گەنەتيك-عالىم جاقسىلىق سەبيتوۆ ٶزٸنٸڭ جازعان «قىپشاق حاندارى ەۋلەتٸ» اتتى ماقالاسىندا كاي دەگەندٸ ماڭعول اتاۋىنىڭ تٷرٸكشە كٶشٸرمەسٸ دەگەن ەكەن. انىعىندا كاي, كەي دەگەنٸمٸز ارييلەردٸڭ ميفولوگييالىق پاتشالار ەۋلەتٸ بولادى. ورىستار كەيانيدى دەپ اتاسا, بٸزدەر قييات (كاي+ۋت) دەپ بٸلەمٸز. مەنٸڭ الدىڭعى جازىلعان: «قازاقتار مەن شىڭعىس حاننىڭ تٷبٸ ارييلەر», «شىڭعىس حاننىڭ تاڭباسىنىڭ سىرى اشىلدى» اتتى ماقالالارىمدا بۇل كەيانيد-قيياتتار جٶنٸندە تاريحي جەنە شەجٸرە دەرەكتەرٸنٸڭ نەگٸزٸندە بٸرتالاي ايتىلعان. بٸز وسىعان توقتالىپ جاتپايمىز, ٶيتكەنٸ, ەندٸگٸ ەڭگٸمەمٸز باسقادا بولماق.
بٸرٸنشٸدەن, شىڭعىس حاننىڭ قييات تايپاسىنىڭ تٶلٸ ەمەس, ياعني كاي ەۋلەتٸنٸڭ ۇرپاعى ەمەس ەكەنٸن ەسكە تٷسٸرە كەتەلٸك. الدىڭعى قييات پەن بٶرجٸگٸن-قيياتتاردىڭ ەكەۋٸنٸڭ ەكٸ بٶلەك قاۋىم ەكەندەرٸن گەنەتيك عالىمدار دا ايتىپ وتىر. گەنەتيك-عالىم جاقسىلىق سەبيتوۆ بۇل جاعدايدى جاقسى بٸلەدٸ. ماڭعول اتاۋى بولسا, قييات-بٶرجٸگٸن ەۋلەتٸنٸڭ تۇسىندا تاريحي ساحناعا شىققان. اتاپ ايتقاندا شىڭعىس حاننىڭ باباسى قابىل قاعاننىڭ تۇسىندا «حاماگ ماڭعول» دەگەن اتاۋمەن. شىڭعىس حاننىڭ توعىزىنشى باباسى بودانجاردىڭ نۇردان ەمەس, ادايدان جارالعانىنىڭ مەنٸڭ جازعاندارىمنان باسقا دا, كٶپتەگەن دەلەلدەرٸ بار. مەسەلەن, راشيدەننٸڭ ايتقانىندا شىڭعىس حان ٶزٸنە كٶمەك كٶرستەتتٸ دەگەن باياۋتتارعا (ادايلارعا) «ۋتەكۋ» دەگەن اتاق بەرگەن. ۋتەكۋ دەگەندٸ ەتنوگرافتار «وتوك» دەپ تانيدى. ورىستار ۋتەكۋدى «ستارەيشينا» دەپ اۋدارادى. («سوكروۆەننوە سكازانيە». ميلەحين. ا.ۆ.). وسى ۋتەكۋ-وتوكتىڭ قازاقشاسىنىڭ «اتا» ەكەنٸن بارلىق شەجٸرەتانۋشىلار بٸلەدٸ, ەسٸرەسە, شوقاندى وقىعاندار. دەمەك, شىڭعىس حان باياۋت-ادايلارعا ٶزٸنٸڭ ناقتى تەگٸنە قاتىستى «اتا رۋ» دەگەن اتاق بەرگەن. وسىمەن قاتار شىڭعىس حاننىڭ ۇلى شاعاتايدىڭ اتىن اۋدارماشىلار تساگاداي دەپ بەرەدٸ. مەنٸڭشە, بۇل تساگاداي دەگەنٸمٸز انىعىندا ساق+اداي بولسا كەرەك. قايرات زاكيريانوۆ شىڭعىس حاننىڭ ەندٸ بٸر ۇلىنىڭ اتىن قييالدان ٷكٸتاي دەپ اتايدى. ال ەندٸ, «مەن-دا بەي-لۋ» دەرەگٸن جازعان تٷركٸ تٸلدٸ چجاو حۋن بولسا, ٶدەيدٸڭ ايتىلۋىنىڭ اداي بولعانىن ايتقان ەكەن. بۇل ەڭبەكتٸ اۋدارعان, قىتاي تٸلٸن جەتٸك بٸلگەن ن.تس. مۋنكۋەۆ ٶز زامانىنىڭ بەلدٸ قىتايتانۋشىسى بولعان. مۋنكۋەۆ ٶزٸنٸڭ تٷسٸنٸكتەمەلەرٸندە بىلاي دەيدٸ: «ودەي (ا-داي, Odei) – ترەتيي سىن چينگيس حانا (1186-02.12. 1241), بۋدۋششيي كاگان وگودەي (1229-1241). فورما ا-داي (Odei –Oodei- Ogodei), ۋپوترەبلياەمەايا ناشيم اۆتوروم, وچەۆيدنو, پرەدستاۆلياەت سوبوي وتراجەنيە دەيستۆيتەلنو سۋششەستۆوۆاشەگو پرويزنوشەنييا».
دەمەك, قىتاي تٸلٸن, يەروگليفتارىن جەتٸك بٸلگەن مۋنكۋەۆ شىڭعىس حاننان كەيٸنگٸ يمپەراتوردىڭ اتىن اداي دەپ وقىعان. جەنە دە, مۋنكۋەۆ بۇل ادايدى ۋگەدەي دەپ اتاپ كەتكەننٸڭ راشيدەن ەكەنٸن ايتادى. وسىدان كەيٸن دەستٷر بويىنشا, بٸزدٸڭ جالعان تاريحىمىزدى بٸزدەرگە ۋاعىزداعان كوممۋنيستٸك عالىمدار وسى اتاۋدى عىلىمي اينالىمعا ەنگٸزگەن. مەنٸڭشە, ٶگەدەيدٸڭ ناقتى اتاۋى اق-اداي بولعان. وسىمەن قاتار چجاو حۋن جوشىنىڭ اتىن يودجي دەپ جازادى. مۋنكۋەۆ بولسا: «يودجي (يۋە-چجي, Yoji) – ستارشيي سىن چينگيس حانا. ۆ مونگولسكوم يازىكە ۆوزموجنو چەرەدوۆانيە Y- ي J. پوەتومۋ Yoji ۋ چجاو حۋنا سوتوۆەتستۆۋەت Joci ي, وچەۆيدنو, ياۆلياەتسيا ودنيم يز ۆاريانتوۆ رەالنوگو پرويزنوشەنييا يمەني ستارشەگو سىنا چينگيس حانا. وسىدان بٸزدەر شىڭعىس حاننىڭ ٷلكەن ۇلىنا يودجي-يۋەچجي, ياعني ادايلاردىڭ قۇرىسقان يۋەچجي-كۋشان (اداي-قىپشاق), ياعني ەڭ العاشقى كازاقتاردىڭ مەملەكەتٸنٸڭ اتىن بەرگەنٸن ۇعامىز. يودجي دەگەنٸمٸز قىتايلاردىڭ يۋەچجيلاردى ياتيي, يادا دەپ اتاعاندارىنا كەلٸپ تۇر. بەلكٸم, شىڭعىس حان ٶزٸنٸڭ ۇلىن يۋەچجي-كۋشان مەملەكەتٸنٸڭ قىتايلارشا اتاۋلارىمەن اتاعان بولار.
