynda jiyrma shaqty molalardyń turǵanyn, bul molalardy Qazaqstannyń bas arheologyna kórsetpekshi bolyp júrgenderin aitqandar da bar. Bul molalardyń sýretterinen men ol jaqqa barmai-aq, bul qorymnyń kezindegi Iýechji-Kýshan patshalyǵynyń Iadalarynyń molalarymen óte uqsas ekenin aitqan edim. Bul jerdegi basty másele, qazirgi Kúrshim aýdanynyń jerinde qalǵan Qońyrattardyń molalary men Adailardyń tastan qalanǵan molalaryn aiyra bilýde jatyr. Aiyrmashylyq bulardyń molalarynyń tastarynda bolady. Qońyrattardyń molalarynyń tastary Dombaýyl kesheniniń tastaryndai bolsa, Adailardiki olardan úlken, jáne de domalaqtaý, sopaqtaý keledi. Endi tylsym kúshter jóninde biraz sózdi aita ketelik.
Osydan birer jyl buryn meniń jazǵan «Muztaý Shyńǵys hannyń molasy» atty maqalam oblystyq gazette jaryq kórgen edi. Jáne de, bul maqala meniń «Bóri naiman» atty kitábime de engen. Ol jerde men Shyńǵys hannyń molasyn bir tapsa, boilaryna zor qasiet bitken Uly baqsynyń (kahin) tabatynyn aitqan bolatynmyn. Muztaýdyń basynda Shambalanyń, iaǵni qatarlas dúnieniń bar ekeni belgili. Mine, osy Shambala arqyly Shyńǵys hannyń molasyn tabýdyń joly bar ekenin meniń kitábimnen oqyp alǵan, Syban Baianbai áýlieniń jien urpaǵy, áýlieniń qorymynyń shyraqshysy Amangeldi baqsy dereý Reseige baryp Muztaýdyń basyna shyǵyp, Shambaladan naimannyń Uly baqsysy bolǵan Kúshliktiń arýaǵyn kórip kelgen edi. «Shyńǵys handy kóre almadym» deidi. Aýzynda qurany, aldynda namazy bar esi durys adam, dáýletti, «djip» kóligimen mal baqtyrady. Asa taiaǵymen nebir aýyr qarǵys, duǵalardy qaitarady.
Bul Muztaýdyń basyna men aldyńǵy maqalamda aty atalǵan, Tamǵaly tastardy oqi alǵan kosmoenergetika progressory Bibi Sandýǵash hanymmen birge barmaqshy bolǵan edim. Alai da, jolǵa shyǵamyz dep júrgenimizde Bibi surapyl jol apatyna ushyrap, qol-aiaǵy synyp, atqa mine almaityndai bolyp qalǵan soń, osynyń sebebin sezgen men bala kezimnen qyzyqtaǵan taqyrybym – Shyńǵys hannyń molasyn umytqan edim. Áitse de, aitarym, tylsym kúshtersiz onyń molasyn tabý múmkin emes, óitkeni, abyz rý Adailardyń tóli Shyńǵys hannyń ózi de Uly baqsy bolǵan.