وسىدان كەيٸن, جەبەنٸڭ ناقتى اتى جورعا-ادايىمىز تاعى بار. ميلەحيننٸڭ «قۇپييا شەجٸرەنٸ» اۋدارعانىندا, قايرات زاكيريانوۆ سىپاتاي دەي سالعان سٷبەدەيٸمٸز دە سۋبگە-اداي بولىپ تۇر. ال ەندٸ, وسى سٷبەدەيدٸ سىبان دەۋ دەپ نايمانعا تارتقاندار بولعان. بۇل سٶزدٸڭ دە جانى بار, ەگەر دە نايمان حاندىعىن قۇرىسقانداردىڭ بٸرٸنٸڭ ادايلار ەكەندەرٸن تٷسٸنسەك. «سەگٸز-وعىز» بٸرلەستٸگٸن قۇرىسقان تايپانىڭ بٸرٸنٸڭ اتاۋى سۇبا ەدٸ. بۇل سۇبا مەن يادىرلار ادايلاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ بولسا كەرەك. نايمان ميفولوگيياسىنداعى «شٷرەگەي ٷيرەك» اڭىزى بۇل يادىر-سادىرلاردىڭ ادايلارعا قاتىستارىن ايتىپ تۇر. وسىدان بٸز سٷبەدەي دەگەنٸمٸزدٸڭ سۇبا-اداي بولۋى مٷمكٸن دەيمٸز. گەوگرافيياعا كەلەتٸن بولساق, سٷبەدەيدٸڭ رۋى دەگەن ۇرانحايدىڭ اتاۋى, جەر اتاۋى رەتٸندە قازٸرگٸ قىتاي شەكاراسىنداعى نايمانداردىڭ جەرٸندە ارعى بەتتەگٸ جەمەنەي ايماعىمەن شەكتەسەدٸ. دەمەك, ۇرانحايلار ادايدىڭ جەمەنەيلەرٸمەن بٸرگە كٶشٸپ-قونىپ جٷرگەن. ۇرانحاي دەگەنٸمٸز «ۇرىڭقاي» ياعني, ۇرىنعىش, تەنتەك, سوقتىققىش دەگەن ماعىنانى بەرۋٸ مٷمكٸن. بۇنداي مٸنەزدەمەنٸڭ ادايلارعا كەلەتٸنٸ حاق. ەنۋار اليمجانوۆ پەن ۆالەنتين يان بۇل ماڭدا, ياعني شٸلٸكتٸ القابى مەن جەمەنەيدٸڭ ماڭىندا شىڭعىس حاننىڭ اقىرعى ورداسىنىڭ تۇرعانىن ايتقان ەدٸ. (ۆەرحوۆيا يرتىشا). ۇرانحاي ايماعى دا وسى ماڭدا, گوبي شٶلٸنە قاراي ورنالاسقان.
مەنٸڭ شەجٸرەتانۋشى بولعاندىعىمنان كٶپتەگەن زەرتتەۋشٸلەر تاريحقا, شەجٸرەگە, جەنە دە, شىڭعىس حاننىڭ مولاسىنا قاتىستى ماعان حابار بەرٸپ, اقىلداسىپ جاتادى. وسى ۇرانحاي ماڭىندا جيىرما شاقتى مولالاردىڭ تۇرعانىن, بۇل مولالاردى قازاقستاننىڭ باس ارحەولوگىنا كٶرسەتپەكشٸ بولىپ جٷرگەندەرٸن ايتقاندار دا بار. بۇل مولالاردىڭ سۋرەتتەرٸنەن مەن ول جاققا بارماي-اق, بۇل قورىمنىڭ كەزٸندەگٸ يۋەچجي-كۋشان پاتشالىعىنىڭ يادالارىنىڭ مولالارىمەن ٶتە ۇقساس ەكەنٸن ايتقان ەدٸم. بۇل جەردەگٸ باستى مەسەلە, قازٸرگٸ كٷرشٸم اۋدانىنىڭ جەرٸندە قالعان قوڭىراتتاردىڭ مولالارى مەن ادايلاردىڭ تاستان قالانعان مولالارىن ايىرا بٸلۋدە جاتىر. ايىرماشىلىق بۇلاردىڭ مولالارىنىڭ تاستارىندا بولادى. قوڭىراتتاردىڭ مولالارىنىڭ تاستارى دومباۋىل كەشەنٸنٸڭ تاستارىنداي بولسا, ادايلاردٸكٸ ولاردان ٷلكەن, جەنە دە دومالاقتاۋ, سوپاقتاۋ كەلەدٸ. ەندٸ تىلسىم كٷشتەر جٶنٸندە بٸراز سٶزدٸ ايتا كەتەلٸك.
وسىدان بٸرەر جىل بۇرىن مەنٸڭ جازعان «مۇزتاۋ شىڭعىس حاننىڭ مولاسى» اتتى ماقالام وبلىستىق گازەتتە جارىق كٶرگەن ەدٸ. جەنە دە, بۇل ماقالا مەنٸڭ «بٶرٸ نايمان» اتتى كٸتەبٸمە دە ەنگەن. ول جەردە مەن شىڭعىس حاننىڭ مولاسىن بٸر تاپسا, بويلارىنا زور قاسيەت بٸتكەن ۇلى باقسىنىڭ (كاحين) تاباتىنىن ايتقان بولاتىنمىن. مۇزتاۋدىڭ باسىندا شامبالانىڭ, ياعني قاتارلاس دٷنيەنٸڭ بار ەكەنٸ بەلگٸلٸ. مٸنە, وسى شامبالا ارقىلى شىڭعىس حاننىڭ مولاسىن تابۋدىڭ جولى بار ەكەنٸن مەنٸڭ كٸتەبٸمنەن وقىپ العان, سىبان بايانباي ەۋليەنٸڭ جيەن ۇرپاعى, ەۋليەنٸڭ قورىمىنىڭ شىراقشىسى امانگەلدٸ باقسى دەرەۋ رەسەيگە بارىپ مۇزتاۋدىڭ باسىنا شىعىپ, شامبالادان نايماننىڭ ۇلى باقسىسى بولعان كٷشلٸكتٸڭ ارۋاعىن كٶرٸپ كەلگەن ەدٸ. «شىڭعىس حاندى كٶرە المادىم» دەيدٸ. اۋزىندا قۇرانى, الدىندا نامازى بار ەسٸ دۇرىس ادام, دەۋلەتتٸ, «دجيپ» كٶلٸگٸمەن مال باقتىرادى. اسا تاياعىمەن نەبٸر اۋىر قارعىس, دۇعالاردى قايتارادى.
بۇل مۇزتاۋدىڭ باسىنا مەن الدىڭعى ماقالامدا اتى اتالعان, تامعالى تاستاردى وقي العان كوسموەنەرگەتيكا پروگرەسسورى بيبٸ ساندۋعاش حانىممەن بٸرگە بارماقشى بولعان ەدٸم. الاي دا, جولعا شىعامىز دەپ جٷرگەنٸمٸزدە بيبٸ سۇراپىل جول اپاتىنا ۇشىراپ, قول-اياعى سىنىپ, اتقا مٸنە المايتىنداي بولىپ قالعان سوڭ, وسىنىڭ سەبەبٸن سەزگەن مەن بالا كەزٸمنەن قىزىقتاعان تاقىرىبىم – شىڭعىس حاننىڭ مولاسىن ۇمىتقان ەدٸم. ەيتسە دە, ايتارىم, تىلسىم كٷشتەرسٸز ونىڭ مولاسىن تابۋ مٷمكٸن ەمەس, ٶيتكەنٸ, ابىز رۋ ادايلاردىڭ تٶلٸ شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸ دە ۇلى باقسى بولعان.
ەندٸ مٸنە, جۋىقتا مەنٸمەن «شىڭعىس حاننىڭ مولاسىن تاپتىم» دەگەن كەرەي-جانتەكەي, ناعاشىدان مەركٸت سەرٸك سامارقانوۆ دەگەن ازامات حابارلاستى. سەرٸكتٸڭ ايتۋىنشا وعان ٶگەدەي حاننىڭ رۋحى ايان بەرگەن ەكەن. شىڭعىس حاننىڭ اقىرعى ورداسى تۇرعان ماڭنان ول ايان بويىنشا بٸرنەشە قورىق تاپقان. حاننىڭ ٶزٸنٸڭ شٸلٸكتٸ مەن زايساننىڭ ماڭىندا جاتقانىن ايتادى. وسىدان كەيٸن سەكسەن كيلومەتر جەردە بٸر مولاعا جەرلەنگەن ەسكەرلەردٸڭ قورىعىن تاپقان. وسىدان كەيٸن, جٷز جيىرما كيلومەتر جەردەن, جەمەنەيدٸڭ تۇسىندا تاعى دا ەسكەرلەردٸڭ قورىعىن تاپقان. جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ كٶنە-كٶز, كەرٸ-قۇلاقتارى بۇل مولالاردىڭ ماڭعولداردٸكٸ ەكەندەرٸن ايتسا, ارحەولوگتار 13 عاسىردىڭ مولالارى ەكەنٸن ايتقان ەكەن. سەرٸك ەكٸمدەرگە حابار بەرگەن, عارىشتان قورىمداردىڭ فوتوسۋرەتٸن العان. الاي دا, بۇنى ەلەپ جٷرگەن ەشكٸم جوق. سەرٸكتٸڭ ايتۋىنشا قورىمداعى ارۋاقتار قازاق تٸلٸندە سٶيلەيدٸ ەكەن. سەرٸك قازاقتىڭ باتىرلارىنىڭ تاريحىن بٸر كٸسٸدەي-اق بٸلەتٸن, «كەرەي جەنٸبەك باتىر» قوعامدىق قورىنىڭ قۇرىلتايشىسى بولادى. مەنٸڭ بابام كٶكجال باراق پەن جەنٸبەك باتىرلاردىڭ, جوڭعارلاردان بوس قالعان ٸلە بويىنا كەلگەن قىرعىزداردىڭ بەتٸن قايتارعاندارى جٶنٸندە ايتىپ بەردٸ. وسى قورىمدار جٶنٸندە مەن سەرٸككە مىنانى ايتتىم: «ساعان ايان بەرگەن ٶگەدەيدٸڭ ٶزٸ ەمەس, ونىڭ اتى اقاداي بولعان. دەمەك, اياندى ساعان ابىز اداي بەرٸپ تۇر. ەكٸنشٸدەن, قوڭىراتتاردىڭ تاڭباسىنا, ياعني, «پ» ەرپٸنە ۇقساعان قورىمدا قوڭىراتتار جاتىر. بٸزدٸڭ ەلدە شىڭعىس حاننىڭ مولاسىن قوڭىراتتاردىڭ قورىعاندارى ايتىلادى. بۇل حاننىڭ مولاسى بولسا, وندا, وسىدان كەيٸنگٸ سەكسەن كيلومەتر جەردەگٸ قورىم, ونى جەرلەگەندەردٸ ٶلتٸرگەننەن قالعان. وسىدان جٷز جيىرما كيلومەتر جەردەگٸ كەلەسٸ قورىم ەلگٸلەردٸ ٶلتٸرگەندەردٸ ٶلتٸرگەننەن قالعان. اڭىزداعى نۇسقاعا دەل كەلٸپ تۇر».
قازٸرگٸ تاڭدا سەرٸك سامارقانوۆ قازاقستاننىڭ باس ارحەولوگىن كٷتۋدە. ەندٸ, وسى ايتىلعانداردىڭ اق-قاراسىن ورىستار ايتاتىنداي: «ۆسكرىتيە پوكاجەت!». بيبٸ ساندۋعاشتى بۇل ٸسكە ارالاستىرعىم كەلمەيدٸ. بۇل جەردە شىڭعىس حان جاتسىن-جاتپاسىن, مەنٸڭشە, وسى قورىمداردان بٸزدەر اقىرعى وردانىڭ سىرىن اشاتىن سيياقتىمىز. شٸلٸكتٸ القابىندا ساقتاردىڭ پاتشالارىنىڭ قورىمدارى جاتقانى بەلگٸلٸ. بەلكٸم, شىڭعىس حان ۇلى باقسى بولعان سوڭ, وسىنى بٸلٸپ بۇل ماڭدا اقىرعى ورداسىن تٸككەن بولار? ادايلاردىڭ اريي-ساقتاردىڭ ۇرپاقتارى ەكەندەرٸ ەشبٸر شٷبە كەلتٸرمەيدٸ. شٸلٸكتٸ قازانشۇڭقىرى جٶنٸندە اسان قايعى بابامىز: «ەتتەڭ, تٶرتٸنشٸ ەسٸگٸڭ بولعاندا, جەر جۇماعى سەن ەكەنسٸڭ!» دەگەن ەكەن. بۇل پاتشالاردىڭ القابى, جەر جۇماعىنىڭ ماڭىندا شىڭعىس حانىمىزدىڭ نەگە جاتپاسىنا? ٶزٸنٸڭ ۇرانحايلارى, جەمەنەيلەرٸ, پاتشالىق ساقتارى جاتقان جەرگە نەگە جەرلەنبەسكە?
مەن ايتقان ەلگٸ ۇلى باقسىمىز, ەرينە, اداي بولادى. بەلكٸم, بەكەت اتانىڭ ٶزٸ بولار. اتى-جٶنٸن ۇمىتتىم, اتى ەلەمگە ەيگٸلٸ امەريكالىق بٸر كٶرٸپكەل حانىم: «يا ينوگدا نەپراۆيلنو راسشيفروۆىۆايۋ سۆوي ۆيدەنييا, پوەتومۋ ينوگدا ي وشيبايۋس» دەگەن ەدٸ. يە, بٸزدەر پەندە بولعاندىعىمىزدان ولاردىڭ قابىلداي العاندارىن كٶزٸمٸزگە, قۇلاعىمىزعا قابىلداي المايمىز. الدىڭعى جازعاندارىمدا مەن شەجٸرەگە قاتىستى عانا اياندار الاتىنىمدى ايتقان ەدٸم. ايان دەگەنمٸز ينتۋيتسييا, ٶتە كٷشتٸ سەزٸم. ونى تٷسٸنە بٸلۋ كەرەك.