Endi mine, jýyqta menimen «Shyńǵys hannyń molasyn taptym» degen kerei-jantekei, naǵashydan merkit Serik Samarqanov degen azamat habarlasty. Seriktiń aitýynsha oǵan Ógedei hannyń rýhy aian bergen eken. Shyńǵys hannyń aqyrǵy Ordasy turǵan mańnan ol aian boiynsha birneshe qoryq tapqan. Hannyń óziniń Shilikti men Zaisannyń mańynda jatqanyn aitady. Osydan keiin seksen kilometr jerde bir molaǵa jerlengen áskerlerdiń qoryǵyn tapqan. Osydan keiin, júz jiyrma kilometr jerden, Jemeneidiń tusynda taǵy da áskerlerdiń qoryǵyn tapqan. Jergilikti halyqtyń kóne-kóz, kári-qulaqtary bul molalardyń mańǵoldardiki ekenderin aitsa, arheologtar 13 ǵasyrdyń molalary ekenin aitqan eken. Serik ákimderge habar bergen, ǵaryshtan qorymdardyń fotosýretin alǵan. Alai da, buny elep júrgen eshkim joq. Seriktiń aitýynsha qorymdaǵy arýaqtar qazaq tilinde sóileidi eken. Serik qazaqtyń batyrlarynyń tarihyn bir kisidei-aq biletin, «Kerei Jánibek batyr» qoǵamdyq qorynyń quryltaishysy bolady. Meniń babam Kókjal Baraq pen Jánibek batyrlardyń, jońǵarlardan bos qalǵan Ile boiyna kelgen qyrǵyzdardyń betin qaitarǵandary jóninde aityp berdi. Osy qorymdar jóninde men Serikke mynany aittym: «Saǵan aian bergen Ógedeidiń ózi emes, onyń aty Aqadai bolǵan. Demek, aiandy saǵan abyz Adai berip tur. Ekinshiden, Qońyrattardyń tańbasyna, iaǵni, «P» árpine uqsaǵan qorymda Qońyrattar jatyr. Bizdiń elde Shyńǵys hannyń molasyn qońyrattardyń qoryǵandary aitylady. Bul hannyń molasy bolsa, onda, osydan keiingi seksen kilometr jerdegi qorym, ony jerlegenderdi óltirgennen qalǵan. Osydan júz jiyrma kilometr jerdegi kelesi qorym álgilerdi óltirgenderdi óltirgennen qalǵan. Ańyzdaǵy nusqaǵa dál kelip tur».
Qazirgi tańda Serik Samarqanov Qazaqstannyń bas arheologyn kútýde. Endi, osy aitylǵandardyń aq-qarasyn orystar aitatyndai: «Vskrytie pokajet!». Bibi Sandýǵashty bul iske aralastyrǵym kelmeidi. Bul jerde Shyńǵys han jatsyn-jatpasyn, menińshe, osy qorymdardan bizder aqyrǵy Ordanyń syryn ashatyn siiaqtymyz. Shilikti alqabynda saqtardyń patshalarynyń qorymdary jatqany belgili. Bálkim, Shyńǵys han Uly baqsy bolǵan soń, osyny bilip bul mańda aqyrǵy Ordasyn tikken bolar? Adailardyń arii-saqtardyń urpaqtary ekenderi eshbir shúbá keltirmeidi. Shilikti qazanshuńqyry jóninde Asan qaiǵy babamyz: «Átteń, tórtinshi esigiń bolǵanda, jer jumaǵy sen ekensiń!» degen eken. Bul patshalardyń alqaby, jer jumaǵynyń mańynda Shyńǵys hanymyzdyń nege jatpasyna? Óziniń Uranhailary, Jemeneileri, patshalyq saqtary jatqan jerge nege jerlenbeske?
Men aitqan álgi Uly baqsymyz, árine, Adai bolady. Bálkim, Beket atanyń ózi bolar. Aty-jónin umyttym, aty álemge áigili amerikalyq bir kóripkel hanym: «Ia inogda nepravilno rasshifrovyvaiý svoi videniia, poetomý inogda i oshibaiýs» degen edi. Iá, bizder pende bolǵandyǵymyzdan olardyń qabyldai alǵandaryn kózimizge, qulaǵymyzǵa qabyldai almaimyz. Aldyńǵy jazǵandarymda men shejirege qatysty ǵana aiandar alatynymdy aitqan edim. Aian degenmiz intýitsiia, óte kúshti sezim. Ony túsine bilý kerek.