الدىڭعى ماقالامىزدا بٸز جالايىر دەگەننٸڭ تاڭبا ەكەنٸن, وسى تاڭبانىڭ استىنا جيىلعانداردىڭ قاڭلى, قىپشاق, توحارلار ەكەندەرٸن ايتقان ەدٸك. ال ەندٸ, بۇلارداعى جات تايپاسى كٶنە تٷركٸ تٸلٸندە دجاد (اي) بولادى. وسىمەن قاتار, ادايلار قاڭلىلارعا, توحارلارعا, قىپشاقتارعا جات, ياعني ماسسيۆٸ بٶلەك, بٶتەن تايپا. جالايىردىڭ ٸشٸندەگٸ بۇلاردىڭ جات اتالۋلارى وسىدان بولار. وسىمەن قاتار, ورىستار اۋدارعاندارىندا جامۇقانىڭ رۋىن جاجىر-اداي دەپ اۋدارادى. انىعىندا بۇل جاجىر-اداي جاتتان, ياعني دجاد-دجادايدان تۋعان ەدٸ. مەنٸڭشە, سول زامانداردا سوناۋ يۋەياجي-كۋشان پاتشالىعى دەۋٸرٸنەن بەرٸ قيياتتارمەن قاتارلاس جٷرگەن ادايلاردىڭ اتاۋلارى جات بولسا كەرەك. ياعني, قيياتتارعا جاتپايدى دەگەن ماعىنادا. بۇل اتاۋ وسىنداي ماعىنا تٷرٸندە «قۇپييا شەجٸرەگە» ەنگەندەي. مەسەلەن, سەگٸز-وعىز نايمان بٸرلەستٸگٸن قۇراعان تايپالاردىڭ تٷبٸ كٸمدەر? ەرينە, تەلە بٸرلەستٸگٸندە بولعان قاڭلى-قىپشاق, ادە-اديز, ياعني اداي-تازدار. بۇلار قاڭلى-نايمان, تٶرە-نايمان دەپ اتالعان بولعان. وسى سيياقتى بۇرىنعى جالايىر بٸرلەستٸگٸندە بولعاندار كٸمدەر? ەرينە, تەلەگنيت, ياعني تەلە+وڭعى+ۋتتار, تەلە بٸرلەستٸگٸنەن كەلگەن قاڭلى-قىپشاق, ادايلار. ياعني, جات-دجاد دەگەنٸمٸز وسى ادايلار بولسا كەرەك. جاۋلاپ العان قىتايدى بٶتەنگە, ەسٸرەسە, كەيانيدكە بيلەتٸپ قويۋ شىڭعىس حان ٷشٸن ٶتە قاۋٸپتٸ ٸس ەدٸ. جات دەگەنٸمٸز تٷرٸكشە دجاد بولعاندا, مۇقالىمىز دا اداي بولعان سىڭايلى.
الدىڭعى تاقىرىبىمىزدا ايتىلعانداي ادايدىڭ ۇلى شىڭعىس حان الاماندىق قۇرعانىندا قيياتتاردىڭ اتىن جامىلىپ كەتكەن. ەلەمدٸك تەرتٸپ ورناتۋ ٷشٸن جارالعان ونىڭ باسقا شاراسى بولمادى, ٶيتكەنٸ, كٶشپەندٸلەردٸ بٸر تۋدىڭ استىنا باعىندىرۋ ٷشٸن وعان حان اتاعى كەرەك بولدى. سونىڭ ٷشٸن ول كەيانيدتەردٸڭ تاڭباسىن الىپ, ٶزٸنٸڭ بٶرٸجەگەن ەۋلەتٸن نۇردان جارالدى دەپ لاقاپ تاراتۋعا مەجبٷر بولدى. ياعني, جالعان پاتشا ەۋلەتٸن قۇردى. سوندىقتان دا ونىڭ ەۋلەتٸ دٷنيەجٷزٸلٸك مونارحتار ەۋلەتتەرٸنٸڭ قاتارىنا الىنباعان. ال ەندٸ, «شىڭعىس حانعا وسىنداي قادام جاساۋعا نە تٷرتكٸ بولدى?» دەگەن زاڭدى ساۋال تۋادى. ونىڭ مەنٸسٸ مىنادا.
شىڭعىس حاننىڭ اتاسى قابىل قاعاننىڭ, ٶزٸنٸڭ جەتٸ ۇلى تۇرعاندا باسقا اتانىڭ بالاسى ەمبەگەيگە حاندىق تاعىن بەرە سالعانىنىڭ سەبەبٸن زەرتتەۋشٸلەردەن ەشكٸم ناقتى ايتا الماعان. «سوكروۆەننوە سكازانيەگە» تٷسٸنٸكتەمە جازعان ميلەحين مەن ياروسلاۆتسەۆتەر, پارسى, قىتاي دەرەكتەرٸن زەرتتەپ, قابىل قاعاننىڭ قىتايدىڭ التان حانىمەن قىرعي-قاباق بولعانىن ايتادى. وسىنى ايتا كەلە ولار, قابىل قاعاننىڭ قارتايعان شاعىندا ٶزٸنٸڭ ۇلدارىنان حان سايلانسا, التان حاننىڭ قاھارىنا ۇشىرايدى دەپ, ەمبەگەيگە تاقتى ۇسىنعان ەكەن-مىس دەيدٸ. انىعىندا, قابىل قاعان دا ٶزٸن زاڭسىز تٷردە حان اتاعان. «تسزا-تسزي» اتتى قىتاي دەرەگٸندە 12-شٸ عاسىردىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىنداعى, ياعني قابىل قاعاننىڭ زامانىنداعى وقيعالار باياندالىپ, ماڭعولداردىڭ حانى جٶنٸندە: «يح ۆلدادەتەل (قابىل قاعان. ق.ز.) تاكجە نەزاكوننو نازىۆالسيا «پەرۆىم اۆگۋستەيشيم يمپەراتوروم-رودنوناچالنيكوم» دەپ ايتىلادى. مٸنە, وسى زاڭسىزدىققا كەيانيدتەر قارسى بولعان سوڭ, قابىل قاعان ٶزٸنٸڭ زاڭسىز تاعىن شارا-قايلىقتىڭ ۇرپاعى كەيانيد ەمبەگەيگە ۇسىنعان بولسا كەرەك. شاراحاي لينحۋ دەپ اتالعان بۇل ادام كاي ەۋلەتٸنٸڭ ۇرپاعى بولىپ, بٶرجٸگٸندەرگە جازىلىپ كەتكەن. ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ تايشىۋت, ياعني «قانىنان حانزادا» ەۋلەتٸ دەپ اتالعاندارى وسىنى دەلەلدەپ تۇر. ورىستار تاۋشىۋت دەگەندٸ «پرينتس پو كروۆي», «ناسلەدنيك پرەستولا» دەپ اۋدارادى. وسىمەن قاتار, مۋنكۋەۆ وسى شارا-قايلىقتىڭ ەندٸ بٸر ۇرپاقتارى - بەسۋتتاردىڭ بٶرجٸگٸن-نيرۋندارعا شەتتەن كەلگەندەرٸن ايتادى. بۇلاردىڭ شەتتەن كەلگەندەرٸن «قۇپييا شەجٸرەدەن» دە ۇعۋعا بولادى. وندا شىڭعىس حاننىڭ قويىن بەسۋت تايپاسىنان دەگەي (ەكەي?) قويشىنىڭ باققانى جٶنٸندە ايتىلادى. ال ەندٸ, سول زاماننىڭ, جەنە دە قازاق حاندىعىنىڭ تۇسىنداعى دەستٷر بويىنشا, ٶزٸنٸڭ قويىن ٶزٸ باققاننىڭ ماسقارا ٸس بولعانى بەلگٸلٸ. قازاقتار بويجەتكەن قىزدارىنا: «قويشىعا ۇزاتىپ جٸبەرەمٸن!» دەپ ۇرىسقاندارىندا, قىزدارى ماسقارادان قاشىپ اسىلىپ ٶلگەنگە دەيٸن باراتىن بولعان. ن. تس. مۋنكۋەۆ ٶزٸنٸڭ تٷسٸنٸكتەمەسٸندە: «...