Aldyńǵy maqalamyzda biz Jalaiyr degenniń tańba ekenin, osy tańbanyń astyna jiylǵandardyń qańly, qypshaq, toharlar ekenderin aitqan edik. Al endi, bulardaǵy Jat taipasy kóne túrki tilinde djad (ai) bolady. Osymen qatar, adailar qańlylarǵa, toharlarǵa, qypshaqtarǵa jat, iaǵni massivi bólek, bóten taipa. Jalaiyrdyń ishindegi bulardyń jat atalýlary osydan bolar. Osymen qatar, orystar aýdarǵandarynda Jamuqanyń rýyn Jajyr-adai dep aýdarady. Anyǵynda bul Jajyr-adai jattan, iaǵni djad-djadaidan týǵan edi. Menińshe, sol zamandarda sonaý Iýeiaji-Kýshan patshalyǵy dáýirinen beri qiiattarmen qatarlas júrgen adailardyń ataýlary jat bolsa kerek. Iaǵni, qiiattarǵa jatpaidy degen maǵynada. Bul ataý osyndai maǵyna túrinde «Qupiia shejirege» engendei. Máselen, segiz-oǵyz Naiman birlestigin quraǵan taipalardyń túbi kimder? Árine, Tele birlestiginde bolǵan qańly-qypshaq, ade-adiz, iaǵni adai-tazdar. Bular Qańly-naiman, Tóre-naiman dep atalǵan bolǵan. Osy siiaqty burynǵy Jalaiyr birlestiginde bolǵandar kimder? Árine, telegnit, iaǵni Tele+ońǵy+ýttar, Tele birlestiginen kelgen qańly-qypshaq, adailar. Iaǵni, jat-djad degenimiz osy adailar bolsa kerek. Jaýlap alǵan Qytaidy bótenge, ásirese, keianidke biletip qoiý Shyńǵys han úshin óte qaýipti is edi. Jat degenimiz túrikshe djad bolǵanda, Muqalymyz da adai bolǵan syńaily.
Aldyńǵy taqyrybymyzda aitylǵandai Adaidyń uly Shyńǵys han alamandyq qurǵanynda qiiattardyń atyn jamylyp ketken. Álemdik tártip ornatý úshin jaralǵan onyń basqa sharasy bolmady, óitkeni, kóshpendilerdi bir týdyń astyna baǵyndyrý úshin oǵan han ataǵy kerek boldy. Sonyń úshin ol keianidterdiń tańbasyn alyp, óziniń bórijegen áýletin nurdan jaraldy dep laqap taratýǵa májbúr boldy. Iaǵni, jalǵan patsha áýletin qurdy. Sondyqtan da onyń áýleti dúniejúzilik monarhtar áýletteriniń qataryna alynbaǵan. Al endi, «Shyńǵys hanǵa osyndai qadam jasaýǵa ne túrtki boldy?» degen zańdy saýal týady. Onyń mánisi mynada.
Shyńǵys hannyń atasy Qabyl qaǵannyń, óziniń jeti uly turǵanda basqa atanyń balasy Ámbegeige handyq taǵyn bere salǵanynyń sebebin zertteýshilerden eshkim naqty aita almaǵan. «Sokrovennoe skazaniege» túsinikteme jazǵan Milehin men Iaroslavtsevter, parsy, qytai derekterin zerttep, Qabyl qaǵannyń qytaidyń Altan hanymen qyrǵi-qabaq bolǵanyn aitady. Osyny aita kele olar, Qabyl qaǵannyń qartaiǵan shaǵynda óziniń uldarynan han sailansa, Altan hannyń qaharyna ushyraidy dep, Ámbegeige taqty usynǵan eken-mys deidi. Anyǵynda, Qabyl qaǵan da ózin zańsyz túrde han ataǵan. «Tsza-tszi» atty qytai dereginde 12-shi ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy, iaǵni Qabyl qaǵannyń zamanyndaǵy oqiǵalar baiandalyp, mańǵoldardyń hany jóninde: «Ih vldadetel (Qabyl qaǵan. Q.Z.) takje nezakonno nazyvalsia «pervym avgýsteishim imperatorom-rodnonachalnikom» dep aitylady. Mine, osy zańsyzdyqqa keianidter qarsy bolǵan soń, Qabyl qaǵan óziniń zańsyz taǵyn Shara-Qailyqtyń urpaǵy keianid Ámbegeige usynǵan bolsa kerek. Sharahai linhý dep atalǵan bul adam Kai áýletiniń urpaǵy bolyp, bórjiginderge jazylyp ketken. Onyń urpaqtarynyń taishyýt, iaǵni «qanynan hanzada» áýleti dep atalǵandary osyny dáleldep tur. Orystar taýshyýt degendi «prints po krovi», «naslednik prestola» dep aýdarady. Osymen qatar, Mýnkýev osy Shara-Qailyqtyń endi bir urpaqtary - Besýttardyń bórjigin-nirýndarǵa shetten kelgenderin aitady. Bulardyń shetten kelgenderin «Qupiia shejireden» de uǵýǵa bolady. Onda Shyńǵys hannyń qoiyn Besýt taipasynan Degei (Ekei?) qoishynyń baqqany jóninde aitylady. Al endi, sol zamannyń, jáne de Qazaq handyǵynyń tusyndaǵy dástúr boiynsha, óziniń qoiyn ózi baqqannyń masqara is bolǵany belgili. Qazaqtar boijetken qyzdaryna: «Qoishyǵa uzatyp jiberemin!» dep urysqandarynda, qyzdary masqaradan qashyp asylyp ólgenge deiin baratyn bolǵan. N. Ts. Mýnkýev óziniń túsiniktemesinde: «...vidno, chto Degei-honichi ne prichisliaetsia k znatnym, ývajaemym liýdiam. ...Hotia, bratia prinadlejali k plemeni besýt, dlia mongolov Chingis hana oni iavlialis liýdmi prishlymi. Vo vremena Chingis hana, kak i pozdnee, pasti svoih ovets schitalos zaniiatiem, nedostoinym mýjchiny. Degei vziavshiisia za eto «prezrenoe delo», stal navsegda «ovechim pastýhom Degeem» dep jazady. Shyńǵys hannyń urpaqtarynyń ideologtarynyń, Qazaq handyǵyna sońynan kelip (shetten) qosylyp, qazaq halqynyń ekinshi butaǵyn quraityn Uly júz jóninde: «qaýǵa ber de malǵa qoi» degenderi de osyny dáleldep tur. Kaýǵanyń qoidy aidaityn qural ekeni belgili. Osydan bizder, Shara-Qailyq áýletiniń ,taishyýttardyń, besýttardyń, Ámbegeidiń túbiniń bórjiginderge sińgen Kailar ekenderin túsinemiz. Iaǵni, olardyń qanynan hanzada, taq muragerleri keianidter bolǵandary. (prints po krovi, naslednik prestola).
Mine, osy jáidi Shyńǵys han jaqsy bilgen. Qanynan hanzada bolmaǵan soń, atasy handyqtan bas tartqanda, onyń urpaǵy Temýjinniń qurǵan handyǵy legitivti bolmas edi. Shyńǵys han bilikti alǵanda onyń qarsylastyrynyń besýttar, taishyýttar, jyrhyndar bolǵandary belgili. Jyrhyndar da, bórjiginderge jazylyp ketken taza qiiattar edi. Sondyqtan da shejirede Taishydan tarap tur. Jyrhyndardy jýrhi dep te ataidy. Iaǵni jarǵy, ámir degen sózdi bildiredi. Naiman handary osy Qiiat-jyrhyndardan shyqqan. «Shyńǵys han Qiiat emes» degen áńgimemiz osymen támám boldy. Bul jóninde búge-shigesine deiin bilgilerińiz kelse, «Qazaqtar men Shyńǵys hannyń túbi ariiler» degen maqalamdy oqyrsyzdar. (Ult portaly). Endi, qazaqtyń arasynda saqtalyp qalǵan, keiin, Qypshaq handary áýleti dep atalyp ketken keianidter jóninde sóz qozǵap, elbasymyzdy Shyńǵys hannyń urpaǵyna japsyryp júrgen jaǵympazdardyń masqarasyn shyǵaralyq.