ۆيدنو, چتو دەگەي-حونيچي نە پريچيسلياەتسيا ك زناتنىم, ۋۆاجاەمىم ليۋديام. ...حوتيا, براتيا پرينادلەجالي ك پلەمەني بەسۋت, دليا مونگولوۆ چينگيس حانا وني ياۆلياليس ليۋدمي پريشلىمي. ۆو ۆرەمەنا چينگيس حانا, كاك ي پوزدنەە, پاستي سۆويح وۆەتس سچيتالوس زانيياتيەم, نەدوستوينىم مۋجچينى. دەگەي ۆزياۆشييسيا زا ەتو «پرەزرەنوە دەلو», ستال ناۆسەگدا «وۆەچيم پاستۋحوم دەگەەم» دەپ جازادى. شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاقتارىنىڭ يدەولوگتارىنىڭ, قازاق حاندىعىنا سوڭىنان كەلٸپ (شەتتەن) قوسىلىپ, قازاق حالقىنىڭ ەكٸنشٸ بۇتاعىن قۇرايتىن ۇلى جٷز جٶنٸندە: «قاۋعا بەر دە مالعا قوي» دەگەندەرٸ دە وسىنى دەلەلدەپ تۇر. كاۋعانىڭ قويدى ايدايتىن قۇرال ەكەنٸ بەلگٸلٸ. وسىدان بٸزدەر, شارا-قايلىق ەۋلەتٸنٸڭ ,تايشىۋتتاردىڭ, بەسۋتتاردىڭ, ەمبەگەيدٸڭ تٷبٸنٸڭ بٶرجٸگٸندەرگە سٸڭگەن كايلار ەكەندەرٸن تٷسٸنەمٸز. ياعني, ولاردىڭ قانىنان حانزادا, تاق مۇراگەرلەرٸ كەيانيدتەر بولعاندارى. (پرينتس پو كروۆي, ناسلەدنيك پرەستولا).
مٸنە, وسى جەيدٸ شىڭعىس حان جاقسى بٸلگەن. قانىنان حانزادا بولماعان سوڭ, اتاسى حاندىقتان باس تارتقاندا, ونىڭ ۇرپاعى تەمۋجيننٸڭ قۇرعان حاندىعى لەگيتيۆتٸ بولماس ەدٸ. شىڭعىس حان بيلٸكتٸ العاندا ونىڭ قارسىلاستىرىنىڭ بەسۋتتار, تايشىۋتتار, جىرحىندار بولعاندارى بەلگٸلٸ. جىرحىندار دا, بٶرجٸگٸندەرگە جازىلىپ كەتكەن تازا قيياتتار ەدٸ. سوندىقتان دا شەجٸرەدە تايشىدان تاراپ تۇر. جىرحىنداردى جۋرحي دەپ تە اتايدى. ياعني جارعى, ەمٸر دەگەن سٶزدٸ بٸلدٸرەدٸ. نايمان حاندارى وسى قييات-جىرحىنداردان شىققان. «شىڭعىس حان قييات ەمەس» دەگەن ەڭگٸمەمٸز وسىمەن تەمەم بولدى. بۇل جٶنٸندە بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن بٸلگٸلەرٸڭٸز كەلسە, «قازاقتار مەن شىڭعىس حاننىڭ تٷبٸ ارييلەر» دەگەن ماقالامدى وقىرسىزدار. (ۇلت پورتالى). ەندٸ, قازاقتىڭ اراسىندا ساقتالىپ قالعان, كەيٸن, قىپشاق حاندارى ەۋلەتٸ دەپ اتالىپ كەتكەن كەيانيدتەر جٶنٸندە سٶز قوزعاپ, ەلباسىمىزدى شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاعىنا جاپسىرىپ جٷرگەن جاعىمپازداردىڭ ماسقاراسىن شىعارالىق.
«وسى قازاق ەسكەندٸردٸ بٸلە مە?» دەگەندەي, جوعارعى بەسۋتتىڭ, ياعني بٶرجٸگٸندەرگە سٸڭگەن كاييلىق بەس وت ەۋلەتٸنٸڭ بٷگٸنگٸ بەس شام شاپىراشتى ەكەندەرٸن ايتالىق. شاپىراشتى تايپاسىنىڭ تٷبٸنٸڭ قاڭلىلار (كايلار) ەكەندەرٸن بۇرىنعىلار دا ايتقان ەدٸ. ۇرپاقتان ۇرپاققا ايتىلىپ كەلە جاتقان شەجٸرە دەرەكتەرٸ بٸزدەرگە تٸپتٸ, سوناۋ ماتريارحات دەۋٸرٸنەن كەلە جاتقانىن عالىمدار دا ايتادى. ياعني, سول زامانداعى قىزدان تاراتۋ سالتى قازاقتىڭ شەجٸرەسٸندە ساقتالىپ قالعان. «شاپىراشتىنىڭ شەشەسٸ قوڭىراتتىڭ قىزى ەدٸ» دەگەننەن بٸزدەر بۇلاردىڭ تٷبٸنٸڭ دە, ەرگەنە قوڭدىقتار (فەرعانا قاڭلىلارى) ەكەندەرٸن تٷسٸنەمٸز. ال ەندٸ, قوڭىرات دەگەنٸمٸز انىعىندا قىيداندار اتاعان قانع+ارات, ياعني قاڭلى حالقى بولادى. ميفولوگييالىق «سارى بەيبٸشە» بۇلاردىڭ سارى (ارييلٸك بەت-ەلپەت) قاڭلى ەكەندەرٸن ايتىپ تۇر. شاپىراشتىنىڭ اي تاڭباسى ەسقوجانٸكٸ (التىناي), تەڭ قابىرعالى ٷشبۇرىشتى تاڭباسى ەرگەنە قوڭنىڭ سيمۆولى, ٷشٸنشٸ تاڭباسى نايماننىڭ باعانالى تايپاسىنىڭ تاڭباسىنداي. بۇل تاڭبا دومباۋىل مەرگەننٸڭ «نىسانا» تاڭباسى بولادى. ياعني, بٸزدەر «باعان» دەپ اتاپ كەتكەن تاڭبامىز كەنيايدتەردٸ بٸلدٸرٸپ تۇر, ٶيتكەنٸ, بۇل تاڭبانىڭ يەسٸ بولعان دومباۋىل مەرگەن تازا قييات ەدٸ. بۇل جەردەگٸ قييات دەگەندٸ كەيانيد دەپ ۇققانىمىز جٶن بولادى.