«Osy qazaq Eskendirdi bile me?» degendei, joǵarǵy Besýttyń, iaǵni bórjiginderge sińgen Kaiilyq bes ot áýletiniń búgingi bes sham Shapyrashty ekenderin aitalyq. Shapyrashty taipasynyń túbiniń Qańlylar (kailar) ekenderin burynǵylar da aitqan edi. Urpaqtan urpaqqa aitylyp kele jatqan shejire derekteri bizderge tipti, sonaý matriarhat dáýirinen kele jatqanyn ǵalymdar da aitady. Iaǵni, sol zamandaǵy qyzdan taratý salty qazaqtyń shejiresinde saqtalyp qalǵan. «Shapyrashtynyń sheshesi Qońyrattyń qyzy edi» degennen bizder bulardyń túbiniń de, Ergene qońdyqtar (Ferǵana qańlylary) ekenderin túsinemiz. Al endi, Qońyrat degenimiz anyǵynda qyidandar ataǵan Qanǵ+arat, iaǵni qańly halqy bolady. Mifologiialyq «Sary báibishe» bulardyń sary (ariilik bet-álpet) qańly ekenderin aityp tur. Shapyrashtynyń Ai tańbasy Esqojaniki (Altynai), teń qabyrǵaly úshburyshty tańbasy Ergene qońnyń simvoly, úshinshi tańbasy naimannyń Baǵanaly taipasynyń tańbasyndai. Bul tańba Dombaýyl mergenniń «nysana» tańbasy bolady. Iaǵni, bizder «baǵan» dep atap ketken tańbamyz keniaidterdi bildirip tur, óitkeni, bul tańbanyń iesi bolǵan Dombaýyl mergen taza Qiiat edi. Bul jerdegi Qiiat degendi keianid dep uqqanymyz jón bolady.
Iýechji-Kýshan patshalarynyń altyn teńgelerinde qolynda noqta ustaǵan, ekinshi qolynda úsh asha jalaiyr tańba, artynda ariilerdiń qasietti maly buqa, iaǵni Ókiresh turǵan patshanyń beinesi salynǵan. Túbine attyń jaly bailanǵan bul aiyr tańbany qazirgi halha-mańǵoldar ózderiniń teńgelerine basyp alypty. Osydan bizder, aldyńǵy maqalamyzda aitylǵandai qazaq shejirelerindegi «Noqta aǵasy», «Ókiresh», «noqta tańba», «Siyrshy», «Qoishy» degenderdiń patshalar áýletin bildirip turǵandaryn túsinemiz. Alai da, Shyńǵys han áýletiniń ideologtary bul tektilerdi shejire derekterinde qul-qutandarǵa ainaldyryp jibergen. Kishi júzdegi Tabyndar da (tabyn – bes), Besýttar bolady. Bulardyń «Noqta aǵasy» degen ataqtarymen qosa «noqta tańbasy», patshalardyń jalaiyr tańbasy bar. Demek, keshegi Besýt, búgingi Tabyn, Shapyrashty taipalary tektilerdiń tektisi, Kei atty patshalar áýletiniń urpaqtary bolyp keledi. Abyz aqyndar – Súiinbai men Jambyldyń osylardan shyqqandary da, bulardyń túbiniń Kavi-keiler ekenderin ańǵartady. Ariilerdiń Kavi degeniniń abyz-aqyn ekeni belgili. Kei, Kai ataýy osy Kaviden bolǵan.
Shejirede Shapyrashty Esqoja Qoishymannan taraidy. Bul jerdegi «man» jalǵaýy «atarman», «shabarman» degendegi siiaqty túbirdiń mańyzyn bildirip tur. Iaǵni «qoishyman» degenimiz jetpis jeti atasynda qoishy degendi bildiredi. Esqojadan taraityn elbasymyzdyń ózi: «Men qoishynyń balasymyn, nemeresimin, shóberesimin» deidi. Joǵarǵy taratylýǵa qatysty tórelerdiń shejireshileri elbasymyzdy «qoishynyń balasy» dep kemsitpekshi bolady. Al endi, aldyńǵy jazǵnadarymyzdan, jáne de, joǵaryda aitylǵandardan bizder shejire derekterindegi «Qoishy, «Siyrshy» degenderimizdiń, anyǵynda Shyńǵys hannyń ózinen de tekti ekenderin túsinemiz. Iýechji-Kýshan patshalyǵynyń altyn teńgesi osy aitylǵandardyń birden-bir dáleli bolyp keledi. Dana halyq: «Qoi baǵyp, quiryq jegen ozar» dep beker aitpaǵan. Keianidterdiń shejiresindegi barlyq patshalardyń tańbalary «noqta tańba» bolyp turǵandyqtan bizder bundai tańbaǵa ie bolǵan taipalardyń báriniń patshalar áýletiniń urpaqtary ekenderin túsinemiz. Al endi, Shapyrashtylardyń atasy degen Báidibektiń naizasynyń basynda noqtanyń bolǵanyn ekiniń biri bile bermeidi. Qalmaqtarmen bir qaqtyǵysta olardyń Dóde batyry naimannyń Shektibai batyryn aýyr jaraqattap ketkende, Báidibek baba naizasynyń ushyndaǵy osy noqtasymen Dódeniń buǵy moiynynan ilip alyp, at-matymen jyǵa súiretip, býyndyryp óltirgen eken. Birinshiden, keianidterdiń shejiresindegi patshalardyń noqta tańbalary «noqtaly naiza» túrinde kórsetilgen. Ekinshiden, Báidibektiń urpaqtary degen Albandarda, Rashan-hadtyń dereginde kórsetilgendei «noqta tańba» Báidibektiń naizasynyń basyndaǵy noqta keipinde salynǵan. Noqtany ustaǵan patshanyń beinesin altyn teńgege soqqan Kýshan patshalyǵy qytai derekterindegi Hýsha, iaǵni Qypshaq ekenderi, jáne de, Qańly men Qypshaqtyń bir massiv ekenderi aldyńǵy maqalamyzda aityldy. Mine, Báidibektiń han atanýynyń sebebi osydan bolǵan. Tórelerdiń shejireshileri bolsa: «Báidibek qai atasynan han atanǵan?» dep bulqan-talqan bolady. Anyǵynda, Báidibektiń atalary handyq qurǵanda Shyńǵys handy qoiyp, onyń jetpis jetinshi atasy týmaǵan edi. Báidibek ataǵa han ataǵyn bergen halyq onyń naqty tegin jaqsy bilgen. Bul han ataýynyń Shyńǵys hanǵa esh qatysy joq. Jáne de, Báidibek ata Shyńǵys han siiaqty jalǵanatty han bolmaǵan.
Mine, Asqaq Temirdiń zamanynda ómir súrip, bórjigin-adai bolsa da, Asqaq Temirdiń ózi ala almaǵan han ataǵyn Báidibektiń alýynyń syry onyń, ariilerdiń patshalyq Kai áýletiniń urpaǵy ekeninde jatyr. Báidibektiń Úisinge jatatyny jalǵan mif. Jáne de, Úisin degenimiz eshqandai da sýperetnos emes, bar bolǵany ideologiia. Keńes dáýirindegi rýshyldardyń, iaǵni úisinshilderdiń ideologiiasy. Úisin degenimiz kezindegi qańlylardan-qypshaqtardan, kerderilerden, dýlý-dýlattardan, qońyrattardan quralǵan taipalar odaǵynyń ataýy. Úisin ataýy Eljaý bidiń elinde (El+jaý, vrajdebnyi narod), olardyń Iýechjilardyń (adailardyń) zulmatyna ushyraǵanda bolmaǵan. Bul zulmatqa ushyraǵandar sary sarmattardyń Azyq (Iazig) taipasynyń bir shaǵyn bóligi edi. Muhamedjan Tynyshbaev Shapyrashty, Ysty, Oshaqty taipalarynyń Úisinderge kirme ekenderin meńzegen eken. Anyǵynda, Sary úisinderdiń ózderi shejire derekterinde Báidibekterge kirme, «asyrandy» bolady. Mifologiia Qońyrattardyń Ergene qońnan shyqqanda basqa taipalardyń oshaqtaryn taptap ótip aiaqtarynan ketkenderin aitady. Shoqan bul aiaqtyń dertin «revmatizm» degen eken. Sonda, mifologiiada «aiaqtarynan ketti» degen Maiqy biimiz de Úisin emes, qońyrat-qańly bolady. Onyń ústine ol ariilerdiń, Qańlylardyń, Qońyrattardyń hasaǵ arbalaryna tańylǵan bolsa.