يۋەچجي-كۋشان پاتشالارىنىڭ التىن تەڭگەلەرٸندە قولىندا نوقتا ۇستاعان, ەكٸنشٸ قولىندا ٷش اشا جالايىر تاڭبا, ارتىندا ارييلەردٸڭ قاسيەتتٸ مالى بۇقا, ياعني ٶكٸرەش تۇرعان پاتشانىڭ بەينەسٸ سالىنعان. تٷبٸنە اتتىڭ جالى بايلانعان بۇل ايىر تاڭبانى قازٸرگٸ حالحا-ماڭعولدار ٶزدەرٸنٸڭ تەڭگەلەرٸنە باسىپ الىپتى. وسىدان بٸزدەر, الدىڭعى ماقالامىزدا ايتىلعانداي قازاق شەجٸرەلەرٸندەگٸ «نوقتا اعاسى», «ٶكٸرەش», «نوقتا تاڭبا», «سيىرشى», «قويشى» دەگەندەردٸڭ پاتشالار ەۋلەتٸن بٸلدٸرٸپ تۇرعاندارىن تٷسٸنەمٸز. الاي دا, شىڭعىس حان ەۋلەتٸنٸڭ يدەولوگتارى بۇل تەكتٸلەردٸ شەجٸرە دەرەكتەرٸندە قۇل-قۇتاندارعا اينالدىرىپ جٸبەرگەن. كٸشٸ جٷزدەگٸ تابىندار دا (تابىن – بەس), بەسۋتتار بولادى. بۇلاردىڭ «نوقتا اعاسى» دەگەن اتاقتارىمەن قوسا «نوقتا تاڭباسى», پاتشالاردىڭ جالايىر تاڭباسى بار. دەمەك, كەشەگٸ بەسۋت, بٷگٸنگٸ تابىن, شاپىراشتى تايپالارى تەكتٸلەردٸڭ تەكتٸسٸ, كەي اتتى پاتشالار ەۋلەتٸنٸڭ ۇرپاقتارى بولىپ كەلەدٸ. ابىز اقىندار – سٷيٸنباي مەن جامبىلدىڭ وسىلاردان شىققاندارى دا, بۇلاردىڭ تٷبٸنٸڭ كاۆي-كەيلەر ەكەندەرٸن اڭعارتادى. ارييلەردٸڭ كاۆي دەگەنٸنٸڭ ابىز-اقىن ەكەنٸ بەلگٸلٸ. كەي, كاي اتاۋى وسى كاۆيدەن بولعان.
شەجٸرەدە شاپىراشتى ەسقوجا قويشىماننان تارايدى. بۇل جەردەگٸ «مان» جالعاۋى «اتارمان», «شابارمان» دەگەندەگٸ سيياقتى تٷبٸردٸڭ ماڭىزىن بٸلدٸرٸپ تۇر. ياعني «قويشىمان» دەگەنٸمٸز جەتپٸس جەتٸ اتاسىندا قويشى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ەسقوجادان تارايتىن ەلباسىمىزدىڭ ٶزٸ: «مەن قويشىنىڭ بالاسىمىن, نەمەرەسٸمٸن, شٶبەرەسٸمٸن» دەيدٸ. جوعارعى تاراتىلۋعا قاتىستى تٶرەلەردٸڭ شەجٸرەشٸلەرٸ ەلباسىمىزدى «قويشىنىڭ بالاسى» دەپ كەمسٸتپەكشٸ بولادى. ال ەندٸ, الدىڭعى جازعنادارىمىزدان, جەنە دە, جوعارىدا ايتىلعانداردان بٸزدەر شەجٸرە دەرەكتەرٸندەگٸ «قويشى, «سيىرشى» دەگەندەرٸمٸزدٸڭ, انىعىندا شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸنەن دە تەكتٸ ەكەندەرٸن تٷسٸنەمٸز. يۋەچجي-كۋشان پاتشالىعىنىڭ التىن تەڭگەسٸ وسى ايتىلعانداردىڭ بٸردەن-بٸر دەلەلٸ بولىپ كەلەدٸ. دانا حالىق: «قوي باعىپ, قۇيرىق جەگەن وزار» دەپ بەكەر ايتپاعان. كەيانيدتەردٸڭ شەجٸرەسٸندەگٸ بارلىق پاتشالاردىڭ تاڭبالارى «نوقتا تاڭبا» بولىپ تۇرعاندىقتان بٸزدەر بۇنداي تاڭباعا يە بولعان تايپالاردىڭ بەرٸنٸڭ پاتشالار ەۋلەتٸنٸڭ ۇرپاقتارى ەكەندەرٸن تٷسٸنەمٸز. ال ەندٸ, شاپىراشتىلاردىڭ اتاسى دەگەن بەيدٸبەكتٸڭ نايزاسىنىڭ باسىندا نوقتانىڭ بولعانىن ەكٸنٸڭ بٸرٸ بٸلە بەرمەيدٸ. قالماقتارمەن بٸر قاقتىعىستا ولاردىڭ دٶدە باتىرى نايماننىڭ شەكتٸباي باتىرىن اۋىر جاراقاتتاپ كەتكەندە, بەيدٸبەك بابا نايزاسىنىڭ ۇشىنداعى وسى نوقتاسىمەن دٶدەنٸڭ بۇعى مويىنىنان ٸلٸپ الىپ, ات-ماتىمەن جىعا سٷيرەتٸپ, بۋىندىرىپ ٶلتٸرگەن ەكەن. بٸرٸنشٸدەن, كەيانيدتەردٸڭ شەجٸرەسٸندەگٸ پاتشالاردىڭ نوقتا تاڭبالارى «نوقتالى نايزا» تٷرٸندە كٶرسەتٸلگەن. ەكٸنشٸدەن, بەيدٸبەكتٸڭ ۇرپاقتارى دەگەن البانداردا, راشان-حادتىڭ دەرەگٸندە كٶرسەتٸلگەندەي «نوقتا تاڭبا» بەيدٸبەكتٸڭ نايزاسىنىڭ باسىنداعى نوقتا كەيپٸندە سالىنعان. نوقتانى ۇستاعان پاتشانىڭ بەينەسٸن التىن تەڭگەگە سوققان كۋشان پاتشالىعى قىتاي دەرەكتەرٸندەگٸ حۋشا, ياعني قىپشاق ەكەندەرٸ, جەنە دە, قاڭلى مەن قىپشاقتىڭ بٸر ماسسيۆ ەكەندەرٸ الدىڭعى ماقالامىزدا ايتىلدى. مٸنە, بەيدٸبەكتٸڭ حان اتانۋىنىڭ سەبەبٸ وسىدان بولعان. تٶرەلەردٸڭ شەجٸرەشٸلەرٸ بولسا: «بەيدٸبەك قاي اتاسىنان حان اتانعان?» دەپ بۇلقان-تالقان بولادى. انىعىندا, بەيدٸبەكتٸڭ اتالارى حاندىق قۇرعاندا شىڭعىس حاندى قويىپ, ونىڭ جەتپٸس جەتٸنشٸ اتاسى تۋماعان ەدٸ. بەيدٸبەك اتاعا حان اتاعىن بەرگەن حالىق ونىڭ ناقتى تەگٸن جاقسى بٸلگەن. بۇل حان اتاۋىنىڭ شىڭعىس حانعا ەش قاتىسى جوق. جەنە دە, بەيدٸبەك اتا شىڭعىس حان سيياقتى جالعاناتتى حان بولماعان.