Shejire bekerden-beker derek bermeidi. Shejiredegi ár ataýdyń óziniń jasyryn maǵynasy bolady. «Ittiń bári tazy emes, ettiń bári qazy emes» degendei, shejireni sairap júrgenderdiń bári shejiretanýshy emes. Bizderdiń Shyńǵys hannyń teginen adasyp júrgenimizdiń sebebi, shejireni tani bilmeýmizde jatyr. Sondyqtan da, qazaqbaishylap aitylǵan shejire derekterine áli kúnge deiin senip, nadan kúiimizde qala bermekpiz. Noqta aǵasy degenimiz eshkimniń de aǵasy ekenin bildirip turǵan joq, bul ataý – noqta aǵasynyń patsha ekenin bildirip tur. Naimandaǵy Teristańbalynyń, Jalaiyrdyń, Kishi júzdegi Tabynnyń, Orta júzdegi Taraqtynyń «noqta aǵasy» degen ataýlary, olardyń keianidtik patsha áýletiniń urpaqtary ekenderin bildirip tur. Jalaiyr, iaǵni biz aityp júrgen taraq tańba Shyńǵys handiki emes, osylardyń ózderiniki.
Jaqsylyq Sábitov qypshaqtardyń Boniak hanyn aitqanda onyń Osenniń uly ekenin túsindiredi de, Osenniń kim ekenin bilmeidi. Osymen qatar Súgirdi de Osenniń uly deidi. Orystarǵa qandy qyrǵyn salǵan Boniak keianid bolǵan. Keianidter áýletinde Zaratýshtra paiǵambardan burynǵy zamandarda noqta tańbaly Kei Osen degen patsha bolǵan. Mine, joǵarǵy Boniak pen Súgir osy Kei Osenniń urpaqtary bolady. Mine, bizder osy jerden qypshaqtardyń, qańlylardyń, qaisaqtardyń, iaǵni Qai áýletiniń saqtarynyń ariilerdiń patshalyq Kei áýletiniń urpaqtary ekenderin túsinemiz. Osymen qatar, shejire derekterinde naimandaǵy Baltaly, Baǵanaly, Ergenekti taipalary osy Súgirden taratylǵan. Naimanda qalǵan Jaǵalbailylar da osy Súgirdiń urpaqtary bolyp sanalady. Bulardy Tóre-naiman deidi. Aldyńǵy maqalamyzda Jaǵalbailydan Naiman memlektetin qurǵan handardyń shyqqandary aitylǵan. Demek, Qypshaq handyǵy siiaqty, Naiman handyǵy da Kei Osenniń urpaqtarynyń kúshimen qurylǵan. Shejirede kúlli naimannyń Belgibaidan tarap turǵandaryna qaraǵanda, «Qupiia shejiredegi Belgimtaidyń ákesi degen Dýbýn-Baian da, jáne de kúlli Qiiat áýleti de osy Kei Osennniń urpaqtary bolsa kerek. Keianidterdiń shejiresinde Kei Osen keide Kei Oseden, keide Kei Ýsen dep kórsetelgen eken.
Al endi, qazirgi tórelerdiń ózderin Dýbýn-Baiannan taratyp júrgenderiniń sebebi, olardyń «nurdan jaralǵandary» Islam dinine qatysty kúpirshlik bolyp ketken soń bolǵan. Qazybek bek Taýasaruly men Jalaiyrlardyń Shyńǵys handy Dýbýn-Baian arqyly ózderinen taratqandary da, baryp turǵan jańsaqtyq. Bórjiginder Dýbýn-Baiannan, iaǵni Álkei Marǵulan atap ketken Dombaýyl mergennen týmaǵan. Jáne de, Kai áýletiniń, iaǵni Qiiannyń adaidaǵy Muńaldan taratylýy da, Shyńǵys hannyń ideologtarynyń aila-tásilderinen bolýy múmkin. Ne bolmasa, bul shejiredegi Qiian, ańyzdaǵy Qiiannyń attasy ǵana bolsa kerek. Bizder bul shejiremen Shyńǵys handy aqsúiek áýlettiń urpaǵy dep, álemdi sendire almaimyz. Bir anyǵy, aldynda aitylǵandai, Muń+al degenimiz Rashidenniń mańǵul ataýynyń maǵynasyn túsindirgenindegi «vozmi pechal», Ábilǵazy aitqan mýnol-mýgýl, shejiredegi muńal-muǵal, aqyndarymyz aitqan «muńly baba», iaǵni, keiin mańǵul dep aitylyp ketken muńly qazaqtyń bir balama ataýy.
Demek, Shyńǵys hannyń urpaqtary tóre ataqtaryn saqtap qalý úshin ózderin Dýbýn-Baiannan taratyp otyr. Óitkeni, joǵarydan uqqandaryńyzdai, naǵyz tóreler noqta aǵalary, Dýbýn-Baiannyń urpaqtary bolady. Tóre degenimiz basqa elderdiń tilindegi «kniaz», «prints» degen maǵynada. Bundai ataqqa tek aqsúiek áýlettiń urpaqtary ie bolady. Kai áýleti, Osman imperiiasy arqyly da álem moiyndaǵan aqsúiek áýletke jatady. Sondyqtan da, prints, iaǵni tóre ataǵy qazaqtarda keianidterge ǵana tiesili. Memleket qurǵan qiiat-naiman handarynyń urpaqtary bekerden-beker Tóre-naiman dep atalǵan joq. Qazaqtardyń babalary – ejelgi ariilerde abyz-aqyndar jáne jaýynger-malshylar degen eki qaýym bolǵan. Keianidter abyz-aqyndar da, qarshyǵa (svastika) tańbaly bórjiginder, Shyńǵys hanymen qosa jaýynger-malshylardyń urpaqtary bolady. Adailardyń (dailar) atam zamannan beri attyń ústinen sadaq atqan jaýynger taipa ekenderi belgili. Demek, naǵyz «qoishynyń balasy» elbasymyz emes, Shyńǵys han men onyń urpaqtary bolyp tur. Sondyqtan da, bul áýletti aqsúiekter retinde álem moiyndamaǵan, óitkeni, Evropalyq tarihshylar, orystyń tarihshylary bul aqiqatty jaqsy biledi. Abyz-aqyn Buqar jyraý Abylai hanǵa: «Atańdy seniń surasań, Arhar urandy jat ediń, Qai jerińnen tóre ediń?» degeninde, Shyńǵys handy qazaqqa jat dep turǵan joq, Qiiatqa jat dep tur. Naimannyń ǵulama shejiresi bolǵan, bala kezimde meniń aýzyma túkirip batasyn berip, «Iasin» súresiniń aiattaryn jazdyrtyp berip ketken Ǵulam Qadyr Jazybaiulynyń aitqanynda: «Shyńǵys hannyń urpaqtary arý uryq bolsa da, tóreler emes, tóleńgittiń tárbiesin kórgender».
Bul urpaq bir-birimen qyrqysyp aldymen Altyn Ordamyzdy qurtty, odan keiin Qazaq handyǵyn qurtty. Qazaq halqyn ózderiniń burynǵy bodandaryna bodan qyldy. Kai áýletindegi Báidibek hannyń urpaǵy bolsa, qazaq elin osy bodandyqtan alyp shyǵyp, Kazaqstan memleketiniń shekarasyn bekitip, qazaq halqyn basqa elderden kemdikke ustamai, teńdikke jetkizdi. Al endi, Shyńǵys hannyń urpaqtary jóninde jazǵan Qairat Zakirianov: «K sojaleniiý – zdes ýje v deistvii zakon samoi prirody – nasledniki Chingis hana, ne obladaia talantami i sposobnostiami svoego velikogo predka, razrýshili, pojalýi, velichaishýiý Imperiiý vseh vremen i narodov» degen eken. Iá, Bekbolat bi aitqandai: «Túieniń ózi túie, qumalaǵy túie emes».
Qairat Zaryphan
Shejiretanýshy. Óskemen.
Ult portaly
.jpg)