مٸنە, اسقاق تەمٸردٸڭ زامانىندا ٶمٸر سٷرٸپ, بٶرجٸگٸن-اداي بولسا دا, اسقاق تەمٸردٸڭ ٶزٸ الا الماعان حان اتاعىن بەيدٸبەكتٸڭ الۋىنىڭ سىرى ونىڭ, ارييلەردٸڭ پاتشالىق كاي ەۋلەتٸنٸڭ ۇرپاعى ەكەنٸندە جاتىر. بەيدٸبەكتٸڭ ٷيسٸنگە جاتاتىنى جالعان ميف. جەنە دە, ٷيسٸن دەگەنٸمٸز ەشقانداي دا سۋپەرەتنوس ەمەس, بار بولعانى يدەولوگييا. كەڭەس دەۋٸرٸندەگٸ رۋشىلداردىڭ, ياعني ٷيسٸنشٸلدەردٸڭ يدەولوگيياسى. ٷيسٸن دەگەنٸمٸز كەزٸندەگٸ قاڭلىلاردان-قىپشاقتاردان, كەردەرٸلەردەن, دۋلۋ-دۋلاتتاردان, قوڭىراتتاردان قۇرالعان تايپالار وداعىنىڭ اتاۋى. ٷيسٸن اتاۋى ەلجاۋ بيدٸڭ ەلٸندە (ەل+جاۋ, ۆراجدەبنىي نارود), ولاردىڭ يۋەچجيلاردىڭ (ادايلاردىڭ) زۇلماتىنا ۇشىراعاندا بولماعان. بۇل زۇلماتقا ۇشىراعاندار سارى سارماتتاردىڭ ازىق (يازيگ) تايپاسىنىڭ بٸر شاعىن بٶلٸگٸ ەدٸ. مۇحامەدجان تىنىشباەۆ شاپىراشتى, ىستى, وشاقتى تايپالارىنىڭ ٷيسٸندەرگە كٸرمە ەكەندەرٸن مەڭزەگەن ەكەن. انىعىندا, سارى ٷيسٸندەردٸڭ ٶزدەرٸ شەجٸرە دەرەكتەرٸندە بەيدٸبەكتەرگە كٸرمە, «اسىراندى» بولادى. ميفولوگييا قوڭىراتتاردىڭ ەرگەنە قوڭنان شىققاندا باسقا تايپالاردىڭ وشاقتارىن تاپتاپ ٶتٸپ اياقتارىنان كەتكەندەرٸن ايتادى. شوقان بۇل اياقتىڭ دەرتٸن «رەۆماتيزم» دەگەن ەكەن. سوندا, ميفولوگييادا «اياقتارىنان كەتتٸ» دەگەن مايقى بيٸمٸز دە ٷيسٸن ەمەس, قوڭىرات-قاڭلى بولادى. ونىڭ ٷستٸنە ول ارييلەردٸڭ, قاڭلىلاردىڭ, قوڭىراتتاردىڭ حاساع اربالارىنا تاڭىلعان بولسا.
شەجٸرە بەكەردەن-بەكەر دەرەك بەرمەيدٸ. شەجٸرەدەگٸ ەر اتاۋدىڭ ٶزٸنٸڭ جاسىرىن ماعىناسى بولادى. «يتتٸڭ بەرٸ تازى ەمەس, ەتتٸڭ بەرٸ قازى ەمەس» دەگەندەي, شەجٸرەنٸ سايراپ جٷرگەندەردٸڭ بەرٸ شەجٸرەتانۋشى ەمەس. بٸزدەردٸڭ شىڭعىس حاننىڭ تەگٸنەن اداسىپ جٷرگەنٸمٸزدٸڭ سەبەبٸ, شەجٸرەنٸ تاني بٸلمەۋمٸزدە جاتىر. سوندىقتان دا, قازاقبايشىلاپ ايتىلعان شەجٸرە دەرەكتەرٸنە ەلٸ كٷنگە دەيٸن سەنٸپ, نادان كٷيٸمٸزدە قالا بەرمەكپٸز. نوقتا اعاسى دەگەنٸمٸز ەشكٸمنٸڭ دە اعاسى ەكەنٸن بٸلدٸرٸپ تۇرعان جوق, بۇل اتاۋ – نوقتا اعاسىنىڭ پاتشا ەكەنٸن بٸلدٸرٸپ تۇر. نايمانداعى تەرٸستاڭبالىنىڭ, جالايىردىڭ, كٸشٸ جٷزدەگٸ تابىننىڭ, ورتا جٷزدەگٸ تاراقتىنىڭ «نوقتا اعاسى» دەگەن اتاۋلارى, ولاردىڭ كەيانيدتٸك پاتشا ەۋلەتٸنٸڭ ۇرپاقتارى ەكەندەرٸن بٸلدٸرٸپ تۇر. جالايىر, ياعني بٸز ايتىپ جٷرگەن تاراق تاڭبا شىڭعىس حاندٸكٸ ەمەس, وسىلاردىڭ ٶزدەرٸنٸكٸ.
جاقسىلىق سەبيتوۆ قىپشاقتاردىڭ بونياك حانىن ايتقاندا ونىڭ وسەننٸڭ ۇلى ەكەنٸن تٷسٸندٸرەدٸ دە, وسەننٸڭ كٸم ەكەنٸن بٸلمەيدٸ. وسىمەن قاتار سٷگٸردٸ دە وسەننٸڭ ۇلى دەيدٸ. ورىستارعا قاندى قىرعىن سالعان بونياك كەيانيد بولعان. كەيانيدتەر ەۋلەتٸندە زاراتۋشترا پايعامباردان بۇرىنعى زامانداردا نوقتا تاڭبالى كەي وسەن دەگەن پاتشا بولعان. مٸنە, جوعارعى بونياك پەن سٷگٸر وسى كەي وسەننٸڭ ۇرپاقتارى بولادى. مٸنە, بٸزدەر وسى جەردەن قىپشاقتاردىڭ, قاڭلىلاردىڭ, قايساقتاردىڭ, ياعني قاي ەۋلەتٸنٸڭ ساقتارىنىڭ ارييلەردٸڭ پاتشالىق كەي ەۋلەتٸنٸڭ ۇرپاقتارى ەكەندەرٸن تٷسٸنەمٸز. وسىمەن قاتار, شەجٸرە دەرەكتەرٸندە نايمانداعى بالتالى, باعانالى, ەرگەنەكتٸ تايپالارى وسى سٷگٸردەن تاراتىلعان. نايماندا قالعان جاعالبايلىلار دا وسى سٷگٸردٸڭ ۇرپاقتارى بولىپ سانالادى. بۇلاردى تٶرە-نايمان دەيدٸ. الدىڭعى ماقالامىزدا جاعالبايلىدان نايمان مەملەكتەتٸن قۇرعان حانداردىڭ شىققاندارى ايتىلعان. دەمەك, قىپشاق حاندىعى سيياقتى, نايمان حاندىعى دا كەي وسەننٸڭ ۇرپاقتارىنىڭ كٷشٸمەن قۇرىلعان. شەجٸرەدە كٷللٸ نايماننىڭ بەلگٸبايدان تاراپ تۇرعاندارىنا قاراعاندا, «قۇپييا شەجٸرەدەگٸ بەلگٸمتايدىڭ ەكەسٸ دەگەن دۋبۋن-بايان دا, جەنە دە كٷللٸ قييات ەۋلەتٸ دە وسى كەي وسەنننٸڭ ۇرپاقتارى بولسا كەرەك. كەيانيدتەردٸڭ شەجٸرەسٸندە كەي وسەن كەيدە كەي وسەدەن, كەيدە كەي ۋسەن دەپ كٶرسەتەلگەن ەكەن.
ال ەندٸ, قازٸرگٸ تٶرەلەردٸڭ ٶزدەرٸن دۋبۋن-باياننان تاراتىپ جٷرگەندەرٸنٸڭ سەبەبٸ, ولاردىڭ «نۇردان جارالعاندارى» يسلام دٸنٸنە قاتىستى كٷپٸرشلٸك بولىپ كەتكەن سوڭ بولعان. قازىبەك بەك تاۋاسارۇلى مەن جالايىرلاردىڭ شىڭعىس حاندى دۋبۋن-بايان ارقىلى ٶزدەرٸنەن تاراتقاندارى دا, بارىپ تۇرعان جاڭساقتىق. بٶرجٸگٸندەر دۋبۋن-باياننان, ياعني ەلكەي مارعۇلان اتاپ كەتكەن دومباۋىل مەرگەننەن تۋماعان. جەنە دە, كاي ەۋلەتٸنٸڭ, ياعني قيياننىڭ ادايداعى مۇڭالدان تاراتىلۋى دا, شىڭعىس حاننىڭ يدەولوگتارىنىڭ ايلا-تەسٸلدەرٸنەن بولۋى مٷمكٸن. نە بولماسا, بۇل شەجٸرەدەگٸ قييان, اڭىزداعى قيياننىڭ اتتاسى عانا بولسا كەرەك. بٸزدەر بۇل شەجٸرەمەن شىڭعىس حاندى اقسٷيەك ەۋلەتتٸڭ ۇرپاعى دەپ, ەلەمدٸ سەندٸرە المايمىز. بٸر انىعى, الدىندا ايتىلعانداي, مۇڭ+ال دەگەنٸمٸز راشيدەننٸڭ ماڭعۇل اتاۋىنىڭ ماعىناسىن تٷسٸندٸرگەنٸندەگٸ «ۆوزمي پەچال», ەبٸلعازى ايتقان مۋنول-مۋگۋل, شەجٸرەدەگٸ مۇڭال-مۇعال, اقىندارىمىز ايتقان «مۇڭلى بابا», ياعني, كەيٸن ماڭعۇل دەپ ايتىلىپ كەتكەن مۇڭلى قازاقتىڭ بٸر بالاما اتاۋى.
دەمەك, شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاقتارى تٶرە اتاقتارىن ساقتاپ قالۋ ٷشٸن ٶزدەرٸن دۋبۋن-باياننان تاراتىپ وتىر. ٶيتكەنٸ, جوعارىدان ۇققاندارىڭىزداي, ناعىز تٶرەلەر نوقتا اعالارى, دۋبۋن-باياننىڭ ۇرپاقتارى بولادى. تٶرە دەگەنٸمٸز باسقا ەلدەردٸڭ تٸلٸندەگٸ «كنياز», «پرينتس» دەگەن ماعىنادا. بۇنداي اتاققا تەك اقسٷيەك ەۋلەتتٸڭ ۇرپاقتارى يە بولادى. كاي ەۋلەتٸ, وسمان يمپەريياسى ارقىلى دا ەلەم مويىنداعان اقسٷيەك ەۋلەتكە جاتادى. سوندىقتان دا, پرينتس, ياعني تٶرە اتاعى قازاقتاردا كەيانيدتەرگە عانا تيەسٸلٸ. مەملەكەت قۇرعان قييات-نايمان حاندارىنىڭ ۇرپاقتارى بەكەردەن-بەكەر تٶرە-نايمان دەپ اتالعان جوق. قازاقتاردىڭ بابالارى – ەجەلگٸ ارييلەردە ابىز-اقىندار جەنە جاۋىنگەر-مالشىلار دەگەن ەكٸ قاۋىم بولعان. كەيانيدتەر ابىز-اقىندار دا, قارشىعا (سۆاستيكا) تاڭبالى بٶرجٸگٸندەر, شىڭعىس حانىمەن قوسا جاۋىنگەر-مالشىلاردىڭ ۇرپاقتارى بولادى. ادايلاردىڭ (دايلار) اتام زاماننان بەرٸ اتتىڭ ٷستٸنەن ساداق اتقان جاۋىنگەر تايپا ەكەندەرٸ بەلگٸلٸ. دەمەك, ناعىز «قويشىنىڭ بالاسى» ەلباسىمىز ەمەس, شىڭعىس حان مەن ونىڭ ۇرپاقتارى بولىپ تۇر. سوندىقتان دا, بۇل ەۋلەتتٸ اقسٷيەكتەر رەتٸندە ەلەم مويىنداماعان, ٶيتكەنٸ, ەۆروپالىق تاريحشىلار, ورىستىڭ تاريحشىلارى بۇل اقيقاتتى جاقسى بٸلەدٸ. ابىز-اقىن بۇقار جىراۋ ابىلاي حانعا: «اتاڭدى سەنٸڭ سۇراساڭ, ارحار ۇراندى جات ەدٸڭ, قاي جەرٸڭنەن تٶرە ەدٸڭ?» دەگەنٸندە, شىڭعىس حاندى قازاققا جات دەپ تۇرعان جوق, قيياتقا جات دەپ تۇر. نايماننىڭ عۇلاما شەجٸرەسٸ بولعان, بالا كەزٸمدە مەنٸڭ اۋزىما تٷكٸرٸپ باتاسىن بەرٸپ, «ياسين» سٷرەسٸنٸڭ اياتتارىن جازدىرتىپ بەرٸپ كەتكەن عۇلام قادىر جازىبايۇلىنىڭ ايتقانىندا: «شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاقتارى ارۋ ۇرىق بولسا دا, تٶرەلەر ەمەس, تٶلەڭگٸتتٸڭ تەربيەسٸن كٶرگەندەر».
بۇل ۇرپاق بٸر-بٸرٸمەن قىرقىسىپ الدىمەن التىن وردامىزدى قۇرتتى, ودان كەيٸن قازاق حاندىعىن قۇرتتى. قازاق حالقىن ٶزدەرٸنٸڭ بۇرىنعى بوداندارىنا بودان قىلدى. كاي ەۋلەتٸندەگٸ بەيدٸبەك حاننىڭ ۇرپاعى بولسا, قازاق ەلٸن وسى بوداندىقتان الىپ شىعىپ, كازاقستان مەملەكەتٸنٸڭ شەكاراسىن بەكٸتٸپ, قازاق حالقىن باسقا ەلدەردەن كەمدٸككە ۇستاماي, تەڭدٸككە جەتكٸزدٸ. ال ەندٸ, شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاقتارى جٶنٸندە جازعان قايرات زاكيريانوۆ: «ك سوجالەنييۋ – زدەس ۋجە ۆ دەيستۆيي زاكون ساموي پريرودى – ناسلەدنيكي چينگيس حانا, نە وبلادايا تالانتامي ي سپوسوبنوستيامي سۆوەگو ۆەليكوگو پرەدكا, رازرۋشيلي, پوجالۋي, ۆەليچايشۋيۋ يمپەرييۋ ۆسەح ۆرەمەن ي نارودوۆ» دەگەن ەكەن. يە, بەكبولات بي ايتقانداي: «تٷيەنٸڭ ٶزٸ تٷيە, قۇمالاعى تٷيە ەمەس».
قايرات زارىپحان
شەجٸرەتانۋشى. ٶسكەمەن.
ۇلت پورتالى
.jpg)